ملاحظاتی برای تدوین دستگاه عددنویسی فارسی میانه و انعکاس آن در فارسی نو

نویسنده
ابراهیم واشقانی فراهانی
دانشگاه پیام نور
10.61186/jpll.32.97.291
چکیده
دستگاه عددنویسی یکی از اجزای مهم و بحث‌انگیز سامانه‌های خط است که دو بُعد دارد و به‌سادگی به صورت نوشتاری عدد محدود نمی‌شود. دشواری عددنویسی ازیک‌سو به ماهیت عدد و نحوۀ موجودیت آن در هر زبان بازمی‌گردد که خود نتیجۀ نوع نگرش متفاوت هر تبار به هستی است و بُعد دومِ به نحوۀ نگارش موجودیت‌های عددی در هر زبان مربوط است؛ بنابراین، با اینکه عددنویسی پدیده‌ای در حوزۀ خط است، نمی‌توان آن را پدیده‌ای صرفاً خطی دانست، بلکه برای توصیف دستگاه عددنویسی لازم است که به نوع نگرش و بینش اقوام و ملل به هستی و مخصوصاً بنیان‌های اساطیری بینش هر ملت توجه شود. فارسی میانه نیز از این ره‌یافت مستثنی نیست و یکی از لازمه‌های مغفول پاسخگویی به ابهامات دستگاه عددنویسی فارسی میانه، همین توجه به نوع نگرش به هستی و مخصوصاً باورهای اساطیری ایرانیان است. در این مقاله، در ادامۀ تلاش‌هایی که تاکنون برای تدوین و توصیف دستگاه عددنویسی فارسی میانه شده ‌است، ملاحظاتی دیگر دربارۀ این دستگاه پیشنهاد می‌شود و پاسخ برخی از ابهامات در دستگاه عددنویسی فارسی میانه در خلال این ملاحظات به بحث گذاشته می‌شود. نیز برخی از بقایا و انعکاس‌های این دستگاه در زبان و خط فارسی نو پیگیری می‌شود که ازیک‌سو به تدوین دستگاه عددنویسی فارسی میانه یاری می‌رساند و ازسوی دیگر، درک واژه‌ها و متون فارسی نو را تسهیل می‌کند. یافته‌های مقاله گویای ممکن‌بودن توصیف دستگاه‌وار عددنویسی فارسی میانه است و در این‌کار یاری‌گرفتن از بنیان‌های اساطیری اندیشۀ ایرانی راهگشا و دارای اهمیت است. این مقاله درنهایت مدعی تدوین دستگاه عددنویسی فارسی میانه نیست و ملاحظات و پیشنهادهایی برای تدوین این دستگاه ارائه داده است.
کلیدواژه‌ها
عدد
دستگاه عددنویسی
پهلوی ساسانی
فارسی میانه
فارسی نو
اساطیر

عنوان مقاله English

Considerations for Compiling the Middle Persian Numeral System and Its Reflection in Modern Persian

نویسنده English

Ebrâhim Vâsheqâni Farâhâni
Payâm-e Noor University
چکیده English

The numeral system is one of the most important and challenging components of the writing system, which has two dimensions and is not simply limited to the written form of numbers. The challenge of number writing, on the one hand, is due to the nature of numbers and the way they exist in each language, which itself is the result of the different attitude of each nation to existence, and the second dimension of the challenge is related to the way of writing numerical entities in each language. Therefore, even though number writing is a phenomenon of the writing system, it cannot be considered a purely inscriptive phenomenon, but to describe the numeral system, it is necessary to pay attention to the type of attitude and vision of peoples and nations towards existence and especially the mythological foundations of the attitudes of each nation. Middle Persian is no exception to this approach, and one of the neglected requirements for responding to the ambiguities of the Middle Persian numeral system is the attitude towards existence, particularly the mythological beliefs of Iranians. Following the valuable efforts made so far to compile and describe the Middle Persian numeral system, this article proposes other considerations while discussing the answers to some uncertainties still existing in the Middle Persian numeral system. Moreover, some of the traces and reflections of this system are tracked in the Modern Persian language and script, which on the one hand helps compile the Middle Persian numeral system and on the other hand, facilitates the understanding of Modern Persian words and texts. The findings of this study show that it is possible to describe the Middle Persian numeral system, and to do so, seeking help from the mythological foundations of Iranian thought is beneficial and crucial. The present article does not claim it has formulated the Middle Persian numeral system, although it presents considerations and suggestions for compiling it.



کلیدواژه‌ها English

Number
Numeral System
Sasanian Pahlavi
middle Persian
modern Persian
mythology
آسانا، جاماسب ‌جی (1371). متون پهلوی. گزارش از سعید عریان. تهران: کتابخانۀ جمهوری اسلامی ایران.
آسانا، جاماسب ‌جی (1371). متون پهلوی. گزارش از سعید عریان. تهران: کتابخانۀ جمهوری اسلامی ایران.
آموزگار، ژاله؛ تفضلی، احمد (1375). زبان پهلوی؛ ادبیات و دستور آن. چاپ دوم. تهران: معین.
آموزگار، ژاله؛ تفضلی، احمد (1375). زبان پهلوی؛ ادبیات و دستور آن. چاپ دوم. تهران: معین.
بندهش ایرانی (بی‌تا). براساس نسخۀ TD1 تهمورس دینشاه. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
بندهش ایرانی (بی‌تا). براساس نسخۀ TD1 تهمورس دینشاه. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
بهار، مهرداد (1376). پژوهشی در اساطیر ایران. چاپ دوم. تهران: آگه.
بهار، مهرداد (1376). پژوهشی در اساطیر ایران. چاپ دوم. تهران: آگه.
بیرونی، ابوریحان (1387). التفهیم لاوائل صناعه التنجیم. به‌کوشش جلال‌الدین همایی. چاپ پنجم. تهران: هما.
بیرونی، ابوریحان (1387). التفهیم لاوائل صناعه التنجیم. به‌کوشش جلال‌الدین همایی. چاپ پنجم. تهران: هما.
تارویردی‌زاده، نسرین؛ منشی‌زاده، مجتبی‌؛ شهیدی، علی (1398). مقایسة ارقام و سیستم شمارش قوم‌های کهن ایرانی با دیگر اقوام. دستاوردهای نوین در مطالعات علوم انسانی. سال دوم. شمارۀ 21: 134- 148.
تارویردی‌زاده، نسرین؛ منشی‌زاده، مجتبی‌؛ شهیدی، علی (1398). مقایسة ارقام و سیستم شمارش قوم‌های کهن ایرانی با دیگر اقوام. دستاوردهای نوین در مطالعات علوم انسانی. سال دوم. شمارۀ 21: 134- 148.
جعفری مته‌کلائی (آریا بزرگمهر)، مهدی؛ گشتاسب، فرزانه (1396). معرفی دستگاه عددنویسی پهلوی و رهیافتی مؤثر به حساب اعداد پهلوی. زبان‌شناخت. سال هشتم. شمارۀ 2: 27-53.
جعفری مته‌کلائی (آریا بزرگمهر)، مهدی؛ گشتاسب، فرزانه (1396). معرفی دستگاه عددنویسی پهلوی و رهیافتی مؤثر به حساب اعداد پهلوی. زبان‌شناخت. سال هشتم. شمارۀ 2: 27-53.
جعفری نائینی، علیرضا (1399). اعداد و ارقام. دانشنامۀ ایران. 259091https://www.cgie.org.ir/fa/article/
جعفری نائینی، علیرضا (1399). اعداد و ارقام. دانشنامۀ ایران. 259091https://www.cgie.org.ir/fa/article/
جنیدی، فریدون (1360). نامۀ پهلوانی. تهران: بنیاد نیشابور.
جنیدی، فریدون (1360). نامۀ پهلوانی. تهران: بنیاد نیشابور.
حاسب طبری، محمدبن ایوب (1349). مفتاح المعاملات. به‌کوشش محمدامین ریاحی. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
حاسب طبری، محمدبن ایوب (1349). مفتاح المعاملات. به‌کوشش محمدامین ریاحی. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
حسینی شکرایی، احترام‌السادات (1390). بررسی نقش اعداد از باستان تاکنون. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
حسینی شکرایی، احترام‌السادات (1390). بررسی نقش اعداد از باستان تاکنون. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
دهخدا، علی‌اکبر (1377). لغت‌نامه. تهران: دانشگاه تهران.
دهخدا، علی‌اکبر (1377). لغت‌نامه. تهران: دانشگاه تهران.
دانتزیگ، توبیاس (١٣٦١). عدد، زبان علم. ترجمۀ عباس گرمان. تهران: شرکت سهامی کتاب‌های جیبی.
دانتزیگ، توبیاس (١٣٦١). عدد، زبان علم. ترجمۀ عباس گرمان. تهران: شرکت سهامی کتاب‌های جیبی.
رضایی باغ‌بیدی، حسن و همکاران (1391). خط و نظام‌های نوشتاری در جهان اسلام. تهران: کتاب مرجع.
رضایی باغ‌بیدی، حسن و همکاران (1391). خط و نظام‌های نوشتاری در جهان اسلام. تهران: کتاب مرجع.
شفیعی سرارودی، مهرنوش؛ حسن‌نسب، مهسا (1397). تجلی عدد چهار در نقوش سفالینه‌های پیش از تاریخ در ایران. نگره. دورۀ سیزدهم. شمارۀ 45: 52-71.
شفیعی سرارودی، مهرنوش؛ حسن‌نسب، مهسا (1397). تجلی عدد چهار در نقوش سفالینه‌های پیش از تاریخ در ایران. نگره. دورۀ سیزدهم. شمارۀ 45: 52-71.
شوالیه، ژان ژاک؛ گربران، آلن (1382). فرهنگ نمادها. ترجمۀ سودابه فضایلی. تهران: جیحون.
شوالیه، ژان ژاک؛ گربران، آلن (1382). فرهنگ نمادها. ترجمۀ سودابه فضایلی. تهران: جیحون.
شیمل، آنه‌ماری (1388). راز اعداد. ترجمۀ فاطمه توفیق. چاپ ششم. قم: دانشگاه ادیان و مذاهب.
شیمل، آنه‌ماری (1388). راز اعداد. ترجمۀ فاطمه توفیق. چاپ ششم. قم: دانشگاه ادیان و مذاهب.
فردوسی، ابوالقاسم (1366). شاهنامه. به‌کوشش جلال خالقی مطلق. نیویورک: بنیاد میراث پارسی.
فردوسی، ابوالقاسم (1366). شاهنامه. به‌کوشش جلال خالقی مطلق. نیویورک: بنیاد میراث پارسی.
فروغی، محمدعلی (1344). سیر حکمت در اروپا. تهران: زوار.
فروغی، محمدعلی (1344). سیر حکمت در اروپا. تهران: زوار.
کارنامۀ اردشیر بابکان (1382). به‌کوشش بهرام فره‌وشی. چاپ سوم. تهران: دانشگاه تهران.
کارنامۀ اردشیر بابکان (1382). به‌کوشش بهرام فره‌وشی. چاپ سوم. تهران: دانشگاه تهران.
لوی، تونی (١٣٧٣). منشأ اعداد. ترجمۀ سیامک کاظمی. پیام یونسکو. شمارة ٢٨٢: 5-9.
لوی، تونی (١٣٧٣). منشأ اعداد. ترجمۀ سیامک کاظمی. پیام یونسکو. شمارة ٢٨٢: 5-9.
معین، محمد (1386). فرهنگ معین. چاپ سوم. تهران: زرین.
معین، محمد (1386). فرهنگ معین. چاپ سوم. تهران: زرین.
ملاصدرا، صدرالدین شیرازی (2002). الحکمه المتعالیه فی الأسفار العقلیه الأربعه. بیروت: دار احیاء التراث العربیه.
ملاصدرا، صدرالدین شیرازی (2002). الحکمه المتعالیه فی الأسفار العقلیه الأربعه. بیروت: دار احیاء التراث العربیه.
نامور فرگی، مجتبی؛ ابراهیمی، شیما (1391). بررسی چگونگی پیدایش و تغییر اعداد در زبان فارسی از دیدگاه زبان‌‌شناسی. مجموعه مقالات دانشگاه علامه طباطبایی. شمارة 281: 826- 836.
نامور فرگی، مجتبی؛ ابراهیمی، شیما (1391). بررسی چگونگی پیدایش و تغییر اعداد در زبان فارسی از دیدگاه زبان‌‌شناسی. مجموعه مقالات دانشگاه علامه طباطبایی. شمارة 281: 826- 836.
نیبرگ، هنریک ساموئل (1389). دستورنامۀ پهلوی. تهران: اساطیر.
نیبرگ، هنریک ساموئل (1389). دستورنامۀ پهلوی. تهران: اساطیر.
نیلوفری، فرهاد (1389). آموزش خط و زبان پهلوی. نشر الکترونیک تک‌بوک: www.takbook.com.
نیلوفری، فرهاد (1389). آموزش خط و زبان پهلوی. نشر الکترونیک تک‌بوک: www.takbook.com.
هومن، محمود (1348). تاریخ فلسفه از آغاز تا نخستین آکادمی. چاپ دوم. تهران: کتابخانۀ طهوری.
هومن، محمود (1348). تاریخ فلسفه از آغاز تا نخستین آکادمی. چاپ دوم. تهران: کتابخانۀ طهوری.
هونکه، زیگرید (1361). فرهنگ اسلام در اروپا. ترجمۀ مرتضی رهبانی. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
هونکه، زیگرید (1361). فرهنگ اسلام در اروپا. ترجمۀ مرتضی رهبانی. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
هینلز، جان (1373). شناخت اساطیر ایران. ترجمۀ ژالۀ آموزگار و احمد تفضلی. چاپ سوم. تهران: نشر آویشن و نشر چشمه.
هینلز، جان (1373). شناخت اساطیر ایران. ترجمۀ ژالۀ آموزگار و احمد تفضلی. چاپ سوم. تهران: نشر آویشن و نشر چشمه.
Allen, James Peter (2010). "Numbers". Middle Egyptian: An Introduction to the Language and Culture of Hieroglyphs. Cambridge University Press. [DOI:10.1017/CBO9780511845055]
Allen, James Peter (2010). "Numbers". Middle Egyptian: An Introduction to the Language and Culture of Hieroglyphs. Cambridge University Press. [DOI:10.1017/CBO9780511845055]
Boyer, Carl Benjamin (1991). A History of Mathematics. Wiley international edition.
Boyer, Carl Benjamin (1991). A History of Mathematics. Wiley international edition.
Encyclopædia (Britannica Online) (2006). Leonardo Pisano: "Contributions to number theory". Retrieved 18 September 2006.
Encyclopædia (Britannica Online) (2006). Leonardo Pisano: "Contributions to number theory". Retrieved 18 September 2006.
Marcos, Juan- Jose (2014). A Unicode Font for Linguistics and Ancient Languages. http://guindo.pntic.mec.es/jmag0042/alphabet.html.
Marcos, Juan- Jose (2014). A Unicode Font for Linguistics and Ancient Languages. http://guindo.pntic.mec.es/jmag0042/alphabet.html.
Tylor, Edward Burnett )1871(. Primitive Culture: Researches into the Development of Mythology, Philosophy, Religion, Art, and Custom. Vol. I. London: Murray.
Tylor, Edward Burnett )1871(. Primitive Culture: Researches into the Development of Mythology, Philosophy, Religion, Art, and Custom. Vol. I. London: Murray.