ایران به‌مثابه دیگری؛ خوانشی متفاوت از منظومه خسرو و شیرین نظامی در نمایش‌نامه فرهاد و شیرینِ صمد وورغون

نویسنده
دانشگاه پیام‌نور
چکیده
صمد وورغون شاعر و نویسنده آذربایجانی در نمایش‌نامه فرهاد و شیرین، منظومه خسرو و شیرین را به‌گونه‌ای برخلاف نیّت نظامی گنجوی به‌سخن درآورده و درصدد برساخت یک خودی/ دیگری بوده است. او در این اثر ایرانیان را دشمن تهدیدکننده سرزمین‌های ماورای ارس جلوه داده و خصومتی فصل‌ناپذیر را میان آنها متصور شده است. وورغون، هم‌صدا با سیاستمداران کمونیست، در پی آن بوده که هویتی مستقل برای جمهوری تازه‌تأسیس آذربایجان تدارک ببیند؛ به‌نحوی‌که با اشتراکات فرهنگی ایران و عثمانی هم‌پوشانی نداشته باشد. پژوهش حاضر با استفاده از شیوه توصیفی‌ـ‌تحلیلی می‌کوشد به این سؤال پاسخ دهد که وورغون خودی و دیگری را چگونه توصیف کرده و از چه راه‌کارهایی برای تعیین و تثبیت هویت فرهنگی قفقاز بهره برده است. نویسنده این نمایش‌نامه، ایرانیان را با جنبه‌های منفی، مانند تجاوز، آدم‌ربایی، والدین‌کُشی، دروغگویی و جز اینها توصیف کرده و درعوض، همه صفات مثبت را به مردم اقلیم بردع نسبت داده است. از جانب دیگر، معرفی شیرین و فرهاد به‌منزله عشاقی برخاسته از آذربایجان و نیز خلق شخصیتی با نام آذربابا بخشی از راه‌کارهای وورغون برای تبلیغ هویت جدید قفقاز بوده است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Iran as the Other: A Different Reading of Nizami’s Poem Khosrow and Shirin in Samad Vurgun’s Play Farhad and Shirin

نویسنده English

Saeed Karimi Qarebaba
Payam-e Noor University
چکیده English

In his play, Farhad and Shirin, the Azerbaijani poet and writer, Samad Vurgun recounted the poem of Khosrow and Shirin contrary to Nizami Ganjavi’s intentions and tried to create a “Self vs. The Other” divide. Iranians were portrayed as a threatening enemy of the lands beyond Aras and an intractable enmity between the two sides was imagined. In agreement with the communist politicians, Vurgun sought to prepare an independent identity for the newly established Republic of Azerbaijan in a way that did not overlap with Iranian and Ottoman cultural commonalities. The current research, based on a descriptive-analytical method, tries to answer the question of how Vurgun described the self and the other and what strategies he employed to determine and embody the cultural identity of the Caucasus. The author of the play portrayed the Iranians as people with negative characteristics such as raping, kidnapping, parent-killing, lying, etc. and instead, attributed all the positive qualities to the people of Barda District. On the other hand, introducing Shirin and Farhad as lovers from Azerbaijan and creating a character named Azarbaba were part of Vurgun’s strategies to promote the new identity of the Caucasus.



کلیدواژه‌ها English

Farhad and Shirin
Nizami
Vurgun
The Other
Iranism
Azerbaijan’s new identity
اتابکی، تورج (1376). آذربایجان در ایران معاصر. ترجمة محمد کریم اشراق. تهران: توس.
اتابکی، تورج (1376). آذربایجان در ایران معاصر. ترجمة محمد کریم اشراق. تهران: توس.
اسدی، سلمان (1382). سیر فرهاد در ادبیات فارسی و ترکی. سخن عشق. شمارة 27 و 28: 25- 32.
اسدی، سلمان (1382). سیر فرهاد در ادبیات فارسی و ترکی. سخن عشق. شمارة 27 و 28: 25- 32.
ایبرمز، می‌یر هوارد (1384). فرهنگ توصیفی اصطلاحات ادبی. ترجمة سعید سبزیان مرادآبادی. تهران: رهنما.
ایبرمز، می‌یر هوارد (1384). فرهنگ توصیفی اصطلاحات ادبی. ترجمة سعید سبزیان مرادآبادی. تهران: رهنما.
برامکی، اعظم؛ سجودی، فرزان (1393). عروس مهاجر؛ تثبیت هویت فرهنگی «خود» در سرزمین میزبان از طریق فرایند دیگری‎سازی در منظومة خسرووشیرین نظامی. کهن‌نامة ادب فارسی. پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. سال پنجم. شمارة 3: 1-24.
برامکی، اعظم؛ سجودی، فرزان (1393). عروس مهاجر؛ تثبیت هویت فرهنگی «خود» در سرزمین میزبان از طریق فرایند دیگری‎سازی در منظومة خسرووشیرین نظامی. کهن‌نامة ادب فارسی. پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. سال پنجم. شمارة 3: 1-24.
بشیری، محمود؛ استادمحمدی، نوشین (1391). سیر تحول شخصیت فرهاد در آثار مهم‌ترین مقلدین نظامی. درّ دری، دانشگاه آزاد اسلامی نجف‌آباد. سال دوم. شمارة 4: 43-60.
بشیری، محمود؛ استادمحمدی، نوشین (1391). سیر تحول شخصیت فرهاد در آثار مهم‌ترین مقلدین نظامی. درّ دری، دانشگاه آزاد اسلامی نجف‌آباد. سال دوم. شمارة 4: 43-60.
بیگدلی، غلامحسین (1348). داستان خسرووشیرین نظامی و ادبیات تُرک. دانشکدة ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تبریز. شمارة 89: 25-40.
بیگدلی، غلامحسین (1348). داستان خسرووشیرین نظامی و ادبیات تُرک. دانشکدة ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تبریز. شمارة 89: 25-40.
بهرنگی، صمد (1382). مجموعة کامل آثار صمد بهرنگی. تبریز: بهرنگی.
بهرنگی، صمد (1382). مجموعة کامل آثار صمد بهرنگی. تبریز: بهرنگی.
بیات، فضولی (1390). درآمدی بر اسطوره‌شناسی (اسطوره‌شناسی ترکان). ترجمة کاظم عباسی. تبریز: یاران.
بیات، فضولی (1390). درآمدی بر اسطوره‌شناسی (اسطوره‌شناسی ترکان). ترجمة کاظم عباسی. تبریز: یاران.
بیات، کاوه (1388). توفان بر فراز قفقاز (نگاهی به مناسبات منطقه‌ای ایران و جمهوری آذربایجان، ارمنستان و گرجستان در دورة نخست استقلال 1917-1921). چاپ دوم. تهران: مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی.
بیات، کاوه (1388). توفان بر فراز قفقاز (نگاهی به مناسبات منطقه‌ای ایران و جمهوری آذربایجان، ارمنستان و گرجستان در دورة نخست استقلال 1917-1921). چاپ دوم. تهران: مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی.
تلاوری، پگاه (1396). اقتباس‌های نمایشی از منظومة خسرو و شیرین نظامی. مطالعات ادبیات. عرفان و فلسفه. دورة سوم. شمارة 2: 64-72.
تلاوری، پگاه (1396). اقتباس‌های نمایشی از منظومة خسرو و شیرین نظامی. مطالعات ادبیات. عرفان و فلسفه. دورة سوم. شمارة 2: 64-72.
جعفری قنواتی، محمد (1401). آیا گرگ توتم مردم آذربایجان است؟ (نقد و بررسی تاریخی و متن‌شناختی یک ادعا). آینة میراث. سال بیستم. شمارة 71: 149-166.
جعفری قنواتی، محمد (1401). آیا گرگ توتم مردم آذربایجان است؟ (نقد و بررسی تاریخی و متن‌شناختی یک ادعا). آینة میراث. سال بیستم. شمارة 71: 149-166.
جهانگرد، فرانک؛ نقی‌زاده گرمی، رحمان (1400). بررسی تطبیقی نقش گرگ در اساطیر ملل و اسطوره‌های ایرانی. پژوهش‌های بین‌رشته‌ای ادبی. پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. سال سوم. شمارة 5: 31-78.
جهانگرد، فرانک؛ نقی‌زاده گرمی، رحمان (1400). بررسی تطبیقی نقش گرگ در اساطیر ملل و اسطوره‌های ایرانی. پژوهش‌های بین‌رشته‌ای ادبی. پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. سال سوم. شمارة 5: 31-78.
حکمت، ناظم (1381). فرهاد، شیرین، مهمنه‌بانو و آب سرچشمة بیستون. ترجمة ثمین باغچه‌بان. تهران: مینا.
حکمت، ناظم (1381). فرهاد، شیرین، مهمنه‌بانو و آب سرچشمة بیستون. ترجمة ثمین باغچه‌بان. تهران: مینا.
خسروی، خسرو (1393). بَردَعه. در: دانشنامة جهان اسلام. زیرنظر غلامعلی حدادعادل. جلد 3. تهران: بنیاد دایره‌المعارف اسلامی: 37-40.
خسروی، خسرو (1393). بَردَعه. در: دانشنامة جهان اسلام. زیرنظر غلامعلی حدادعادل. جلد 3. تهران: بنیاد دایره‌المعارف اسلامی: 37-40.
دده قورقود (1379). ترجمة فریبا عزبدفتری و محمد حریری اکبری. تهران: قطره.
دده قورقود (1379). ترجمة فریبا عزبدفتری و محمد حریری اکبری. تهران: قطره.
دزفولیان راد، مریم؛ فلاح، غلامعلی؛ بالو، فرزاد (1399). بازنمایی «دیگری» در مثنوی. زبان
دزفولیان راد، مریم؛ فلاح، غلامعلی؛ بالو، فرزاد (1399). بازنمایی «دیگری» در مثنوی. زبان
و ادبیات فارسی دانشگاه خوارزمی. شمارة 28 (88): 177-200.
و ادبیات فارسی دانشگاه خوارزمی. شمارة 28 (88): 177-200.
رضایی اول، مریم؛ شامیان ساروکلایی، اکبر (1388). گرگ در منظومه‌های حماسی ایران. زبان و ادب فارسی دانشگاه تبریز. شمارة 211: 105- 134.
رضایی اول، مریم؛ شامیان ساروکلایی، اکبر (1388). گرگ در منظومه‌های حماسی ایران. زبان و ادب فارسی دانشگاه تبریز. شمارة 211: 105- 134.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1379). از چیزهای دیگر. چاپ چهارم. تهران: سخن.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1379). از چیزهای دیگر. چاپ چهارم. تهران: سخن.
شفیعی، اسماعیل (1388). بررسی تأثیرات ایدئولوژی سوسیالیسم‌ـ‌کمونیسم بر جریان ادبیات نمایشی اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی. هنرهای زیباـ‌هنرهای نمایشی و موسیقی. شمارة 37: 35-46.
شفیعی، اسماعیل (1388). بررسی تأثیرات ایدئولوژی سوسیالیسم‌ـ‌کمونیسم بر جریان ادبیات نمایشی اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی. هنرهای زیباـ‌هنرهای نمایشی و موسیقی. شمارة 37: 35-46.
شوالیه، ژان؛ گِربران، آلَن (1385). فرهنگ نمادها. 5 جلد. ترجمه و تحقیق سودابه فضایلی. تهران: جیحون.
شوالیه، ژان؛ گِربران، آلَن (1385). فرهنگ نمادها. 5 جلد. ترجمه و تحقیق سودابه فضایلی. تهران: جیحون.
شهریار، محمدحسین (1391). مجموعه اشعار. چاپ پنجاهم. تهران: نگاه.
شهریار، محمدحسین (1391). مجموعه اشعار. چاپ پنجاهم. تهران: نگاه.
شیدایی، شهرام (1382). صمد وورغون. در: دانشنامة ادب فارسی. جلد 5. به‌سرپرستی حسن انوشه. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی: 363-367.
شیدایی، شهرام (1382). صمد وورغون. در: دانشنامة ادب فارسی. جلد 5. به‌سرپرستی حسن انوشه. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی: 363-367.
عارف اردبیلی (1353) فرهادنامه. تصحیح عبدالرضا آذر. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
عارف اردبیلی (1353) فرهادنامه. تصحیح عبدالرضا آذر. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
قاسمی‌پور، قدرت (1400). شیرین، شه‌بانویی در خوزستان و میان‌رودان یا شاه‌دختی در ارمنستان؟ (با نگاهی به تاریخ‌نگاری‌های ایرانی، سریانی، ارمنی و رومی). زبان و ادب فارسی دانشگاه تبریز. شمارة 244: 97-122.
قاسمی‌پور، قدرت (1400). شیرین، شه‌بانویی در خوزستان و میان‌رودان یا شاه‌دختی در ارمنستان؟ (با نگاهی به تاریخ‌نگاری‌های ایرانی، سریانی، ارمنی و رومی). زبان و ادب فارسی دانشگاه تبریز. شمارة 244: 97-122.
قربانی قهفرخی، عاطفه؛ یزدانی‌راد، علی؛ براتی اردجی، طاهره (1397). بررسی اسطوره و نماد قوچ در فرهنگ ایران باستان با محوریت قوچ‌های سنگی چهارمحال‌وبختیاری. پژوهش در هنر و علوم انسانی. سال سوم. پیاپی (10). جلد 1: 47-56.
قربانی قهفرخی، عاطفه؛ یزدانی‌راد، علی؛ براتی اردجی، طاهره (1397). بررسی اسطوره و نماد قوچ در فرهنگ ایران باستان با محوریت قوچ‌های سنگی چهارمحال‌وبختیاری. پژوهش در هنر و علوم انسانی. سال سوم. پیاپی (10). جلد 1: 47-56.
قارانقوش، ص (1342). پاره‌پاره (مجموعه اشعار ترکی و بایاتی‌ها). تبریز: ابن‌سینا.
قارانقوش، ص (1342). پاره‌پاره (مجموعه اشعار ترکی و بایاتی‌ها). تبریز: ابن‌سینا.
کارر دانکوس، هلن (1365). نه صلح، نه جنگ. ترجمة عبدالرضا هوشنگ مهدوی. تهران: نو.
کارر دانکوس، هلن (1365). نه صلح، نه جنگ. ترجمة عبدالرضا هوشنگ مهدوی. تهران: نو.
کریمی قره‌بابا، سعید (1401). خلق شخصیت فرهاد براساس موازین رئالیسم سوسیالیستی در نمایش‌نامة شیرین و فرهاد ناظم حکمت. زبان و ادب فارسی دانشگاه تبریز. شمارة 246: 211-233.
کریمی قره‌بابا، سعید (1401). خلق شخصیت فرهاد براساس موازین رئالیسم سوسیالیستی در نمایش‌نامة شیرین و فرهاد ناظم حکمت. زبان و ادب فارسی دانشگاه تبریز. شمارة 246: 211-233.
کلیگز، مری (1388). درس‌نامة نظریة ادبی. ترجمة جلال سخنور، الاهه دهنوی و سعید سبزیان. تهران: اختر.
کلیگز، مری (1388). درس‌نامة نظریة ادبی. ترجمة جلال سخنور، الاهه دهنوی و سعید سبزیان. تهران: اختر.
کنگرانی، منیژه؛ نامورمطلق، بهمن (1390). شیرین در گفتمان اسطوره‌ای معاصر و بازنمود آن در هنرهای نمایشی. هنرهای زیباـ هنرهای نمایشی و موسیقی. شمارة 43: 15-22.
کنگرانی، منیژه؛ نامورمطلق، بهمن (1390). شیرین در گفتمان اسطوره‌ای معاصر و بازنمود آن در هنرهای نمایشی. هنرهای زیباـ هنرهای نمایشی و موسیقی. شمارة 43: 15-22.
گرین، کیت؛ لبیهان، جیل (1383). درس‌نامة نظریه و نقد ادبی. به ویراستاری حسین پاینده. تهران: روزنگار.
گرین، کیت؛ لبیهان، جیل (1383). درس‌نامة نظریه و نقد ادبی. به ویراستاری حسین پاینده. تهران: روزنگار.
لرنژاد، سیاوش؛ دوست‌زاده، علی (1401). سیاسی‌سازی نظامی گنجوی در دوران معاصر. ترجمة قدرت قاسمی‌پور. تهران: خاموش.
لرنژاد، سیاوش؛ دوست‌زاده، علی (1401). سیاسی‌سازی نظامی گنجوی در دوران معاصر. ترجمة قدرت قاسمی‌پور. تهران: خاموش.
مسعودی، ابوالحسن علی‌بن‌حسین (1349). التنبیه و الاشراف. ترجمة ابوالقاسم پاینده. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
مسعودی، ابوالحسن علی‌بن‌حسین (1349). التنبیه و الاشراف. ترجمة ابوالقاسم پاینده. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
معصومی، بهرام (1382). خسرووشیرین. در: دانشنامة ادب فارسی. جلد 5. به‌سرپرستی حسن انوشه. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی: 244-254.
معصومی، بهرام (1382). خسرووشیرین. در: دانشنامة ادب فارسی. جلد 5. به‌سرپرستی حسن انوشه. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی: 244-254.
میرعابدینی، حسن (1382). مروری بر زندگی و آثار بهرنگی. کتاب ماه کودک و نوجوان. شمارة 72: 91-92.
میرعابدینی، حسن (1382). مروری بر زندگی و آثار بهرنگی. کتاب ماه کودک و نوجوان. شمارة 72: 91-92.
نظامی، الیاس‌بن‌یوسف (1389). لیلی و مجنون. تصحیح بهروز ثروتیان. چاپ دوم. تهران: امیرکبیر.
نظامی، الیاس‌بن‌یوسف (1389). لیلی و مجنون. تصحیح بهروز ثروتیان. چاپ دوم. تهران: امیرکبیر.
نظامی، الیاس‌بن‌یوسف (1392). خسرو و شیرین. تصحیح بهروز ثروتیان. چاپ دوم. تهران: امیرکبیر.
نظامی، الیاس‌بن‌یوسف (1392). خسرو و شیرین. تصحیح بهروز ثروتیان. چاپ دوم. تهران: امیرکبیر.
نظامی، الیاس‌بن‌یوسف (1393). شرفنامه. تصحیح بهروز ثروتیان. چاپ دوم. تهران: امیرکبیر.
نظامی، الیاس‌بن‌یوسف (1393). شرفنامه. تصحیح بهروز ثروتیان. چاپ دوم. تهران: امیرکبیر.
وورغون، صمد (1356). فرهاد و شیرین. ترجمة پوراکبر. تهران: دنیای دانش.
وورغون، صمد (1356). فرهاد و شیرین. ترجمة پوراکبر. تهران: دنیای دانش.
وورغون، صمد (1396). فرهاد و شیرین. ترجمة رشید صبوری شجاعی. تبریز: ییلاق قلم.
وورغون، صمد (1396). فرهاد و شیرین. ترجمة رشید صبوری شجاعی. تبریز: ییلاق قلم.
یوسفی، حسینعلی (1378). بنای عاشقی بر بی‌قراری است؛ نقد تحلیلی و تطبیقی خسرو و شیرین نظامی و شیرین و خسرو دهلوی. تهران: روزگار.
یوسفی، حسینعلی (1378). بنای عاشقی بر بی‌قراری است؛ نقد تحلیلی و تطبیقی خسرو و شیرین نظامی و شیرین و خسرو دهلوی. تهران: روزگار.
Sarinay, Yusuf (2010). Arşiv Belgelerinde Osmanli-iran Ilişkileri. Ankara: T.C. Başbakanlik, Devlet Arşivleri Genel Müdürlügü, P. 604.
Sarinay, Yusuf (2010). Arşiv Belgelerinde Osmanli-iran Ilişkileri. Ankara: T.C. Başbakanlik, Devlet Arşivleri Genel Müdürlügü, P. 604.