مطالعۀ تطبیقی انگاره‌های درخت در تابلوهای نقاشی و اشعار سهراب سپهری از منظر آیکونولوژی پانوفسکی

نویسندگان
غلامرضا پیروز
حورا عادل
غریب‌رضا غلامحسین‌زاده
فتانه محمودی
دانشگاه مازندران
10.61186/jpll.32.97.39
چکیده
شعر و نقاشی دو مسیر متفاوت برای خلق آثار هنری است که همواره روابط بسیار نزدیک آنها مورد ‌توجه پژوهشگران تاریخ هنر و منتقدان ادبی بوده است. سهراب سپهری هنرمندی است که در هردو حوزۀ شعر و نقاشی طبع‌آزمایی کرده و آثاری از خود به‌جا نهاده است؛ ازهمین‌‌رو، پژوهش حاضر با گزینشی هدفمند از مجموعه نقاشی درختان و هشت‌کتاب سپهری و با تمرکز بر انگارۀ درختان در هردو فرم هنری، به مطالعۀ تطبیقی این آثار برمبنای نظریۀ آیکونولوژی پانوفسکی می‌پردازد تا با افق دید گسترده‌‌تری به تحلیل و تبیین جنبه‌های مختلف ساختاری و معناشناختی آیکون‌های مشترک برای کشف ویژگی‌ها و ارتباطات بین جهان شعری و هنر نقاشی او بپردازد. پرسش پژوهش این است که چرا و چگونه انگارۀ درخت در دو نظام زبانی و بصری متفاوت عمل می‌کند؟ رویکرد سپهری به عنصر درخت در شعر و نقاشی در مفاهیمی همچون پویایی و ایستایی، زندگی و مرگ، ریشه‌داری و بی‌ریشگی، بارداری و بی‌بری، بازبودن و بسته‌بودن، انفصال و اتصال در تقابل با هم است و گاهی در مضامینی همچون غریب‌بودن و حس تعلیق به یکدیگر نزدیک می‌شود. نتیجۀ پژوهش حاضر نشان می‌دهد رویکرد سپهری در ترسیم تصویر درختان، مبیّن تجربه فردی او در مواجهه با تحولات اجتماعی و تاریخی زمانه‌اش و همچنین نوعی آشنایی‌زدایی متأثر از پارادایم نقاشی مدرنیستی ایران است، چنان‌که در برخی از آثار این دوره، به‌ویژه در جنبه‌های خاصی از فضاسازی و تکنیک‌های هنری، ویژگی‌هایی مانند محدودیت فضا، استفاده از رنگ‌های تیره و فشردگی عناصر به‌وضوح قابل مشاهده است؛ ازهمین‌رو، درختان در نقاشی سپهری بیشتر در جهت گسست و انفصال با جهان و جوهر هستی حرکت می‌کنند که می‌تواند تمثیلی از دنیای عینی سپهری باشد، اما تصویر درخت در اشعار او دنباله‌رو همان مفاهیم غالب (نماد شادابی، طراوت، سر‌زندگی) به دور از نشانه‌های رتوریک و ساحت ضمنی غریب در سطح معمول ادبیات فارسی است و به‌گونه‌ای تبیین‌کننده جهان آرمانی شاعر است.

کلیدواژه‌ها
مطالعات تطبیقی
آیکونولوژی پانوفسکی
شعر
نقاشی
درخت
سهراب سپهری

عنوان مقاله English

A Comparative Study of Tree Images in Sohrab Sepehri’s Paintings and Poems from the Perspective of Panofsky’s Iconology

نویسندگان English

Gholâm Rezâ Pirouz
Hourâ Âdel
Gharib Rezâ Gholâmhosseinzâdeh
Fattâneh Mahmoudi
University of Mâzandarân
چکیده English

Poetry and painting are two different paths for creating works of art, and their close relationship has always been of interest to art history researchers and literary critics. Sohrab Sepehri is an artist who tested his taste in both poetry and painting. Therefore, using purposive sampling of Sepehri’s paintings of trees and his Hasht Ketab (Eight Books) poems, and based on Panofsky’s theory of iconology, the present research is a comparative study of these works. It focuses on the images of trees in his poetry and painting to analyze and explain various structural and semantic aspects of common icons to discover the characteristics and connections between his poetic world and his art of painting. The current research tries to answer the questions of why and how the tree image acts differently in the two linguistic and visual systems. Sepehri’s approach to the ‘tree image’ in both poetry and painting is contrasting in such concepts as dynamism and staticity, life and death, rootedness and rootlessness, fertility and infertility, openness and closure, and disconnection and connection, while it is sometimes approaching in themes such as strangeness and the sense of suspense. The results showed that Sepehri is under the influence of the paradigm of modern Iranian painting in drawing the image of the tree and its space, in which the space is mainly contracted, dark, and desperate. Hence, the trees in his works move in the direction of disconnection from the world and the essence of existence which can be an allegory of Sepehri’s objective world. However, the image of the tree in his poems is in line with the dominant common concepts - a symbol of growth, freshness, and vitality - which is far from the rhetorical signs and the uncommon domain of connotation in Persian literature. It is, in a way, an explanation of the ideal world of the poet.



کلیدواژه‌ها English

comparative studies
Panofsky’s iconology
Poetry
painting
Tree
Sohrab Sepehri
ابوالقاسمی، محمد‌رضا (1391). دائوئیسم و نقاشی منظرة چینی. مطالعات تطبیقی هنر. سال دوم. شمارة 3: 19-34.
ابوالقاسمی، محمد‌رضا (1391). دائوئیسم و نقاشی منظرة چینی. مطالعات تطبیقی هنر. سال دوم. شمارة 3: 19-34.
احمدی، بابک (1388). ساختار و تأویل متن. تهران: مرکز.
احمدی، بابک (1388). ساختار و تأویل متن. تهران: مرکز.
احمدی، بابک (1400). از نشانه‌های تصویری تا متن. تهران: مرکز.
احمدی، بابک (1400). از نشانه‌های تصویری تا متن. تهران: مرکز.
اخوان‌ثالث، مهدی. (1382). از این اوستا. تهران: زمستان.
اخوان‌ثالث، مهدی. (1382). از این اوستا. تهران: زمستان.
امدادیان، یعقوب؛ آقایی، احسان (1390). روزنه‌ای به رنگ: مروری بر آثار نقاشی سهراب سپهری. تهران: مؤسسة توسعة هنرهای تجسمی معاصر.
امدادیان، یعقوب؛ آقایی، احسان (1390). روزنه‌ای به رنگ: مروری بر آثار نقاشی سهراب سپهری. تهران: مؤسسة توسعة هنرهای تجسمی معاصر.
انوشیروانی، علیرضا؛ آتشی، لاله (1391). تحلیل تطبیقی و بینا‌رشته‌ای شعر و نقاشی در آثار سهراب سپهری. جستارهای زبانی. دورۀ سوم. شمارۀ1 (پیاپی 9): 1-24.
انوشیروانی، علیرضا؛ آتشی، لاله (1391). تحلیل تطبیقی و بینا‌رشته‌ای شعر و نقاشی در آثار سهراب سپهری. جستارهای زبانی. دورۀ سوم. شمارۀ1 (پیاپی 9): 1-24.
حافظ، شمس‌الدین‌محمد (1362). دیوان. تصحیح پرویز ناتل خانلری. تهران: خوارزمی.
حافظ، شمس‌الدین‌محمد (1362). دیوان. تصحیح پرویز ناتل خانلری. تهران: خوارزمی.
حیدری، علی؛ دانیاری، کیانوش (1397). تحلیل اشعار سهراب سپهری ازمنظر هستی‌شناسی هایدگر. زبان و ادبیات فارسی دانشگاه خوارزمی. سال بیست‌وششم. شمارۀ 84: 97-113.
حیدری، علی؛ دانیاری، کیانوش (1397). تحلیل اشعار سهراب سپهری ازمنظر هستی‌شناسی هایدگر. زبان و ادبیات فارسی دانشگاه خوارزمی. سال بیست‌وششم. شمارۀ 84: 97-113.
خانی، شهین (1391). جایگاه نیروی مؤنث در اساطیر. پیکره. دورۀ یکم. شمارة 1: 29-40.
خانی، شهین (1391). جایگاه نیروی مؤنث در اساطیر. پیکره. دورۀ یکم. شمارة 1: 29-40.
دوبوکور، مونیک (1373). رمزهای زنده‌جان. ترجمة جلال ستاری. تهران: مرکز.
دوبوکور، مونیک (1373). رمزهای زنده‌جان. ترجمة جلال ستاری. تهران: مرکز.
رسمی، سکینه (1389). هم‌پیوندی درخت و اشراق و بازتاب آن در شعر سهراب سپهری. زبان و ادب فارسی دانشگاه تبریز. دورۀ پنجاه‌وسوم. شمارة 220: 43-65.
رسمی، سکینه (1389). هم‌پیوندی درخت و اشراق و بازتاب آن در شعر سهراب سپهری. زبان و ادب فارسی دانشگاه تبریز. دورۀ پنجاه‌وسوم. شمارة 220: 43-65.
زارعی، بدریه (1397). درخت از اسطوره تا قصه: بررسی بن‌مایه‌های اساطیری افسانه‌های هرمزگان. تهران: تیسا.
زارعی، بدریه (1397). درخت از اسطوره تا قصه: بررسی بن‌مایه‌های اساطیری افسانه‌های هرمزگان. تهران: تیسا.
زهره‌وند، سعید؛ مسعودی، مرضیه (1392). نشانه‌های کیهانی در شعر و نقاشی سهراب سپهری. جستارهای ادبی. دورۀ چهل‌وششم. شمارة 1 (پیاپی180): 125-158.
زهره‌وند، سعید؛ مسعودی، مرضیه (1392). نشانه‌های کیهانی در شعر و نقاشی سهراب سپهری. جستارهای ادبی. دورۀ چهل‌وششم. شمارة 1 (پیاپی180): 125-158.
سپهری، سهراب (1401). هشت‌کتاب. تهران: دیوار.
سپهری، سهراب (1401). هشت‌کتاب. تهران: دیوار.
سعدی (1342). غزلیات. تصحیح محمد‌علی فروغی. تهران: اقبال.
سعدی (1342). غزلیات. تصحیح محمد‌علی فروغی. تهران: اقبال.
شفیعی‌کدکنی، محمد‌رضا (1383). صورخیال در شعر فارسی. تهران: آگاه.
شفیعی‌کدکنی، محمد‌رضا (1383). صورخیال در شعر فارسی. تهران: آگاه.
شکراللهی، سمیرا (1393). تأثیر نقاشی در هشت‌کتاب سهراب سپهری. پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد. دانشکدة ادبیات و علوم انسانی. دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی.
شکراللهی، سمیرا (1393). تأثیر نقاشی در هشت‌کتاب سهراب سپهری. پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد. دانشکدة ادبیات و علوم انسانی. دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی.
شعیری، حمید‌رضا و همکاران (1400). تخریب لنگرهای کنشی معنا: تحلیل تلاطم شوشی در گفتمان ادبی؛ مطالعة موردی: این سگ می‌خواهد رکسانا را بخورد. ادبیات پارسی معاصر. سال یازدهم. شمارة 1(پیاپی 2): 181-205.
شعیری، حمید‌رضا و همکاران (1400). تخریب لنگرهای کنشی معنا: تحلیل تلاطم شوشی در گفتمان ادبی؛ مطالعة موردی: این سگ می‌خواهد رکسانا را بخورد. ادبیات پارسی معاصر. سال یازدهم. شمارة 1(پیاپی 2): 181-205.
طاهری، علیرضا؛ کشتی‌آرا، مهرداد (1400). بازنمایی درختان مقدس و اسطوره‌ای اسلامی در نگارگری (زقوم، طوبی، سدرةالمنتهی). نگارینة هنر اسلامی. دورۀ هشتم. شمارة 22: 5-18.
طاهری، علیرضا؛ کشتی‌آرا، مهرداد (1400). بازنمایی درختان مقدس و اسطوره‌ای اسلامی در نگارگری (زقوم، طوبی، سدرةالمنتهی). نگارینة هنر اسلامی. دورۀ هشتم. شمارة 22: 5-18.
عبداللهیان، حمید؛ باقری، علی‌اصغر (۱۳۹۶). کنش‌های گفتاری پنج‌گانه در شعر «صدای پای آب» سپهری. زبان و ادبیات فارسی دانشگاه خوارزمی. سال بیست‌وپنجم. شمارة ۸۲: 241-258.
عبداللهیان، حمید؛ باقری، علی‌اصغر (۱۳۹۶). کنش‌های گفتاری پنج‌گانه در شعر «صدای پای آب» سپهری. زبان و ادبیات فارسی دانشگاه خوارزمی. سال بیست‌وپنجم. شمارة ۸۲: 241-258.
عبدی، ناهید (1387). بررسی تحلیلی نگارگری ایران در مکاتب هرات و تبریز از منظر آیکونوگرافی. رسالة دکتری. دانشکدة هنر. دانشگاه تهران.
عبدی، ناهید (1387). بررسی تحلیلی نگارگری ایران در مکاتب هرات و تبریز از منظر آیکونوگرافی. رسالة دکتری. دانشکدة هنر. دانشگاه تهران.
عبدی، ناهید (1391). درآمدی بر آیکونولوژی: نظریه‌ها و کاربردها. تهران: سخن.
عبدی، ناهید (1391). درآمدی بر آیکونولوژی: نظریه‌ها و کاربردها. تهران: سخن.
فتوحی، محمود (1381). تصویر خیال. نشریة دانشکده ادبیات و علوم انسانی تبریز. دورة چهل‌وپنجم. شمارة 85: 134-103.
فتوحی، محمود (1381). تصویر خیال. نشریة دانشکده ادبیات و علوم انسانی تبریز. دورة چهل‌وپنجم. شمارة 85: 134-103.
فتوحی، محمود (1389). بلاغت تصویر. تهران: سخن.
فتوحی، محمود (1389). بلاغت تصویر. تهران: سخن.
فروغی، محمد‌علی (1342). غزلیات سعدی. تهران: اقبال.
فروغی، محمد‌علی (1342). غزلیات سعدی. تهران: اقبال.
فیتس‌جرالد، چارلز پاتریک (1367). تاریخ فرهنگ چین. ترجمة اسماعیل دولتشاهی. تهران: علمی و فرهنگی.
فیتس‌جرالد، چارلز پاتریک (1367). تاریخ فرهنگ چین. ترجمة اسماعیل دولتشاهی. تهران: علمی و فرهنگی.
کاظم‌پور، زیبا (1396). شناسایی مفاهیم و ریشه‌های نقوش دست‌بافت‌های معاصر گیلان برمبنای آیکونولوژی. رسالة دکتری. دانشکدة هنر. دانشگاه شاهد.
کاظم‌پور، زیبا (1396). شناسایی مفاهیم و ریشه‌های نقوش دست‌بافت‌های معاصر گیلان برمبنای آیکونولوژی. رسالة دکتری. دانشکدة هنر. دانشگاه شاهد.
نیکویی، علی‌رضا و همکاران (1392). رهیافت میان‌فرهنگی به گیاه و درخت در اساطیر و ادبیات. ادب‌پژوهی. شمارة 23: 9-33.
نیکویی، علی‌رضا و همکاران (1392). رهیافت میان‌فرهنگی به گیاه و درخت در اساطیر و ادبیات. ادب‌پژوهی. شمارة 23: 9-33.
وارنر، رکس (1400). دانشنامة اساطیر جهان. ترجمة ابوالقاسم اسماعیل‌پور مطلق. تهران: هیرمند.
وارنر، رکس (1400). دانشنامة اساطیر جهان. ترجمة ابوالقاسم اسماعیل‌پور مطلق. تهران: هیرمند.
ولک، رنه (1399). تاریخ نقد جدید. ترجمۀ سعید ارباب‌شیرانی. تهران: نیلوفر.
ولک، رنه (1399). تاریخ نقد جدید. ترجمۀ سعید ارباب‌شیرانی. تهران: نیلوفر.
Gombrich, Ernst Hans (1981). Image and code: Scope and limits of conventionalism in pictorial representation. Michigan: Horace H. Rackham School of Graduate Studies.
Gombrich, Ernst Hans (1981). Image and code: Scope and limits of conventionalism in pictorial representation. Michigan: Horace H. Rackham School of Graduate Studies.
Mitchell, W. T. (2013). Iconology: image, text, ideology. Chicago: University of Chicago Press.
Mitchell, W. T. (2013). Iconology: image, text, ideology. Chicago: University of Chicago Press.
Panofsky, Erwin (1955). Meaning in the visual arts. Chicago: University of Chicago press.
Panofsky, Erwin (1955). Meaning in the visual arts. Chicago: University of Chicago press.
Taylor, Paul (2025). How Images Mean: Iconography and Meta-Iconography. london: Paul Holberton Publishing.
Taylor, Paul (2025). How Images Mean: Iconography and Meta-Iconography. london: Paul Holberton Publishing.