مقایسه کیفیت زبان و تصویرهای شعری ناصرخسرو و عطّار

نویسنده
مصطفی میردار رضایی
دانشگاه گیلان
10.61186/jpll.32.97.211
چکیده
شعر ناصرخسرو مشحون از ادلّه عقلی، مباحث مذهبی، مواعظ و حِکَم و... است که به کلام او رنگ‌وبویی فلسفی و تا اندازه­ای پیچیده داده ­است. ازسوی دیگر، عطار در آثارش کوشیده تا با زبانی ساده و عاری از زرق‌وبرق و پیرایه­های چشمگیر، میراث تصوف خراسان و میراث شعر پیش از خود را در هیئتی متفاوت عرضه کند. پرسش این جستار آن است که آیا سادگی یا پیچیدگی زبان در سادگی یا پیچیدگی سازه تصویرهای شاعرانه نقش دارد؟ پژوهش حاضر، که به‌روش کمّی و آماری نوشته شده­ است، به بررسی آماری و مقایسه­ای ساختمان تصویرهای شعری ناصرخسرو و عطار می­پردازد. نتایج این تحقیق نشان می­دهد ساده یا پیچیده‌بودن زبان شاعر ارتباط چندانی با سازه تصویرهایش نخواهد داشت؛ به بیانی دیگر، صرفاً به‌دلیل سادگی یا دشواری کلام شاعر نمی­توان هندسه تصویرهای او را نیز ساده یا پیچیده دانست. زبان شعر ناصرخسرو دشوار و پیچیده است، اما این ویژگی­ بر هندسه تصویرهای شعر او تأثیر بسزایی نداشته و بیشتر تصویرهای شعر او از نوع ساده و به­دور از پیچیدگی است. ازسوی دیگر، سازه تصویرهای شعری عطار، با وجود سادگی زبان و ظاهر، دارای پیچیدگی ظریف و باریکی است که جز با تجزیه مصالح بلاغی به­کاررفته در بنای تصویرها نمی­توان به شبکه درهم­تنیده­ و رابطه اجزا با یکدیگر پی‌برد؛ به‌بیانی، زبان عطار ساده و تصویرهای او پیچیده است.

کلیدواژه‌ها
ناصرخسرو
عطار
تصویر
زبان
شگردهای تصویرآفرین

عنوان مقاله English

A Comparison of Language Quality and Poetic Imagery of Nasir Khusraw and Attâr

نویسنده English

Mostafâ Mirdâr Rezâyi
Guilan University
چکیده English

Nasir Khusraw’s poetry is full of intellectual arguments, religious topics, sermons, and wisdom, which has given his words a philosophical and somewhat complicated flavor. On the other hand, in his works, Attar of Nishapur has tried to present the heritage of Sufism of Khorasan and the poetry before him in a different style, through simple language, without glamor and impressive embellishments. The question of this research is whether the simplicity or complexity of language plays a role in the simplicity or complexity of the structure of poetic images. Adopting a quantitative and statistical method, the present research investigates the statistical and comparative analysis of the structure of the poetic images of Nasir Khusraw and Attar. The results of this study show that the simplicity or complexity of a poet’s language has little to do with the structure of his images. In other words, the geometry of the poet’s images cannot be considered simple or complex merely because of the simplicity or difficulty of his words. The language of Nasir Khusraw’s poetry is difficult and complex, but this feature has not had a significant effect on the geometry of his poem’s images, and most of his poetry’s images are simple and far from complex. On the other hand, the structure of Attar’s poetic images, despite the simplicity of the language and appearance, has a subtle and delicate complexity that cannot be understood except by analyzing the rhetorical materials used in the construction of the images. In other words, Attar’s language is simple but his images are complex.



کلیدواژه‌ها English

Nasir Khusraw
Attâr
Image
Language
image-making techniques
اسلامی نُدوشن، محمدعلی (1383). از رودکی تا بهار؛ دربارة بیست‌ودو شاعر بزرگ ایران. جلد نخست. تهران: نغمة زندگی.
اسلامی نُدوشن، محمدعلی (1383). از رودکی تا بهار؛ دربارة بیست‌ودو شاعر بزرگ ایران. جلد نخست. تهران: نغمة زندگی.
حق‌جو، سیاوش (1381). پیشنهاد برافزودن دو فن دیگر بر فنون چهارگانة علم بیان. در: مجموعه مقاله‌های نخستین گردهمایی پژوهش‌های زبان و ادب فارسی (جلد اول: 410-427). به‌کوشش محمد دانشگر. تهران: مرکز بین‌المللی تحقیقات زبان و ادبیات فارسی و ایران‌شناسی دانشگاه تربیت مدرس.
حق‌جو، سیاوش (1381). پیشنهاد برافزودن دو فن دیگر بر فنون چهارگانة علم بیان. در: مجموعه مقاله‌های نخستین گردهمایی پژوهش‌های زبان و ادب فارسی (جلد اول: 410-427). به‌کوشش محمد دانشگر. تهران: مرکز بین‌المللی تحقیقات زبان و ادبیات فارسی و ایران‌شناسی دانشگاه تربیت مدرس.
حق‌جو، سیاوش (1390). سبک هندی و استعارة ایهامی کنایه. سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب). سال چهارم. شمارة اول بهار: 255-268.
حق‌جو، سیاوش (1390). سبک هندی و استعارة ایهامی کنایه. سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب). سال چهارم. شمارة اول بهار: 255-268.
حق‌جو، سیاوش؛ میردار رضایی، مصطفی (1393). گونه‌ای کنایة آمیغی در غزل صائب. فنون ادبی. دانشگاه اصفهان. (6) 2: 84ـ69.
حق‌جو، سیاوش؛ میردار رضایی، مصطفی (1393). گونه‌ای کنایة آمیغی در غزل صائب. فنون ادبی. دانشگاه اصفهان. (6) 2: 84ـ69.
حق‌جو، سیاوش؛ میردار رضایی، مصطفی (1399). سبک‌شناسیِ مقایسه‌ای مثنوی‌های مصیبت‌نامه و منطق‌الطیر عطار و مثنوی معنوی (مطالعة موردی: شگردهای شعری). مطالعات زبانی‌ـ‌‌بلاغی. دانشگاه سمنان. سال یازدهم. شمارة 21: 387-414.
حق‌جو، سیاوش؛ میردار رضایی، مصطفی (1399). سبک‌شناسیِ مقایسه‌ای مثنوی‌های مصیبت‌نامه و منطق‌الطیر عطار و مثنوی معنوی (مطالعة موردی: شگردهای شعری). مطالعات زبانی‌ـ‌‌بلاغی. دانشگاه سمنان. سال یازدهم. شمارة 21: 387-414.
خطیب‌رهبر، خلیل (1370). داستان‌های کوتاه از مثنوی فریدالدین عطار نیشابوری با معنی واژه‌ها و شرح بیت‌های دشوار و امثال‌وحکم و برخی نکته‌های دستوری و ادبی. تهران: گلستان کتاب.
خطیب‌رهبر، خلیل (1370). داستان‌های کوتاه از مثنوی فریدالدین عطار نیشابوری با معنی واژه‌ها و شرح بیت‌های دشوار و امثال‌وحکم و برخی نکته‌های دستوری و ادبی. تهران: گلستان کتاب.
ریپکا، یان (1383). تاریخ ادبیات ایران. جلد اول. ترجمة ابوالقاسم سرّی. تهران: سخن.
ریپکا، یان (1383). تاریخ ادبیات ایران. جلد اول. ترجمة ابوالقاسم سرّی. تهران: سخن.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1383). از گذشتة ادبی ایران. چاپ دوم. تهران: سخن.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1383). از گذشتة ادبی ایران. چاپ دوم. تهران: سخن.
شفیعی‌کدکنی، محمدرضا (1387). صورخیال در شعر فارسی. چاپ دوازدهم. تهران: آگاه.
شفیعی‌کدکنی، محمدرضا (1387). صورخیال در شعر فارسی. چاپ دوازدهم. تهران: آگاه.
صفا، ذبیح‌الله (1339). گنج سخن، جلد اول: از رودکی تا انوری. تهران: ابن‌سینا.
صفا، ذبیح‌الله (1339). گنج سخن، جلد اول: از رودکی تا انوری. تهران: ابن‌سینا.
صفا، ذبیح‌الله (1355). تاریخ ادبیات در ایران. جلد اول: خلاصة جلد اول و دوم تاریخ ادبیات در ایران. تهران: امیرکبیر.
صفا، ذبیح‌الله (1355). تاریخ ادبیات در ایران. جلد اول: خلاصة جلد اول و دوم تاریخ ادبیات در ایران. تهران: امیرکبیر.
عطار نیشابوری، فریدالدین (1371). منطق‌الطیر (مقامات طیور). به‌اهتمام و تصحیح صادق گوهرین. تهران: علمی و فرهنگی.
عطار نیشابوری، فریدالدین (1371). منطق‌الطیر (مقامات طیور). به‌اهتمام و تصحیح صادق گوهرین. تهران: علمی و فرهنگی.
عطار نیشابوری، فریدالدین (1386). مصیبت‌نامه. مقدمه، تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی‌کدکنی. چاپ دوم. تهران: سخن.
عطار نیشابوری، فریدالدین (1386). مصیبت‌نامه. مقدمه، تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی‌کدکنی. چاپ دوم. تهران: سخن.
فروزانفر، بدیع‌الزمان (1354). مباحثی از تاریخ ادبیات. تهران: دهخدا.
فروزانفر، بدیع‌الزمان (1354). مباحثی از تاریخ ادبیات. تهران: دهخدا.
محقق، مهدی (1388). شرح بزرگ دیوان ناصرخسرو. چاپ دوم. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
محقق، مهدی (1388). شرح بزرگ دیوان ناصرخسرو. چاپ دوم. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
میرداررضایی، مصطفی (1391) ابعاد کنایه در غزلیات صائب. پایان‌نامة کارشناسی ارشد. به راهنمایی سیاوش حق‌جو، دانشکدة‌ ادبیات فارسی و زبان‌های خارجه دانشگاه مازندران.
میرداررضایی، مصطفی (1391) ابعاد کنایه در غزلیات صائب. پایان‌نامة کارشناسی ارشد. به راهنمایی سیاوش حق‌جو، دانشکدة‌ ادبیات فارسی و زبان‌های خارجه دانشگاه مازندران.
میرداررضایی، مصطفی (1397). فرآیند تکوین و تکامل تصویر در شعر فارسی. رسالة دکتری. با راهنمایی سیاوش حق‌جو. دانشکدة‌ ادبیات فارسی و زبان‌های خارجه دانشگاه مازندران.
میرداررضایی، مصطفی (1397). فرآیند تکوین و تکامل تصویر در شعر فارسی. رسالة دکتری. با راهنمایی سیاوش حق‌جو. دانشکدة‌ ادبیات فارسی و زبان‌های خارجه دانشگاه مازندران.
میرداررضایی، مصطفی (1400). نارسایی بیان سنّتی در تحلیل هندسة تصویرهای شعر بیدل. زبان و ادبیات فارسی دانشگاه خوارزمی. (29) 90: 269ـ247.
میرداررضایی، مصطفی (1400). نارسایی بیان سنّتی در تحلیل هندسة تصویرهای شعر بیدل. زبان و ادبیات فارسی دانشگاه خوارزمی. (29) 90: 269ـ247.
میرداررضایی، مصطفی؛ بالو، فرزاد (1400). تکرار موبه‌موی یک تجربة تاریخی در آفرینش تصویرهای شعری (تحلیل جایگاه سبک‌شناختی تصویرهای سروش اصفهانی)، زبان و ادبیات فارسی دانشگاه خوارزمی، 31 (95): 290ـ259.
میرداررضایی، مصطفی؛ بالو، فرزاد (1400). تکرار موبه‌موی یک تجربة تاریخی در آفرینش تصویرهای شعری (تحلیل جایگاه سبک‌شناختی تصویرهای سروش اصفهانی)، زبان و ادبیات فارسی دانشگاه خوارزمی، 31 (95): 290ـ259.
ناصرخسرو قبادیانی (1384). دیوان اشعار. تصحیح مجتبی مینوی و مهدی محقق. چاپ ششم. تهران: دانشگاه تهران.
ناصرخسرو قبادیانی (1384). دیوان اشعار. تصحیح مجتبی مینوی و مهدی محقق. چاپ ششم. تهران: دانشگاه تهران.
نبی‌لو، علیرضا (1402الف). تأثیر خوانش دوگانة شعر بر ساختار دستوری، بلاغی و معنایی آن. ادب فارسی. سال سیزدهم. شمارة 1 (31): 15-34.
نبی‌لو، علیرضا (1402الف). تأثیر خوانش دوگانة شعر بر ساختار دستوری، بلاغی و معنایی آن. ادب فارسی. سال سیزدهم. شمارة 1 (31): 15-34.
نبی‌لو، علیرضا (1402ب). درآمدی بر دستور زبان شعر فارسی. قم: دانشگاه قم.
نبی‌لو، علیرضا (1402ب). درآمدی بر دستور زبان شعر فارسی. قم: دانشگاه قم.