بررسی دلایل هبوط آدم از بهشت در متون تفسیری، عرفانی و دیوان شاعران مشهور فارسی تا قرن هشتم هجری

نویسنده
دانشگاه صنعتی شریف
چکیده
در عهد عتیق و قرآن کریم، آدم، نخستین نمونه انسانی آفریده خدا، ابتدا در بهشت زندگی می‌کرد، اما به‌دلایلی از بهشت به زمین فرستاده شد. ماجرای بیرون‌رفتنِ آدم از بهشت در متون کهن فارسی بازتاب وسیعی داشته و برداشت‌ها و تفسیرهای متعدد و متفاوتی از آن شده است. در مقاله حاضر، علت بیرون‌رفتنِ آدم از بهشت در تعدادی از مشهورترین متون تفسیری و عرفانی و دیوان‌های شاعران برجسته فارسی تا قرن هشتم بررسی شده است. به‌این‌منظور، دلایل خروج آدم از بهشت از منابع مختلف استخراج و براساس شباهت‌ها و تفاوت‌ها دسته‌بندی، مقایسه و تحلیل شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد در متون قدیم فارسی، اعم از متون تفسیری و عرفانی و دیوان‌های شاعران، هبوط آدم یا نتیجه خشم خدا بر آدم به‌دلیل نافرمانی او از فرمان خداست، یا از پیش تقدیر شده و آدم مسخر اراده الهی است؛ یا به اختیار آدم و با آگاهی او صورت گرفته است. درهرحال، برای بیرون‌رفتن آدم از بهشت هدف یا هدف‌هایی تصور شده است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Investigating the Reasons for the Fall of Adam from Paradise in Interpretive, Mystical Texts and in the Divans of Famous Persian Poets up to the Eighth Century A.H.

نویسنده English

Maryam Seyedan
Sharif University of Technology
چکیده English

According to the Bible and the Holy Quran, Adam who was the first man created by God lived in Paradise but later fell to the earth for some reasons. The story of expulsion of Adam from Paradise has been widely mentioned in Old Persian literature and has been interpreted in different ways. This article aims to investigate the reasons for the Fall of Adam from Paradise in some interpretive, mystical texts and in the divans of famous Persian poets up to the eighth century A.H. The researcher classified, compared, and analyzed these reasons based on their similarities and differences. The findings showed that in Old Persian literature including interpretive, mystical, and poetry works the Fall of Adam was either the result of his sin and God’s wrath upon him, or it was his destiny as decided by God, therefore he had no other choice, or he consciously decided to leave the paradise. In each case, there are some reasons behind Adam’s expulsion from Paradise to the earth.


کلیدواژه‌ها English

Adam
the Fall
interpretive texts
mystical texts
poets’ divans
قرآن کریم. ترجمة عبدالمحمد آیتی.
قرآن کریم. ترجمة عبدالمحمد آیتی.
ابوالفتوح رازی، حسین‌بن‌علی (1371) روض الجِنان و روح الجَنان فی تفسیر القرآن (معروف به تفسیر شیخ ابوالفتوح رازی). به‌کوشش و تصحیح محمدجعفر یاحقی و محمدمهدی ناصح. 20 جلد. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
ابوالفتوح رازی، حسین‌بن‌علی (1371) روض الجِنان و روح الجَنان فی تفسیر القرآن (معروف به تفسیر شیخ ابوالفتوح رازی). به‌کوشش و تصحیح محمدجعفر یاحقی و محمدمهدی ناصح. 20 جلد. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
اسفراینی، ابوالمظفر (1375) تاج التراجم فی تفسیر القرآن للاعاجم. تصحیح نجیب مایل هروی و علی‌اکبر الهی خراسانی. 3 جلد. تهران: علمی و فرهنگی.
اسفراینی، ابوالمظفر (1375) تاج التراجم فی تفسیر القرآن للاعاجم. تصحیح نجیب مایل هروی و علی‌اکبر الهی خراسانی. 3 جلد. تهران: علمی و فرهنگی.
انوری، اوحدالدین محمد (1340) دیوان انوری. به‌اهتمام محمدتقی مدرس رضوی. 2 جلد. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
انوری، اوحدالدین محمد (1340) دیوان انوری. به‌اهتمام محمدتقی مدرس رضوی. 2 جلد. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
بهار، مهرداد (1391) پژوهشی در اساطیر ایرانی (پارة نخست و دوم). تهران: آگه.
بهار، مهرداد (1391) پژوهشی در اساطیر ایرانی (پارة نخست و دوم). تهران: آگه.
حافظ، شمس‌الدین محمد (1362) دیوان حافظ. به تصحیح و توضیح پرویز ناتل خانلری. 2 جلد. تهران: خوارزمی.
حافظ، شمس‌الدین محمد (1362) دیوان حافظ. به تصحیح و توضیح پرویز ناتل خانلری. 2 جلد. تهران: خوارزمی.
حیدری، حسین، و علی بهاری (1394) «بررسی تحلیلی و تطبیقی نخستین زیستگاه و هبوط انسان در کتاب مقدس با دیگر اسطوره‌های خاورمیانه». ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی. شمارة 38: 41-63.
حیدری، حسین، و علی بهاری (1394) «بررسی تحلیلی و تطبیقی نخستین زیستگاه و هبوط انسان در کتاب مقدس با دیگر اسطوره‌های خاورمیانه». ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی. شمارة 38: 41-63.
خاقانی، بدیل‌بن‌علی (1382) دیوان خاقانی شروانی. به کوشش ضیاءالدین سجادی. تهران: زوار.
خاقانی، بدیل‌بن‌علی (1382) دیوان خاقانی شروانی. به کوشش ضیاءالدین سجادی. تهران: زوار.
خواجوی کرمانی، محمودبن‌علی (1369) دیوان اشعار خواجو کرمانی. تصحیح احمد سهیلی خوانساری. تهران: پاژنگ.
خواجوی کرمانی، محمودبن‌علی (1369) دیوان اشعار خواجو کرمانی. تصحیح احمد سهیلی خوانساری. تهران: پاژنگ.
سلمان ساوجی، سلمان‌بن‌محمد (1382) کلیات سلمان ساوجی. تصحیح عباسعلی وفایی. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
سلمان ساوجی، سلمان‌بن‌محمد (1382) کلیات سلمان ساوجی. تصحیح عباسعلی وفایی. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
سمعانی، احمد (1389) روح‌الارواح ف‍ی‌ ش‍رح‌ اس‍م‍اءال‍م‍ل‍ک‌ال‍ف‍ت‍اح. به‌اهتمام و تصحیح نجیب مایل هروی. تهران: علمی و فرهنگی.
سمعانی، احمد (1389) روح‌الارواح ف‍ی‌ ش‍رح‌ اس‍م‍اءال‍م‍ل‍ک‌ال‍ف‍ت‍اح. به‌اهتمام و تصحیح نجیب مایل هروی. تهران: علمی و فرهنگی.
سنایی غزنوی، مجدودبن‌آدم (1329) حدیقه‌الحقیقه و شریعه‌‌الطریقه. تصحیح محمدتقی مدرس رضوی. تهران: چاپخانة سپهر.
سنایی غزنوی، مجدودبن‌آدم (1329) حدیقه‌الحقیقه و شریعه‌‌الطریقه. تصحیح محمدتقی مدرس رضوی. تهران: چاپخانة سپهر.
سنایی غزنوی، مجدودبن‌آدم (1388) دیوان سنایی غزنوی. به سعی و اهتمام محمدتقی مدرس رضوی. تهران: سنایی.
سنایی غزنوی، مجدودبن‌آدم (1388) دیوان سنایی غزنوی. به سعی و اهتمام محمدتقی مدرس رضوی. تهران: سنایی.
سورآبادی، ابوبکر عتیق (1380) تفسیر سورآبادی. تصحیح علی‌اکبر سعیدی سیرجانی. جلد 1. تهران: نشر نو.
سورآبادی، ابوبکر عتیق (1380) تفسیر سورآبادی. تصحیح علی‌اکبر سعیدی سیرجانی. جلد 1. تهران: نشر نو.
سورآبادی، ابوبکر عتیق (1381) تفسیر سورآبادی. تصحیح علی‌اکبر سعیدی سیرجانی. جلد 2 و 3. تهران: نشر نو.
سورآبادی، ابوبکر عتیق (1381) تفسیر سورآبادی. تصحیح علی‌اکبر سعیدی سیرجانی. جلد 2 و 3. تهران: نشر نو.
طبری، محمدبن‌جریر (1356) ترجمة تفسیر طبری. به تصحیح و اهتمام حبیب یغمایی. 7 جلد. تهران: توس.
طبری، محمدبن‌جریر (1356) ترجمة تفسیر طبری. به تصحیح و اهتمام حبیب یغمایی. 7 جلد. تهران: توس.
عطار نیشابوری، فریدالدین (1362) دیوان عطار. به‌اهتمام و تصحیح تقی تفضلی. تهران: علمی و فرهنگی.
عطار نیشابوری، فریدالدین (1362) دیوان عطار. به‌اهتمام و تصحیح تقی تفضلی. تهران: علمی و فرهنگی.
عطار نیشابوری، فریدالدین (1383) منطق‌الطیر. مقدمه، تصحیح و تعلیقات: محمدرضا شفیعی‌کدکنی. تهران: سخن.
عطار نیشابوری، فریدالدین (1383) منطق‌الطیر. مقدمه، تصحیح و تعلیقات: محمدرضا شفیعی‌کدکنی. تهران: سخن.
عطار نیشابوری، فریدالدین (1386الف) اسرارنامه. مقدمه، تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی‌کدکنی. تهران: سخن.
عطار نیشابوری، فریدالدین (1386الف) اسرارنامه. مقدمه، تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی‌کدکنی. تهران: سخن.
عطار نیشابوری، فریدالدین (1386ب) مصیبت‌نامه. مقدمه، تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی‌کدکنی. تهران: سخن.
عطار نیشابوری، فریدالدین (1386ب) مصیبت‌نامه. مقدمه، تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی‌کدکنی. تهران: سخن.
عطار نیشابوری، فریدالدین (1377) تذکرة‌الاولیاء. بررسی، تصحیح متن، توضیحات و فهارس محمد استعلامی. تهران: زوّار.
عطار نیشابوری، فریدالدین (1377) تذکرة‌الاولیاء. بررسی، تصحیح متن، توضیحات و فهارس محمد استعلامی. تهران: زوّار.
عطار نیشابوری، فریدالدین (1387) الهی‌نامه. مقدمه، تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی کدکنی. تهران: سخن.
عطار نیشابوری، فریدالدین (1387) الهی‌نامه. مقدمه، تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی کدکنی. تهران: سخن.
عهد جدید: براساس کتاب مقدس اورشلیم (1397) ترجمة پیروز سیار. تهران: نی.
عهد جدید: براساس کتاب مقدس اورشلیم (1397) ترجمة پیروز سیار. تهران: نی.
عهد عتیق: کتاب‌های شریعت یا تورات (1399) ترجمة پیروز سیار. تهران: نی و هرمس.
عهد عتیق: کتاب‌های شریعت یا تورات (1399) ترجمة پیروز سیار. تهران: نی و هرمس.
عین‌القضات همدانی، عبدالله‌بن‌محمد (1362) نامه‌های عین‌القضات همدانی. جلد 1 و 2. به‌اهتمام علینقی منزوی و عفیف عسیران. تهران: منوچهری و زوّار.
عین‌القضات همدانی، عبدالله‌بن‌محمد (1362) نامه‌های عین‌القضات همدانی. جلد 1 و 2. به‌اهتمام علینقی منزوی و عفیف عسیران. تهران: منوچهری و زوّار.
عین‌القضات همدانی، عبدالله‌بن‌محمد (1373) تمهیدات. مقدمه و تصحیح و تحشیه و تعلیق: عفیف عسیران. تهران: منوچهری.
عین‌القضات همدانی، عبدالله‌بن‌محمد (1373) تمهیدات. مقدمه و تصحیح و تحشیه و تعلیق: عفیف عسیران. تهران: منوچهری.
عین‌القضات همدانی، عبدالله‌بن‌محمد (1377) نامه‌های عین‌القضات همدانی. جلد 3. مقدمه، تصحیح و تعلیق: علینقی منزوی. تهران: اساطیر.
عین‌القضات همدانی، عبدالله‌بن‌محمد (1377) نامه‌های عین‌القضات همدانی. جلد 3. مقدمه، تصحیح و تعلیق: علینقی منزوی. تهران: اساطیر.
غزالی طوسی، ابوحامد محمد (1389) احیاء علوم‌الدین. ترجمة مؤیدالدین محمد خوارزمی. به‌کوشش حسین خدیوجم. 4 جلد. تهران: علمی و فرهنگی.
غزالی طوسی، ابوحامد محمد (1389) احیاء علوم‌الدین. ترجمة مؤیدالدین محمد خوارزمی. به‌کوشش حسین خدیوجم. 4 جلد. تهران: علمی و فرهنگی.
غزالی طوسی، ابوحامد محمد (1390) کیمیای سعادت. به‌کوشش حسین خدیوجم. 2 جلد. تهران: علمی و فرهنگی.
غزالی طوسی، ابوحامد محمد (1390) کیمیای سعادت. به‌کوشش حسین خدیوجم. 2 جلد. تهران: علمی و فرهنگی.
فرخی سیستانی (1335) دیوان حکیم فرخی سیستانی. به‌کوشش محمد دبیرسیاقی. تهران: شرکت نسبی حاج محمدحسین اقبال و شرکاء.
فرخی سیستانی (1335) دیوان حکیم فرخی سیستانی. به‌کوشش محمد دبیرسیاقی. تهران: شرکت نسبی حاج محمدحسین اقبال و شرکاء.
قشیری، ابوالقاسم (1345) ترجمة رسالة قشیریه. با تصحیحات و استدارکات بدیع‌الزمان فروزانفر. تهران: انتشارات ترجمه و بنگاه نشر کتاب.
قشیری، ابوالقاسم (1345) ترجمة رسالة قشیریه. با تصحیحات و استدارکات بدیع‌الزمان فروزانفر. تهران: انتشارات ترجمه و بنگاه نشر کتاب.
کریستن‌سن، آرتور امانوئل (1368) نمونه‌های نخستین انسان و نخستین شهریار در تاریخ افسانه‌ای ایران. جلد دوم: جمشید. ترجمه و تحقیق ژاله آموزگار و احمد تفضلی. تهران: نشر نو.
کریستن‌سن، آرتور امانوئل (1368) نمونه‌های نخستین انسان و نخستین شهریار در تاریخ افسانه‌ای ایران. جلد دوم: جمشید. ترجمه و تحقیق ژاله آموزگار و احمد تفضلی. تهران: نشر نو.
گرجی، مصطفی، و عفت نادری‌نژاد (1394) «بررسی و تحلیل اسطورة هبوط در متون منثور عرفانی». مطالعات ادبیات تطبیقی. شمارة 33: 145-161.
گرجی، مصطفی، و عفت نادری‌نژاد (1394) «بررسی و تحلیل اسطورة هبوط در متون منثور عرفانی». مطالعات ادبیات تطبیقی. شمارة 33: 145-161.
لطفی، اکبر، و مهدی ماحوزی (1391) «تحلیل مفهوم هبوط در نوبة سوم تفسیر کشف‌الاسرار و عدة‌الابرار میبدی». پژوهش زبان و ادبیات فارسی. شمارة 27: 25-42.
لطفی، اکبر، و مهدی ماحوزی (1391) «تحلیل مفهوم هبوط در نوبة سوم تفسیر کشف‌الاسرار و عدة‌الابرار میبدی». پژوهش زبان و ادبیات فارسی. شمارة 27: 25-42.
مستملی بخاری، اسماعیل‌بن‌محمد (1363) شرح التعرف لمذهب التصوف. مقدمه، تصحیح و تحشیة محمد روشن. 5 جلد. تهران: اساطیر.
مستملی بخاری، اسماعیل‌بن‌محمد (1363) شرح التعرف لمذهب التصوف. مقدمه، تصحیح و تحشیة محمد روشن. 5 جلد. تهران: اساطیر.
مولوی، جلال‌الدین‌محمد (1375) مثنوی معنوی. به‌تصحیح رینولد نیکلسن. 6 جلد. تهران: توس.
مولوی، جلال‌الدین‌محمد (1375) مثنوی معنوی. به‌تصحیح رینولد نیکلسن. 6 جلد. تهران: توس.
مولوی، جلال‌الدین‌محمد (1387) فیه مافیه. با تصحیحات و حواشی بدیع‌الزمان فروزانفر. تهران: نگاه.
مولوی، جلال‌الدین‌محمد (1387) فیه مافیه. با تصحیحات و حواشی بدیع‌الزمان فروزانفر. تهران: نگاه.
مهدوی، محمدجواد (1386) «هبوط در ادبیات عرفانی فارسی». مشکوة. شمارة 96: 100-111.
مهدوی، محمدجواد (1386) «هبوط در ادبیات عرفانی فارسی». مشکوة. شمارة 96: 100-111.
میبدی، ابوالفضل رشیدالدین (1357) کشف‌الاسرار و عده‌الابرار (معروف به تفسیر خواجه عبدالـله انصاری). به سعی و اهتمام علی‌اصغر حکمت. 10 جلد. تهران: امیرکبیر.
میبدی، ابوالفضل رشیدالدین (1357) کشف‌الاسرار و عده‌الابرار (معروف به تفسیر خواجه عبدالـله انصاری). به سعی و اهتمام علی‌اصغر حکمت. 10 جلد. تهران: امیرکبیر.
میرفخرایی، مهشید (1366) آفرینش در ادیان. تهران: مؤسسة مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
میرفخرایی، مهشید (1366) آفرینش در ادیان. تهران: مؤسسة مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
ناصرخسرو قبادیانی، ابومعین حمیدالدین (1353) دیوان ناصر خسرو. به تصحیح مجتبی مینوی و مهدی محقق. تهران: دانشگاه تهران.
ناصرخسرو قبادیانی، ابومعین حمیدالدین (1353) دیوان ناصر خسرو. به تصحیح مجتبی مینوی و مهدی محقق. تهران: دانشگاه تهران.
ناصرخسرو قبادیانی، ابومعین حمیدالدین (1363) جامع‌الحکمتین. به‌کوشش هنری کربن و محمد معین. تهران: طهوری.
ناصرخسرو قبادیانی، ابومعین حمیدالدین (1363) جامع‌الحکمتین. به‌کوشش هنری کربن و محمد معین. تهران: طهوری.
نجم رازی، عبداللـه‌بن‌محمد (1345) رسالة عشق و عقل. به‌اهتمام و تصحیح تقی تفضلی. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
نجم رازی، عبداللـه‌بن‌محمد (1345) رسالة عشق و عقل. به‌اهتمام و تصحیح تقی تفضلی. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
نجم رازی، عبداللـه‌بن‌محمد (1352) مرصادالعباد. به‌اهتمام محمدامین ریاحی. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
نجم رازی، عبداللـه‌بن‌محمد (1352) مرصادالعباد. به‌اهتمام محمدامین ریاحی. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
نسفی، عزیزالدین‌بن‌محمد (1993) مجموعة رسائل مشهور به کتاب الانسان الکامل. به تصحیح و مقدمة فرانسوی ماریژان موله. تهران: انستیتو ایرانشناسی ایران و فرانسه.
نسفی، عزیزالدین‌بن‌محمد (1993) مجموعة رسائل مشهور به کتاب الانسان الکامل. به تصحیح و مقدمة فرانسوی ماریژان موله. تهران: انستیتو ایرانشناسی ایران و فرانسه.
نظامی گنجوی، الیاس‌بن‌یوسف (1376) خمسة نظامی گنجوی. به‌اهتمام پرویز بابایی. 2 جلد. تهران: علم.
نظامی گنجوی، الیاس‌بن‌یوسف (1376) خمسة نظامی گنجوی. به‌اهتمام پرویز بابایی. 2 جلد. تهران: علم.
نیشابوری، معین‌الدین محمدبن‌محمود (1359) تفسیر بصائر یمینی. به تصحیح علی رواقی. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
نیشابوری، معین‌الدین محمدبن‌محمود (1359) تفسیر بصائر یمینی. به تصحیح علی رواقی. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
Chittick, William. C. "The Myth of Adam's Fall in Ahmad Sam'ani's Rawh al-arwah". In: The Heritage of Sufism. Vol1. Edited by: Leonard Lewisohn. Oneworld Publications (June 1, 1999). Pp. 337-359.
Chittick, William. C. "The Myth of Adam's Fall in Ahmad Sam'ani's Rawh al-arwah". In: The Heritage of Sufism. Vol1. Edited by: Leonard Lewisohn. Oneworld Publications (June 1, 1999). Pp. 337-359.