تحلیل انتقادی گفتمان مناجات‌های مصیبت‌نامه عطار برمبنای روش فرکلاف

نویسندگان
پروین مرتضایی 1
رها زارعی فرد 2
زهرا حسینی 2
1 مرکز آموزش‌عالی اقلید، شیراز، فارس، ایران
2 دانشگاه جهرم، شیراز، فارس، ایران
10.616224/jpll.33.98.273
چکیده
مصیبت‌نامه از مهم‌ترین مثنوی‌های عطار در حوزه ادبیات عرفانی است که مناجات‌های شاعر با معبود جذابیتی ویژه به آن بخشیده است. شاعر ازطریق ساختار گفتمان‌هایی که ترس، ملامت و صمیمیت را بازنمایی می‌کند، اندیشه‌های اجتماعی و اخلاقی خود را بیان می‌کند. در این پژوهش، به‌شیوۀ توصیفی-تحلیلی، ابعاد گفتمانی مناجات‌های مصیبت‌نامه عطار و چگونگی تبیین و تفسیر مناسبات اجتماعی و روابط قدرت در این متن براساس انگاره فرکلاف مطالعه می‌شود. انواع مناجات‌های عطار در مصیبت‌نامه براساس این رویکرد شامل سه شاخۀ مناجات خوف‌آمیز، صمیمانه، و ملامت‌آمیز است که در سه سطح توصیف، تفسیر و تبیین بررسی شده است. در سطح توصیف، ویژگی‌های واژگان، ساختار جملات و دستورزبان بیان‌کننده تجربه اجتماعی شاعر است و خفقان و التهاب اجتماعی قرن هفتم هجری در خراسان را بازگو می‌کند. در سطح تفسیر، تمرکز شاعر بر توصیف عمده صفات خداوند است که از تسلیم محض بنده دربرابر خداوند حکایت دارد و تسلط اندیشه جبرگرایی اشعریان بر اجتماع شاعر را تأیید می­کند. در سطح تبیین، ردّپای نظام درباری و تمایل شاعر به پاک‌سازی فضای عصر را مشاهده می­کنیم؛ فضایی که در آن آشوب­های اجتماعی، مذهبی و عقیدتی رسوب کرده و دنیاگرایی و منفعت‌طلبی رونق گرفته است. بازنمایی نظام حاکمیتی جامعه و آرمان‌جویی شاعر برای ایجاد صلح و دوستی از دیگر یافته‌ها است.
کلیدواژه‌ها
عطار
مصیبت‌نامه
مناجات‌
فرکلاف
تحلیل گفتمان

عنوان مقاله English

A Critical Discourse Analysis of the Supplications in Attar’s Mosibatnāma Based on Fairclough’s Model

نویسندگان English

Parvin Mortazâei 1
Rahâ Zâreifard 2
Zahra Hosseini 2
1 Eqlid Higher Education Center, Fars, Iran
2 Jahrom University, Fars, Iran
چکیده English

Mosibatnāma (book of afflictions) is one of Attar’s most significant masnavi (rhyming couplet) poems in the realm of mystical literature, wherein the poet’s supplications to the Divine have endowed it with a unique charm. The structure of these supplications—with dimensions of fear, intimacy, and reproach—assists the poet in articulating social and ethical ideas. In this study, using a descriptive-analytical method, the discursive dimensions of the supplications in Attar’s Mosibatnāma and the way social and power relations are articulated and interpreted in the text are examined through Fairclough’s model. According to this approach, Attar’s supplications in Mosibatnāma fall into three categories—fearful, intimate, and reproachful—each analyzed at three levels: description, interpretation, and explication. At the descriptive level, lexical features, sentence structures, and grammatical patterns reflect the poet’s social experience and convey the social anxiety and turmoil of Khorasan in the 7th century AH. At the interpretive level, the poet’s focus on describing God’s essential attributes conveys submission of the servant before the Divine, confirming the dominance of Ash’ari determinist thought within the poet’s social environment. At the explicative level, we observe the traces of courtly authority and the poet’s desire to purify the spiritual atmosphere of his era, an atmosphere in which social, religious, and doctrinal chaos have accumulated and materialism and self-interest have flourished. Other findings include the poet’s representation of the society’s governing system alongside his idealistic aspiration for peace and friendship.

کلیدواژه‌ها English

Attâr
Mosibatnāma
Supplications
Fairclough
Critical Discourse Analysis
آقاگل‌زاده، فردوس (1385). تحلیل گفتمان انتقادی. تهران: علمی و فرهنگی.
آقاگل‌زاده، فردوس (1385). تحلیل گفتمان انتقادی. تهران: علمی و فرهنگی.
آقاگل‌زاده، فردوس؛ غیاثیان، مریم (1386). رویکردهای غالب در تحلیل گفتمان انتقادی. زبان و زبان‌شناسی. سال سوم. (3)5: 39-54.
آقاگل‌زاده، فردوس؛ غیاثیان، مریم (1386). رویکردهای غالب در تحلیل گفتمان انتقادی. زبان و زبان‌شناسی. سال سوم. (3)5: 39-54.
الهی‌زاده، مریم؛ محققی، عبدالمجید (1395). تحلیل و بررسی نقد اجتماعی در مصیبت‌نامة عطار برمبنای روش‌شناسی اسکینر. تفسیر و تحلیل متون زبان و ادبیات فارسی. دورة هشتم. شمارة30: 137-172.
الهی‌زاده، مریم؛ محققی، عبدالمجید (1395). تحلیل و بررسی نقد اجتماعی در مصیبت‌نامة عطار برمبنای روش‌شناسی اسکینر. تفسیر و تحلیل متون زبان و ادبیات فارسی. دورة هشتم. شمارة30: 137-172.
ایرانمنش، زهرا (1396). بررسی تطبیقی حکایتی از مثنوی معنوی؛ داستان جزع ناکردن شیخی بر مرگ فرزندان خود با مأخذ آن براساس رویکرد نورمن فرکلاف. ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی. شمارة 49: 49-74.
ایرانمنش، زهرا (1396). بررسی تطبیقی حکایتی از مثنوی معنوی؛ داستان جزع ناکردن شیخی بر مرگ فرزندان خود با مأخذ آن براساس رویکرد نورمن فرکلاف. ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی. شمارة 49: 49-74.
پورنامداریان، تقی (1390). دیدار با سیمرغ. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
پورنامداریان، تقی (1390). دیدار با سیمرغ. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
حسینی سروری، نجمه (1393). تحلیل گفتمان انتقادی در قصیده‌ای از سنایی. کهن‌نامة ادب پارسی. دورة پنجم. شمارة 1: 67-89.
حسینی سروری، نجمه (1393). تحلیل گفتمان انتقادی در قصیده‌ای از سنایی. کهن‌نامة ادب پارسی. دورة پنجم. شمارة 1: 67-89.
دشتی، سیدمحمد و همکاران (1400). تحلیل انتقادی گفتمان قدرت در مثنوی (نمونه‌پژوهی قصة اهل سبا). بوستان ادب. دورة سیزدهم. شمارة 1 (پیاپی47): 149-178.
دشتی، سیدمحمد و همکاران (1400). تحلیل انتقادی گفتمان قدرت در مثنوی (نمونه‌پژوهی قصة اهل سبا). بوستان ادب. دورة سیزدهم. شمارة 1 (پیاپی47): 149-178.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1378). صدای بال سیمرغ. تهران: سخن.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1378). صدای بال سیمرغ. تهران: سخن.
سجادی، جعفر (1370). فرهنگ اصطلاحات و تعبیرات عرفانی. تهران: طهوری.
سجادی، جعفر (1370). فرهنگ اصطلاحات و تعبیرات عرفانی. تهران: طهوری.
سرباز برازنده، فرح (1394). نقد اجتماعی در مصیبت‌نامه عطار. زبان و ادب فارسی دانشگاه آزاد سنندج. سال هفتم. شمارة 23: 21-49.
سرباز برازنده، فرح (1394). نقد اجتماعی در مصیبت‌نامه عطار. زبان و ادب فارسی دانشگاه آزاد سنندج. سال هفتم. شمارة 23: 21-49.
صابری مقدم، سیدسعید؛ شریفیان، مهدی (1402). تحلیل انتقادی گفتمان انوری در قطعۀ والی گدا براساس رویکرد نورمن فرکلاف. شعرپژوهی. شمارة 55: 119-142.
صابری مقدم، سیدسعید؛ شریفیان، مهدی (1402). تحلیل انتقادی گفتمان انوری در قطعۀ والی گدا براساس رویکرد نورمن فرکلاف. شعرپژوهی. شمارة 55: 119-142.
صفا، ذبیح‌الله (1371). تاریخ ادبیات در ایران. تهران: فردیس.
صفا، ذبیح‌الله (1371). تاریخ ادبیات در ایران. تهران: فردیس.
عاشوردخت، نادر؛ احمد رضی، احمد؛ یوسف‌پور، محمدکاظم (1399). تحلیل گفتمان رابطۀ انسان و خدا در مناجات‌نامه خواجه عبدالله انصاری. پژوهش‌های ادب عرفانی. شمارة 4: 57-80.
عاشوردخت، نادر؛ احمد رضی، احمد؛ یوسف‌پور، محمدکاظم (1399). تحلیل گفتمان رابطۀ انسان و خدا در مناجات‌نامه خواجه عبدالله انصاری. پژوهش‌های ادب عرفانی. شمارة 4: 57-80.
عطار، فریدالدین (1388). مصیبت‌نامه. تصحیح محمدرضا شفیعی‌کدکنی. تهران: سخن.
عطار، فریدالدین (1388). مصیبت‌نامه. تصحیح محمدرضا شفیعی‌کدکنی. تهران: سخن.
فرکلاف، نورمن (1379الف). تحلیل انتقادی گفتمان. تهران: مرکز مطالعات و رسانه‌ها.
فرکلاف، نورمن (1379الف). تحلیل انتقادی گفتمان. تهران: مرکز مطالعات و رسانه‌ها.
فرکلاف، نورمن (1379ب). تحلیل انتقادی گفتمان. ترجمة فاطمه شایسته و دیگران. تهران: اختران و زمانه.
فرکلاف، نورمن (1379ب). تحلیل انتقادی گفتمان. ترجمة فاطمه شایسته و دیگران. تهران: اختران و زمانه.
فروزانفر، بدیع‌الزمان (1389). شرح احوال و نقد و تحلیل آثار شیخ فریدالدین عطار. تهران: آسیم.
فروزانفر، بدیع‌الزمان (1389). شرح احوال و نقد و تحلیل آثار شیخ فریدالدین عطار. تهران: آسیم.
فولادی، علیرضا (1389). زبان عرفان. تهران: سخن: فراگفت.
فولادی، علیرضا (1389). زبان عرفان. تهران: سخن: فراگفت.
کریمی فیروزجایی، علی؛ حبیبی، سمیرا (1397). تحلیل گفتمان دیدگاه‌های رهبران ایران و آمریکا دربارة برجام. جستارهای سیاسی معاصر. سال نهم. شمارة 4: 133-153.
کریمی فیروزجایی، علی؛ حبیبی، سمیرا (1397). تحلیل گفتمان دیدگاه‌های رهبران ایران و آمریکا دربارة برجام. جستارهای سیاسی معاصر. سال نهم. شمارة 4: 133-153.
گوهرین، صادق (1380). شرح اصطلاحات تصوف. جلد پنجم. تهران: زوار.
گوهرین، صادق (1380). شرح اصطلاحات تصوف. جلد پنجم. تهران: زوار.
محسنی، محمدجواد (1391). جستاری در نظریه و روش تحلیل گفتمان فرکلاف. معرفت فرهنگی اجتماعی. سال سوم. شمارة 3: 63-86.
محسنی، محمدجواد (1391). جستاری در نظریه و روش تحلیل گفتمان فرکلاف. معرفت فرهنگی اجتماعی. سال سوم. شمارة 3: 63-86.
یورگنسن، ماریان؛ فیلیپس، لوئیز (1389). نظریه و روش در تحلیل گفتمان. ترجمة هادی جلیلی. تهران: نی.
یورگنسن، ماریان؛ فیلیپس، لوئیز (1389). نظریه و روش در تحلیل گفتمان. ترجمة هادی جلیلی. تهران: نی.
Fairclough, N (2002) Critical Discourse Analysis and the Marketization of Public London, Sage publication.
Fairclough, N (2002) Critical Discourse Analysis and the Marketization of Public London, Sage publication.
Âqâgolzâdeh, Ferdows (2006). Critical Discourse Analysis. Tehrân: ʿElmī-Farhangī. [In Persian].
Âqâgolzâdeh, Ferdows (2006). Critical Discourse Analysis. Tehrân: ʿElmī-Farhangī. [In Persian].
ʿšūrdoxt, Nâder., Razi, Ahmad., and Yusofpur, Mohammad Kâzem (2020). Discourse Analysis of the Human-Divine Relationship in the Monâjâtnâma of Xâja ʿAbdullah Ansâri. Studies in Mystical Literature. vol (4). pp 57-80. [In Persian].
ʿšūrdoxt, Nâder., Razi, Ahmad., and Yusofpur, Mohammad Kâzem (2020). Discourse Analysis of the Human-Divine Relationship in the Monâjâtnâma of Xâja ʿAbdullah Ansâri. Studies in Mystical Literature. vol (4). pp 57-80. [In Persian].
ʿAttâr Neišâburi, Farid al-Din (2009). Mosībatnâma. Ed. Mohammad Rezâ Šafīʿi-Kadkani. Tehrân: Soxan Publications. [In Persian].
ʿAttâr Neišâburi, Farid al-Din (2009). Mosībatnâma. Ed. Mohammad Rezâ Šafīʿi-Kadkani. Tehrân: Soxan Publications. [In Persian].
Daštī, Seyyed Mohammad, et al (2021). Critical Analysis of Power Discourse in the Masnavi: A Case Study of the Tale of the People of Sabâ. Bustân-e Adab. vol 13, PP 149-178. [In Persian].
Daštī, Seyyed Mohammad, et al (2021). Critical Analysis of Power Discourse in the Masnavi: A Case Study of the Tale of the People of Sabâ. Bustân-e Adab. vol 13, PP 149-178. [In Persian].
Elâhizâdeh, Maryam., Mohaqqeqi, ʿAbd al-Majid (2016). Analysis and Review of Social Criticism in ʿAttâr's Mosibatnâma Based on Skinner's Methodology. Interpretation and Analysis of Persian Language and Literary Texts .vol. 8(30). pp. 137-172. [In Persian].
Elâhizâdeh, Maryam., Mohaqqeqi, ʿAbd al-Majid (2016). Analysis and Review of Social Criticism in ʿAttâr's Mosibatnâma Based on Skinner's Methodology. Interpretation and Analysis of Persian Language and Literary Texts .vol. 8(30). pp. 137-172. [In Persian].
Fairclough, Norman (2000a). Critical Discourse Analysis. Tehrân: Markaz-e Muṭâlaʿât o Resâneh-hâ. [In Persian].
Fairclough, Norman (2000a). Critical Discourse Analysis. Tehrân: Markaz-e Muṭâlaʿât o Resâneh-hâ. [In Persian].
Fairclough, Norman (2000b). Critical Discourse Analysis. Trans. Fâteme Šâyeste & et al, Tehrân: Axtarân/ Zamâne. [In Persian].
Fairclough, Norman (2000b). Critical Discourse Analysis. Trans. Fâteme Šâyeste & et al, Tehrân: Axtarân/ Zamâne. [In Persian].
Forūzânfar, Badiʿal-Zamân (2010). Biography, Critique, and Analysis of the Works of Sheikh Farid al-Din Attar. Tehrân: Âsim. [In Persian].
Forūzânfar, Badiʿal-Zamân (2010). Biography, Critique, and Analysis of the Works of Sheikh Farid al-Din Attar. Tehrân: Âsim. [In Persian].
Fulâdi, ʿAlirezâ (2010). The Language of Mysticism. Tehran: Soxan Farâgoft. [In Persian].
Fulâdi, ʿAlirezâ (2010). The Language of Mysticism. Tehran: Soxan Farâgoft. [In Persian].
Gowharin, Sâdeq (2001). Explanation of Sufi Terminologies. Vol. 5. Tehrân: Zavâr. [In Persian].
Gowharin, Sâdeq (2001). Explanation of Sufi Terminologies. Vol. 5. Tehrân: Zavâr. [In Persian].
Hosseini Sarvari, Najmeh. (2014). Critical Discourse Analysis in an Ode by Sanâyi. Kohan-nâma-ye Adab-e Pârsī. vol. 5(1). pp. 67-89. [In Persian].
Hosseini Sarvari, Najmeh. (2014). Critical Discourse Analysis in an Ode by Sanâyi. Kohan-nâma-ye Adab-e Pârsī. vol. 5(1). pp. 67-89. [In Persian].
Irânmaneš, Zahrâ (2017). Comparative Study of a Tale from the Masnavi: The story of Sheikh's Non-grief over the Death of his Children, with its Source Based on Norman Fairclough's Approach. Mystical Literature and Mythology. vol. (49). pp 49-74. [In Persian].
Irânmaneš, Zahrâ (2017). Comparative Study of a Tale from the Masnavi: The story of Sheikh's Non-grief over the Death of his Children, with its Source Based on Norman Fairclough's Approach. Mystical Literature and Mythology. vol. (49). pp 49-74. [In Persian].
Moḥseni, Mohammad Javad (2012). An Inquiry into the Theory and Method of Fairclough's Discourse Analysis. Socio-Cultural Epistemology. vol 3(3). pp 63-86. ([In Persian].
Moḥseni, Mohammad Javad (2012). An Inquiry into the Theory and Method of Fairclough's Discourse Analysis. Socio-Cultural Epistemology. vol 3(3). pp 63-86. ([In Persian].
Pūrnâmdâriân, Taqi (2011). Didâr bâ Simorq (meeting to Simurq). Tehrân: Institute for Humanities and Cultural Studies [In Persian].
Pūrnâmdâriân, Taqi (2011). Didâr bâ Simorq (meeting to Simurq). Tehrân: Institute for Humanities and Cultural Studies [In Persian].
Sâberi Moqaddam, Seyyed Saeed, and Šarifiân, Mahdi (2023). Critical Analysis of Anvari's Discourse in the Poem "Vali Geda" Based on Norman Fairclough's Approach. Poetry Research. vol (55). pp 119-142. ( [In Persian].
Sâberi Moqaddam, Seyyed Saeed, and Šarifiân, Mahdi (2023). Critical Analysis of Anvari's Discourse in the Poem "Vali Geda" Based on Norman Fairclough's Approach. Poetry Research. vol (55). pp 119-142. ( [In Persian].
Safâ, Zabih-Allah (1992). History of Literature in Iran. Tehrân: Faridis. [In Persian].
Safâ, Zabih-Allah (1992). History of Literature in Iran. Tehrân: Faridis. [In Persian].
Sajjâdi, Jaʿfar (1991). Encyclopedia of Mystical Terms and Expressions. Tehrân: Ṭahūri. [In Persian].
Sajjâdi, Jaʿfar (1991). Encyclopedia of Mystical Terms and Expressions. Tehrân: Ṭahūri. [In Persian].
Sarbâz Barâzandeh, Farah (2015). Social Criticism in ʿAṭṭâr's Mosībatnâma. Persian Language and Literature. Sannadaj University. vol 7(23). pp 21-49. [In Persian].
Sarbâz Barâzandeh, Farah (2015). Social Criticism in ʿAṭṭâr's Mosībatnâma. Persian Language and Literature. Sannadaj University. vol 7(23). pp 21-49. [In Persian].
Yurgensson, Marian., and Filips, Louis (2010). Theory and Method in Discourse Analysis. Trans. Hâdi Jalīlī. Tehrân: Ney.
Yurgensson, Marian., and Filips, Louis (2010). Theory and Method in Discourse Analysis. Trans. Hâdi Jalīlī. Tehrân: Ney.
Zarrinkūb, ʿAbd al-Hossein (1999). The Sound of the Simurq's Wings. Tehrân: Soxan. [In Persian].
Zarrinkūb, ʿAbd al-Hossein (1999). The Sound of the Simurq's Wings. Tehrân: Soxan. [In Persian].