از رویداد تاریخی تا روایت ادبی خوانش رواییِ رویداد تاریخی «استخلاص بخارا» در تاریخ جهانگشا با استفاده از نظریۀ دیوید هرمن

نویسندگان
شیرین روشنی 1
حبیب‌الله عباسی 2
ناصرقلی سارلی 1
سید مرتضی میرهاشمی 1
1 دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران
2 انشگاه خوارزمی، تهران، ایران
10.616224/jpll.33.98.215
چکیده
رویداد تاریخی استخلاص بخارا از آن‌دسته رویدادهای پراهمیتی است که مورّخان متعدد آن را ضبط کرده‌اند. ضبط این رویداد در تاریخ‌های گوناگون از تفاوت رویکردها و نوع نگاه مورّخان به موضوع تاریخ‌نگاری و شرح رویداد حکایت می‌کند. در برخی از این متون، روایات با تفصیل بیشتری همراه است و رویداد از حالت گزارش تاریخی خارج شده است. یکی از مورّخانی که با رویکردی فراتر از گزارش این رویداد را ثبت کرده، عطاملک جوینی، صاحب تاریخ جهانگشا، است. در تحلیل روایت جوینی، عوامل متعدد مخاطب را متقاعد می‌کند که او نه‌تنها با هدف ارائه گزارش، بلکه با چشم‌اندازی فراتر از آن رویدادها را ثبت و ضبط کرده است. در جستار حاضر، با روش توصیفی‌ـ‌تحلیلی و رویکرد روایت‌شناسی، رویداد تاریخی استخلاص بخارا کاویده شد. تحلیل براساس نظریۀ چهارسطحیِ تحلیل روایت دیوید هرمن صورت گرفته است. این نظریه روایات را در چهار سطح واقع‌شدگی، توالی رویدادها، جهان‌پردازی/جهان‌پریشی، و هم‌حسی بررسی می‌کند و میزان روایتمندی در رویداد را نشان می‌دهد. در سطح اول روایت جوینی (واقع‌شدگی)، ‌موضع راوی در چهار چهره قابل تشخیص است؛ به‌بیان‌دیگر، جوینی هربار با قرارگرفتن در یکی از قالب‌های نگارنده (گزارشگر و یادآور) و بازگو (گزارشگر، پنددهنده) از شگردهایی بهره می‌گیرد که رویداد را از حالت گزارشگری خارج می‌کند و آفرینشی ادبی ترتیب می‌دهد. در سطح دوم (توالی رویدادها) نیز، جوینی با چینش رویدادها درقالب یک نظام علّی، آغاز و میانه و پایان روایت را که مستلزم پیرنگ روایی است به‌خوبی تنظیم می‌کند. جوینی در پرداخت این روایت، رویدادهای اصلی و فرعی را تنظیم کرده است. این تنظیم رویدادها و چینش دقیق به‌همراه توصیفات دقیق از زمان و مکان روایت، شیوۀ جوینی را در پرداخت سطح سوم روایت (جهان‌پردازی) روشن می‌کند. درنهایت نیز، در سطح چهارم روایت، جوینی با سه شیوه به خواننده حالت هم‌حسی القا می‌کند. باید در نظر داشت که القای این حالت در متون تاریخی کمتر حس می‌شود؛ این درحالی است که شیوۀ مورخان ایرانی در گزارش صرف نمی‌شود و هدفی موازی با آن در نظر دارند که می‌توان از آن با عنوان اصل تعلیم درجهت تأثیرگذاری بر مخاطب یاد کرد. جوینی در این سطح با اتخاذ سه شیوۀ متمایز، یعنی توصیف براعت استهلال‌گونه در آغاز روایت، ترکیب کلام با تصویر، و نقل اشعار و امثال درجهت دنبال‌کردن خط تعلیم، بر نظام احساسی مخاطب اثر می‌گذارد و احساس را به ادراک تبدیل می‌کند. درنهایت، از این فرآیند اندیشه‌ای مرکزی در مخاطبان ایجاد می‌شود. این فرآیند به ایجاد یکی از عناصر مهم روایتمندی منتهی می‌شود که به‌معنای گذر از سطح گزارش صرف و رسیدن به سطحی از آفرینش ادبی است.
کلیدواژه‌ها
تاریخ جهانگشا
جوینی
استخلاص بخارا
روایت
گزارش تاریخی
آفرینش ادبی
دیوید هرمن

عنوان مقاله English

From Historical Event to Literary Narrative: A Narrative Reading of the Historical Event of the “Liberation of Bukhara” in Târix-i Jahângušâ through David Herman’s Narrative Theory

نویسندگان English

Shirin Roshani 1
Habibollah Abbasi 2
Nasergholi Sarli 1
Seyed Morteza Mirhashemi 1
1 Kharazmi University, Tehran, Iran
2 Kharazmi University, Tehran, Iran
چکیده English

The historical event of the liberation of Bukhara is among those highly significant occurrences that have been recorded by numerous historians. The manner in which this event has been chronicled across different historical texts reflects the diversity of approaches and perspectives regarding historiography and the narration of events. In some of these texts, the accounts are presented in greater detail, to the point that the narrative transcends a mere historical report. One historian who recorded this event with an approach beyond simple reporting is Aṭa-Malik Juvayni, the author of Tarikh-i Jahangushay (The History of the World Conqueror). An analysis of Juvayni’s account reveals multiple factors that persuade the reader that he documented the events not solely for the purpose of reporting but from a broader outlook. In the present study, the event of the liberation of Bukhara was examined through a descriptive–analytical method and a narratological approach. The analysis is based on David Herman’s four-level narrative analysis theory, which examines narratives at the levels of happening, event sequencing, worldmaking/world disruption, and experientiality, thereby revealing the degree of narrativity within an event. At the first level of Juvayni’s narrative (happening), the narrator’s position can be identified in four distinct roles. In other words, Juvayni, by alternately assuming the roles of writer (reporter and reminder) and teller (reporter, moralizer), employs strategies that elevate the event beyond the confines of mere reporting to arrange a literary creation. At the second level (event sequencing), by skillfully arranging a beginning, middle, and end, Juvayni organizes the events into a causal structure, which presupposes a narrative plot. In shaping this narrative, Juvayni distinguishes between main and subsidiary events. This ordering of events, combined with precise depictions of time and place, illuminates Juvayni’s narrative method at the third level (worldmaking). Finally, at the fourth level, Juvayni induces a sense of experientiality in the reader through three techniques. It must be noted that such evocation is rarely perceived in historical texts. Yet, in their reports, Iranian historians often aim at purposes beyond mere chronicling, pursuing what can be termed the principle of instruction to influence their audience. At this level, by adopting three distinct techniques—an eloquent proemial description at the beginning of the narrative, the blending of discourse and image, and the incorporation of poetry and proverbs at the service of instruction—Juvayni affects the reader’s emotional system and transforms feeling into understanding. Ultimately, this process generates a central idea within the audience. This process results in the emergence of one of the essential elements of narrativity: the transition from the level of mere reporting to that of literary creation.

کلیدواژه‌ها English

Târix-i Jahângušâ-ye Juvayni
Liberation of Buxârâ
Narrative
Historical Report
Literary Creation
David Herman
پرینس، جرالد (1391). روایت‌شناسی، شکل و کارکرد روایت. محمد شهبا. تهران: مینوی‌خرد.
پرینس، جرالد (1391). روایت‌شناسی، شکل و کارکرد روایت. محمد شهبا. تهران: مینوی‌خرد.
جوزجانی، منهاج سراج (1363). طبقات ناصری یا تاریخ ایران و اسلام. تصحیح عبدالحی حبیبی. تهران: دنیای کتاب.
جوزجانی، منهاج سراج (1363). طبقات ناصری یا تاریخ ایران و اسلام. تصحیح عبدالحی حبیبی. تهران: دنیای کتاب.
جوینی، عطاملک (1387). تاریخ جهانگشا. تصحیح احمد خاتمی. تهران: علم.
جوینی، عطاملک (1387). تاریخ جهانگشا. تصحیح احمد خاتمی. تهران: علم.
جوینی، عطاملک (1391). تاریخ جهان‌گشا. تصحیح حبیب‌الله عباسی و ایرج مهرکی. تهران: زوار.
جوینی، عطاملک (1391). تاریخ جهان‌گشا. تصحیح حبیب‌الله عباسی و ایرج مهرکی. تهران: زوار.
درویشی، مرضیه (1396). بررسی اصول روایت در تاریخ جهانگشای جوینی. در: چهارمین همایش ملی متن‌پژوهی ادبی: نگاهی تازه به متون تاریخی، هستۀ مطالعات ادبی و کتابخانۀ ملی جمهوری اسلامی ایران، تهران، آذر 1396.
درویشی، مرضیه (1396). بررسی اصول روایت در تاریخ جهانگشای جوینی. در: چهارمین همایش ملی متن‌پژوهی ادبی: نگاهی تازه به متون تاریخی، هستۀ مطالعات ادبی و کتابخانۀ ملی جمهوری اسلامی ایران، تهران، آذر 1396.
رابرتز، جفری (1389). تاریخ و روایت. ترجمۀ جلال فرزانه دهکردی. تهران: دانشگاه امام صادق(ع).
رابرتز، جفری (1389). تاریخ و روایت. ترجمۀ جلال فرزانه دهکردی. تهران: دانشگاه امام صادق(ع).
صفا، ذبیح‌الله (1371). تاریخ ادبیات در ایران. تهران: فردوس.
صفا، ذبیح‌الله (1371). تاریخ ادبیات در ایران. تهران: فردوس.
طلایی، زینب؛ عباسی، حبیب‌الله (1402). بررسی ساخت روایی تاریخ جهانگشای جوینی با کاربست نظریۀ جهان متن. متن‌پژوهی ادبی. شمارة 98: 9-34.
طلایی، زینب؛ عباسی، حبیب‌الله (1402). بررسی ساخت روایی تاریخ جهانگشای جوینی با کاربست نظریۀ جهان متن. متن‌پژوهی ادبی. شمارة 98: 9-34.
عباسی، حبیب‌الله؛ روشنی، شیرین (1402). خوانش فلسفی‌ـ‌ادبی رویداد تاریخی استخلاص بخارا و تبیین عوامل شکل‌دهندۀ روایت‌های مختلف تاریخی آن. پژوهش‌های ادبی‌ـ فلسفی. دورة اول. شمارة1: 23-40.
عباسی، حبیب‌الله؛ روشنی، شیرین (1402). خوانش فلسفی‌ـ‌ادبی رویداد تاریخی استخلاص بخارا و تبیین عوامل شکل‌دهندۀ روایت‌های مختلف تاریخی آن. پژوهش‌های ادبی‌ـ فلسفی. دورة اول. شمارة1: 23-40.
عظیمی یان‌چشمه، الهه (1394). پایان‌نامۀ «تاریخ، زبان و روایت: مطالعۀ زبان و روایت در تاریخ و تاریخ‌نگاری عهد مغول با تکیه بر چهار متن طبقات ناصری، تاریخ جهانگشا، جامع‌التواریخ و تاریخ وصاف»، دانشگاه خوارزمی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دکترای تخصصی.
عظیمی یان‌چشمه، الهه (1394). پایان‌نامۀ «تاریخ، زبان و روایت: مطالعۀ زبان و روایت در تاریخ و تاریخ‌نگاری عهد مغول با تکیه بر چهار متن طبقات ناصری، تاریخ جهانگشا، جامع‌التواریخ و تاریخ وصاف»، دانشگاه خوارزمی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دکترای تخصصی.
کلارک، الیزابت (1397). تاریخ، متن، نظریه: مورخان و چرخش زبانی. ترجمۀ سیدهاشم آقاجری. تهران: مروارید.
کلارک، الیزابت (1397). تاریخ، متن، نظریه: مورخان و چرخش زبانی. ترجمۀ سیدهاشم آقاجری. تهران: مروارید.
میثمی، جولی اسکات (1397). تاریخ‌نگاری فارسی: سامانیان، غزنویان، سلجوقیان. ترجمة محمد دهقانی. تهران: ماهی.
میثمی، جولی اسکات (1397). تاریخ‌نگاری فارسی: سامانیان، غزنویان، سلجوقیان. ترجمة محمد دهقانی. تهران: ماهی.
هرمن، دیوید (1392). عناصر بنیادین در نظریه‌های روایت. حسین صافی. تهران: نی.
هرمن، دیوید (1392). عناصر بنیادین در نظریه‌های روایت. حسین صافی. تهران: نی.
Goodman, N. (1978). Ways of worldmaking. Sussex: The Harvester Press. [DOI:10.5040/9781350928558]
Goodman, N. (1978). Ways of worldmaking. Sussex: The Harvester Press. [DOI:10.5040/9781350928558]
Fludernik, M. (2009). An introduction to narratology. London & New York: Routledge. [DOI:10.4324/9780203882887]
Fludernik, M. (2009). An introduction to narratology. London & New York: Routledge. [DOI:10.4324/9780203882887]
Fludernik, M. (1996). Towards a natural narratology. London: Routledge. [DOI:10.1515/jlse.1996.25.2.97]
Fludernik, M. (1996). Towards a natural narratology. London: Routledge. [DOI:10.1515/jlse.1996.25.2.97]
ʿAbbâsī, H., & Rošani, Š. (2023). A philosophical-literary reading of the historical event of the liberation of Bukhara and the factors shaping its different historical narratives. Literary-Philosophical Studies. 1(1): 23-40. [In Persian]
ʿAbbâsī, H., & Rošani, Š. (2023). A philosophical-literary reading of the historical event of the liberation of Bukhara and the factors shaping its different historical narratives. Literary-Philosophical Studies. 1(1): 23-40. [In Persian]
ʿAzīmī Yân-Češmeh, E. (2015). History, language, and narrative: A study of language and narrative in the historiography of the Mongol era with reference to four texts (Ṭabaqât-e Nâṣerī, Târīx-e Jahângošâ, Jâmiʿ al-Tawârīx, and Târīx-e Vaṣṣâf). PhD dissertation. Faculty of Literature and Humanities, Kharazmi University, Tehran. [In Persian]
ʿAzīmī Yân-Češmeh, E. (2015). History, language, and narrative: A study of language and narrative in the historiography of the Mongol era with reference to four texts (Ṭabaqât-e Nâṣerī, Târīx-e Jahângošâ, Jâmiʿ al-Tawârīx, and Târīx-e Vaṣṣâf). PhD dissertation. Faculty of Literature and Humanities, Kharazmi University, Tehran. [In Persian]
Clark, E. (2018). History, text, theory: Historians and the linguistic turn (, Trans. S. H. Âqâjari. Tehran: Morvârid. [In Persian]
Clark, E. (2018). History, text, theory: Historians and the linguistic turn (, Trans. S. H. Âqâjari. Tehran: Morvârid. [In Persian]
Darviši, M. (2017, December). The principles of narration in Jovayni's Târīx-e Jahângušâ. In The Fourth National Conference on Literary Text Studies: A New Look at Historical Texts, Literary Studies Unit & National Library of the Islamic Republic of Iran, Tehran. [In Persian]
Darviši, M. (2017, December). The principles of narration in Jovayni's Târīx-e Jahângušâ. In The Fourth National Conference on Literary Text Studies: A New Look at Historical Texts, Literary Studies Unit & National Library of the Islamic Republic of Iran, Tehran. [In Persian]
Herman, D. (2013). Basic elements of narrative theory. Trans. H. Sâfī. Tehran: Ney. [In Persian]
Herman, D. (2013). Basic elements of narrative theory. Trans. H. Sâfī. Tehran: Ney. [In Persian]
Juzjâni, M. S. (1984). Ṭabaqât-e Nâṣerī: The history of Iran and Islam. Ed by ʿA. Ḥabībī, Ed. Tehran: Donyâ-ye Ketâb. [In Persian]
Juzjâni, M. S. (1984). Ṭabaqât-e Nâṣerī: The history of Iran and Islam. Ed by ʿA. Ḥabībī, Ed. Tehran: Donyâ-ye Ketâb. [In Persian]
Jovayni, ʿA. M. (2008). Târīx-e Jahângošâ. Ed by A. Xâtami. Tehran: ʿElm. [In Persian]
Jovayni, ʿA. M. (2008). Târīx-e Jahângošâ. Ed by A. Xâtami. Tehran: ʿElm. [In Persian]
Jovayni, ʿA. M. (2012). Târīxe-e Jahângošâ. Ed by H. ʿAbbâsī & I. Mehraki. Tehran: Zavvâr. [In Persian]
Jovayni, ʿA. M. (2012). Târīxe-e Jahângošâ. Ed by H. ʿAbbâsī & I. Mehraki. Tehran: Zavvâr. [In Persian]
Meisami, J. S. (2018). Persian historiography: Samanids, Qaznavids, Seljuqs. Trans. M. Dehqâni. Tehran: Mâhī. [In Persian]
Meisami, J. S. (2018). Persian historiography: Samanids, Qaznavids, Seljuqs. Trans. M. Dehqâni. Tehran: Mâhī. [In Persian]
Prince, G. (2012). Narratology: The form and function of narrative. Trans. Muhammad Shahbâ. Tehrân: Minuye Xerad. [In Persian]
Prince, G. (2012). Narratology: The form and function of narrative. Trans. Muhammad Shahbâ. Tehrân: Minuye Xerad. [In Persian]
Roberts, G. (2010). History and narrative. Trans. J. Farzâneh-Dehkordi. Tehran: Imam Sâdiq University Press. [In Persian]
Roberts, G. (2010). History and narrative. Trans. J. Farzâneh-Dehkordi. Tehran: Imam Sâdiq University Press. [In Persian]
Ṣafâ, Ẓ. (1992). History of literature in Iran. Tehran: Ferdows. [In Persian]
Ṣafâ, Ẓ. (1992). History of literature in Iran. Tehran: Ferdows. [In Persian]
Talâʾi, Z., & ʿAbbâsī, H. (2023). Narrative structure of Jovayni's Târīx-e Jahângošâ through the application of the world-of-the-text theory. Literary Text Research, 98: 9-34. [In Persian]
Talâʾi, Z., & ʿAbbâsī, H. (2023). Narrative structure of Jovayni's Târīx-e Jahângošâ through the application of the world-of-the-text theory. Literary Text Research, 98: 9-34. [In Persian]