وجوه اثرپذیری محمدعلی فروغی در مکاتبات از منشآت قائم‌مقام (از تقلید تا نوآوری)

نویسندگان
دانشگاه خوارزمی
چکیده
محمد‌علی فروغی از رجال صاحب‌نام معاصر در حوزۀ سیاست، فرهنگ و حقوق به‌شمار می‌رود. دو وجهۀ سیاسی و فرهنگی او، انگیزه نگارش مکاتباتی مرتبط با این موضوع‌ها بوده است. به‌سبب آشنایی فروغی با ادبیات کهن و دلبستگی به فرهنگ ایران، نامه‌های او علاوه‌بر آثار کهن ادبی، از ساختار منشآت پیشینیان تأثیر پذیرفته است. با نگاهی به این مکاتبات می‌­توان تأثیر منشآت قائم‌مقام فراهانی را به‌وضوح مشاهده کرد. او درعین تقلید از سبک قائم‌مقام، در نامه­ها، نوآوری‌هایی نیز داشته ­است. با عنایت به این مسئله، در مقاله حاضر، با درنظرداشتن منشآت قائم‌مقام به‌منزله نمونه‌ای از سبک بازگشت، میزان نوآوری و تأثیرپذیری فروغی از مکاتبات قائم‌مقام بررسی شده است. به‌همین‌منظور، 11نامه از نامه‌های فروغی از کتاب سیاست‌نامه ذکاءالملک و 11 نامه از منشآت قائم‌مقام، در سه حوزۀ دوستانه، سیاسی و اجتماعی، واکاوی شده است. یافته‌ها نشان داد که اگرچه فروغی در ساختار نامه­ها، شگرد‌های ادبی و ویژگی‌های زبانی از نامه­های قائم‌مقام متأثر است، در حوزۀ محتوا و مفاهیم نوآوری­هایی داشته است. نوآوری ذکاءالملک در تلفیق سبک بازگشت با مفاهیم اجتماعی‌ـ‌سیاسیِ مدرن است. فروغی در نگارش نامه‌ها به اوضاع زمانه و فهم مردم توجه ویژه داشته است؛ ازاین‌رو، علاوه‌براینکه از سبک بازگشت (و به­طور خاص منشآت) متأثر بوده، با برخی شگردها و ظرایف بیانی نقاط ضعف آن را برطرف کرده‌ است. فروغی با استفاده از این شیوه نگارش، به دو هدفِ جلب نظر مخاطبان به ترویج فرهنگ و ادبیات فارسی و رساندن مفاهیم نوگرایانه، درکنار گزارش‌ مسائل روز جامعه دست یافته است. در نامه‌های سیاسی و اجتماعی او شاهد تقلید از متون دشوار ادبی‌ـ‌تاریخی هستیم، اما مکاتبات دوستانه او به‌سبب الگوبرداری از متون غنایی، لطافت و دل‌انگیزی خاصی دارد؛ به‌طوری‌که خواندن این نامه‌ها نسبت به نامه‌های اجتماعی التذاذ ادبی بیشتری به خواننده می‌بخشد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Aspects of Muhammad Ali Foroughi’s Letters Influenced by Farahani’s Monsha’at: From imitation to innovation

نویسندگان English

Effat Neghâbi
Niloofar Sâdât Abdollâhi
Kharazmi University
چکیده English

Mohammad Ali Foroughi (also known as Zoka-ol-Molk) is regarded as one of the well-known contemporary Iranian men in politics, culture, and law. His political and cultural careers motivated him to correspond with many educated friends about these issues. Due to Foroughi’s familiarity with ancient literature and his attachment to Iranian culture, his letters have been influenced by the style of his predecessors in addition to the earlier literary works. By perusing these letters, one can visibly see the influence of Ghaem Magham Farahani’s Monsha’at (Letters). While imitating the style of Farahani, Foroughi had innovations in his letters. The present article aims to reveal the extent of Foroughi’s innovation and his being influenced by Ghaem Magham’s letters by considering Farahani’s letters as an example of the return style. In the current study 11 letters from Foroughi, collected in Zoka-ol-Molk’s policy book, and 11 letters from Ghaem Magham’s Monsha’at, fallen into friendship, politics, and social categories, were analyzed. It was found that although Foroughi was influenced by the letter styles, literary techniques, and linguistic features of Farahani’s letters, he made innovations in their contents and concepts. Zoka-ol-Molk’s innovations can be seen in combining the return style with modern socio-political concepts. In writing letters, Foroughi paid special attention to the temporal conditions and people’s understanding. Therefore, besides being influenced by the return style (especially that of Monsha’at), he overcame its weaknesses with some expressive tricks and subtleties. By using this way of writing, Foroughi has achieved the goals of attracting the attention of the audience to promoting Persian culture and literature and conveying modern concepts along with reporting on current social issues. In his political and social letters, we see him imitating demanding literary-historical texts; while his friendly letters are very tender and heartwarming due to imitating lyrical texts. Hence, reading these letters gives the reader more literary pleasure than social letters.

کلیدواژه‌ها English

Muhammad Ali Foroughi
Qâem Maqâm Farahani
Monsha’at
Return Style
Political Letters
Ekhvâniyât
آشوری، هنگامه؛ اسکندری، سپیده؛ اوحدی، مهرانگیز (1401). مقایسۀ بیانی گلستان سعدی و منشآت قائم‌مقام فراهانی. سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب). شمارۀ 75: 101-116.
آشوری، هنگامه؛ اسکندری، سپیده؛ اوحدی، مهرانگیز (1401). مقایسۀ بیانی گلستان سعدی و منشآت قائم‌مقام فراهانی. سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب). شمارۀ 75: 101-116.
ایشانی، طاهره؛ عاملی رضایی، مریم؛ ذکایی، فرشته (1400). تحلیل گفتمان منشآت خانوادگی قائم‌مقام فراهانی براساس نظریۀ کاربردشناسی اصول ادب. ادبیات پارسی معاصر. سال یازدهم. شمارۀ 1: 31-53.
ایشانی، طاهره؛ عاملی رضایی، مریم؛ ذکایی، فرشته (1400). تحلیل گفتمان منشآت خانوادگی قائم‌مقام فراهانی براساس نظریۀ کاربردشناسی اصول ادب. ادبیات پارسی معاصر. سال یازدهم. شمارۀ 1: 31-53.
بیرنگ، محمدرضا؛ تجلیل، جلیل (1396). بررسی ابعاد استشهاد به‌عنوان یک آرایۀ تعلیمی در منشآت قائم‌مقام در مقایسه با گلستان. زبان و ادب فارسی (نشریۀ سابق دانشکدۀ ادبیات دانشگاه تبریز). شمارۀ 236: 41-57.
بیرنگ، محمدرضا؛ تجلیل، جلیل (1396). بررسی ابعاد استشهاد به‌عنوان یک آرایۀ تعلیمی در منشآت قائم‌مقام در مقایسه با گلستان. زبان و ادب فارسی (نشریۀ سابق دانشکدۀ ادبیات دانشگاه تبریز). شمارۀ 236: 41-57.
حافظ، شمس‌الدین محمد. (1362). دیوان حافظ. تصحیح و توضیح: پرویز ناتل خانلری. چاپ دوم. تهران: خوارزمی.
حافظ، شمس‌الدین محمد. (1362). دیوان حافظ. تصحیح و توضیح: پرویز ناتل خانلری. چاپ دوم. تهران: خوارزمی.
حسنی، طاهره؛ صحرایی، قاسم (1399). نگرشی بر مؤلفه‌های تربیتی و اخلاقی در بهارستان جامی و منشآت قائم‌مقام. مطالعات شهریارپژوهی. سال هفتم. شمارة 27: 513-530.
حسنی، طاهره؛ صحرایی، قاسم (1399). نگرشی بر مؤلفه‌های تربیتی و اخلاقی در بهارستان جامی و منشآت قائم‌مقام. مطالعات شهریارپژوهی. سال هفتم. شمارة 27: 513-530.
حقدار، علی‌اصغر (1384). محمدعلی فروغی و ساختارهای نوین مدنی. تهران: کویر.
حقدار، علی‌اصغر (1384). محمدعلی فروغی و ساختارهای نوین مدنی. تهران: کویر.
خاقانی، بدیل‌بن‌علی (1391). دیوان خاقانی شروانی. به‌کوشش سید ضیاءالدین سجادی. چاپ دهم. تهران: زوار.
خاقانی، بدیل‌بن‌علی (1391). دیوان خاقانی شروانی. به‌کوشش سید ضیاءالدین سجادی. چاپ دهم. تهران: زوار.
دهخدا، علی‌اکبر (1361). امثال و حکم. جلد اول. چاپ پنجم. تهران: امیرکبیر.
دهخدا، علی‌اکبر (1361). امثال و حکم. جلد اول. چاپ پنجم. تهران: امیرکبیر.
دهخدا، علی‌اکبر (1377). لغت‌نامه. جلد 14. چاپ دوم. تهران: دانشگاه تهران.
دهخدا، علی‌اکبر (1377). لغت‌نامه. جلد 14. چاپ دوم. تهران: دانشگاه تهران.
سارلی، ناصرقلی (1387). زبان فارسی معیار. تهران: هرمس.
سارلی، ناصرقلی (1387). زبان فارسی معیار. تهران: هرمس.
سعدی، مصلح‌بن‌عبدالله (1380). غزلیات سعدی. براساس چاپ محمدعلی فروغی و حبیب یغمایی. به‌کوشش کاظم برگ‌نیسی. تهران: فکر روز.
سعدی، مصلح‌بن‌عبدالله (1380). غزلیات سعدی. براساس چاپ محمدعلی فروغی و حبیب یغمایی. به‌کوشش کاظم برگ‌نیسی. تهران: فکر روز.
علامی، ذوالفقار؛ کیانیان، فریبا (1389). مقایسۀ سبکی منشآت قائم‌مقام و گلستان سعدی. فنون ادبی. شمارۀ 2: 89-110.
علامی، ذوالفقار؛ کیانیان، فریبا (1389). مقایسۀ سبکی منشآت قائم‌مقام و گلستان سعدی. فنون ادبی. شمارۀ 2: 89-110.
فروغی، محمدعلی (1400). سیاست‌‌نامة ذکاءالملک: مقاله‌ها، نامه‌ها و سخنرانی‌های سیاسی محمدعلی فروغی. به‌کوشش ایرج افشار و هرمز همایون‌پور. تهران: موقوفات دکتر محمود افشار.
فروغی، محمدعلی (1400). سیاست‌‌نامة ذکاءالملک: مقاله‌ها، نامه‌ها و سخنرانی‌های سیاسی محمدعلی فروغی. به‌کوشش ایرج افشار و هرمز همایون‌پور. تهران: موقوفات دکتر محمود افشار.
قائم‌مقام، ابوالقاسم‌بن‌عیسی (1386). منشآت قائم‌مقام فراهانی. به‌کوشش سید بدرالدین یغمایی. تهران: نگاه.
قائم‌مقام، ابوالقاسم‌بن‌عیسی (1386). منشآت قائم‌مقام فراهانی. به‌کوشش سید بدرالدین یغمایی. تهران: نگاه.
مهدوی، بتول؛ خلیل‌اللهی، شهلا؛ شجاع تقی‌آباد، سمیه (1394). کاربرد زبان عامیانه، یکی از خصائص سبکی منشآت قائم‌مقام فراهانی. فرهنگ و ادبیات عامه. شمارۀ 5: 185-208.
مهدوی، بتول؛ خلیل‌اللهی، شهلا؛ شجاع تقی‌آباد، سمیه (1394). کاربرد زبان عامیانه، یکی از خصائص سبکی منشآت قائم‌مقام فراهانی. فرهنگ و ادبیات عامه. شمارۀ 5: 185-208.