مقایسۀ تحلیلی واژۀ «دریا» در متون ادبی عرفانی و مدل‌های هوش مصنوعی با رویکرد به آثار عطار

نویسندگان
کیمیا امینی
مرتضی محسنی
دانشگاه مازندران
چکیده
ورود هوش مصنوعی به عرصۀ متون فارسی، افقی نوین در بازخوانی و فهم سریع‌تر و ژرف‌تر میراث ادبی عرفانی گشوده و امکان تفسیر لایه‌های پنهان این متون را فراهم می‌آورد. واژۀ «دریا» که در آثار عطار نیشابوری نمادی از بی‌کرانگی ذات الهی، عمق ناشناختۀ معرفت و مراتب سلوک است، به عنوان نمونه‌ای برجسته در این پژوهش با برداشت‌های هوش مصنوعی در خروجی مدل‌های زبانی نوین (GPT-4،Claude و...) مقایسه و بررسی شده است. هدف اصلی، واکاوی تفاوت‌های ادبی، استعاری و شناختی این واژه در دو نظام معنایی ادبی و ماشینی است. اگرچه هوش مصنوعی توانایی تولید تصاویر شاعرانه و تسهیل تحلیل متون را دارد، اما فاقد شهود، عمق تجربۀ معنوی و رمزآلودگی ذاتی این متون است. این محدودیت، فاصله‌ای بنیادین میان فهم انسانی و تولید ماشینی ایجاد می‌کند. این پژوهش نشان می‌دهد که با وجود همسانی‌هایی در تشبیهات و استعاره‌ها، هوش مصنوعی قادر به باز تولید غنای معنایی گسترۀ مفاهیم هوش انسانی نیست، این کاستی، ضرورت بازاندیشی در نوع کاربرد هوش مصنوعی در ادبیات معنوی را نمایان می‌سازد. با این حال، هوش مصنوعی می‌تواند ابزاری مؤثر در حمایت از پژوهش و تحلیل متون ادبی عرفانی باشد و در کشف الگوها و معناهای پنهان به عنوان دستیاری توانا و هوشمند استفاده شود.
کلیدواژه‌ها
هوش معنایی
هوش مصنوعی
دریا
عطار

عنوان مقاله English

Analytical Comparison of the Word "Sea" in Mystical Literary Texts and Artificial Intelligence Models with an Approach to Attar's Works

نویسنده English

Kimia Amini
چکیده English

The entry of artificial intelligence into the field of Persian texts opens a new horizon for a deeper and faster rereading and understanding of the mystical literary heritage and provides the possibility of interpreting the hidden layers within these texts. The term “sea”, which in the works of Attar Neyshaburi symbolizes the infinity of the divine essence, the boundless depth of knowledge, and the stages of spiritual journey and conduct, is examined in this study by comparing its literary meanings with the interpretations produced by advanced language models (such as GPT-4, Cloud, etc.). The main goal is to examine the literary, metaphorical, and cognitive differences of this term in the two literary and machine semantic systems. Although artificial intelligence can produce poetic images and facilitate text analysis, it lacks the intuition, deep spiritual experience, and inherent mystery of these texts. This limitation creates a fundamental gap between human understanding and the output produced by the machine. This study shows that despite the similarities in similes and metaphors, AI is unable to reproduce the semantic richness found in human intelligence. This shortcoming highlights the need to reconsider the application of AI in mystical literature. Nevertheless, AI can serve as an effective tool to support the research and analysis of mystical literary texts and be used as a capable and intelligent assistant in discovering hidden patterns and meanings

کلیدواژه‌ها English

Semantic intelligence
Artificial intelligence
Darya
Attar
- Ebn Arabi, Muhammad ibn Ali (1991) “Fusūs al-Hikam”. Ba ta‘liqāt-e Abol‘alā ‘Afifi.
- Tehran: Al-Zahra.
- Āqā Hosseini, Hossein, Moeini-Fard, Zahra (2010) “Barrasi-ye Baynāmatani-ye Tasvir-e Daryā dar Ghazaliyāt-e Shams.” Pajuheshnāmeh-ye Zabān va Adab-e Fārsi (Gohar Goyā), Year 4, No. 3, pp. 1-28. [In Persian [
- Pourkhālqi Chatrudi, Mahdokht & Mohammad Ali Mahmoudi (2010) "Bāztāb-e Osturehā va Bāvarhā-ye Kohan-e Pirāmoun-e Āb dar She‘r-e Khāqāni.” Majalleh-ye Motāle‘āt-e Irāni, No. 18, pp. 289. [In Persian [
- Jāmi, Nur al-Din ‘Abd al-Rahman (1996) "Nafhat al-Uns min Hazrat al-Quds". ed. by Mehdi Towhidi Pour. 1st ed. Tehran: Elmi.
- ———, (2012)” Rubā‘iyāt (Sharh-e Rubā‘iyāt-e Jami dar Vahdat-e Vujud). Ed.by Gholamrezā Davoudi Pour. (Based on PhD thesis supervised by Asghardadbeh, Islamic Azad University, Najafabad). [In Persian [
- Heydari, Mehdi (2020) "Āb va Ashkāl-e Gonāgon-e Ān dar Adabiyāt-e ‘Erfāni-ye Fārsi (Barāsās-e Maktab-e Ibn ‘Arabi az Qarn-e Haftom tā Nohom)." Matn-Pazhūhi-ye Adab-e Fārsi, Allameh Tabatabai University, Vol. 24, No. 84, pp. 265-300. [In Persian [
- Zarrinkoub, Abdolhossein (2010) “Sirr-e Ney: Pazhūhishi dar Mabānī-ye ‘Erfan va Tasawwuf. Tehran: Amir Kabir. [In Persian [
- Sana’i, Majdud ibn Adam (2007) “Hadiqat al-Haqiqa”, edi. by Modarres Razavi. Tehran: University of Tehran. [In Persian [
- Shabestari, Mahmoud (2003) “Matn va Sharh-e Golshan-e Rāz bar Asās-e Ghadimtarin Shorūh. edi. by Kazem Dezfulian. Tehran: Talāyeh. [In Persian [
- Shabestari, Mahmoud (1992) “Majmueh-ye Āsār-e Sheikh Mahmoud Shabestari”. Ed. by Samad Mohahed. 2nd ed. Tehran: Tahuri. [In Persian [
- Shafiei Kadkani, Mohammad Rezā (2011) “Zabān-e She‘r dar Nasr-e Sufiyeh”. Tehran: Nashr-e Agah. [In Persian [
- Irāqi, Fakhr al-Din (2011) “Lamat with Three Commentaries from the 8th Century AH”. Edi. by Mohammad Khājavi. 4th ed. Tehran: Mowlavi. [In Persian [
- Attār Nishāpuri, Farid al-Din (2000) “Elahi-Nameh”. Tehran: Elmi Farhangi Publications.
- ———, (2007) “Mosibat-Nameh”. Edi. by Shafiei Kadkani. Tehran: Sokhan. [In Persian [
- ———, (2010) “Mantiq al-Tayr”. Edi. by Shafiei Kadkani. Tehran: Sokhan. [In Persian [
- ———, (2008) Mokhtar Nameh. Edi. by Shafiei Kadkani. Tehran: Sokhan. [In Persian [
- Fotouhi, Mahmoud (2006) “Balāghat-e Tasvir, 1st ed”. Tehran: Sokhan. [In Persian [
- Gheysari, Heshmat & Roghieh Mehri Nejad (2014) "Barrasi va Tahlil-e Namad-e Qatreh va Daryā dar Ghazaliyāt-e Molana." Majalleh-ye ‘Erfaniyāt dar Adab-e Fārsi, No. 21, pp. 90-111. [In Persian [
- Kuchesh, Zoltan (2020) “Moghadame-i Kārbordi bar Est‘āreh”, tr. by Shirin Pour Ebrāhim, 3rd ed. Tehran: Pazhūheshkadeh-ye Tahaghogh va Tose‘eh-ye Ensāni.
- Seyyed Rahim Mousavi Niā (13) "Namad-e Āb dar Qur’ān." Faslnāmeh-ye Honar, No. 28, pp. 603-612. [In Persian [
- Mahmoudi, Maryam (2010) "Barrasi va Tahlil-e Namad-e Daryā dar Āsār-e Attār." Pajuheshnameh-ye Adabiyāt-e Ta‘limi, No. 8, pp. 173-196. [In Persian [
- Molavi, Jalal al-Din Muhammad (2008) “Divan-e Kabir”, ed. by Badi‘ al-Zaman Foruzanfar. Tehran: University of Tehran. [In Persian [
- ———, (1992) “Masnavi-ye Ma‘navi”, ed. by Nicholson. Tehran: Amir Kabir.
- Maybudi, Abolfazl Rashid al-Din (1992) “Kashf al-Asrār va ‘Adf al-Abrār:. Tehran: Amir Kabir. [In Persian [
- Nasr, Seyyed Hossein (2005) "‘Erfan-e Nazari va Tasawwuf-e ‘Elmi va Ahammiyat-e Ānhā dar Dorān-e Konuni." Majalleh-ye Ettelā‘āt-e Hekmat va Ma‘refat, Vol. 1, No. 1, pp. 11-20.
منابع نظری و بین‌المللی مربوط به مدل‌های زبان مصنوعی
- Nasr, S. H. (2000). The Garden of Truth: The Vision and Promise of Sufism, Islam’s Mystical Tradition. HarperOne.
- Hofstadter, D. R. (2007). I Am a Strange Loop. Basic Books.
- Lakoff, G., & Johnson, M. (2003). Metaphors We Live By. University of Chicago Press.
- Bengio, Y., LeCun, Y., & Hinton, G. (2015). Deep learning. Nature, 521(7553), 436–444.
- https://doi.org/10.1038/nature14539.
- OpenAI. (2023). GPT-4 Technical Report. https://openai.com/research/gpt-4
- Google DeepMind. (2024). Gemini 1.5 Model Overview. https://deepmind.google/technologies/gemini.
- Anthropic. (2024). Claude 3 Release Notes. https://www.anthropic.com/news/claude-3
- Meta AI. (2024). LLaMA 3 Model Card. https://ai.meta.com/llama.