بررسی دریافت ترجمه فارسی سرگذشت حاجی بابای اصفهانی قبل و بعد از انقلاب اسلامی در ایران

نویسنده
حسین بحری
دانشگاه خوارزمی
10.61186/jpll.32.97.5
چکیده
ترجمه فارسی کتاب جیمز موریه، سرگذشت حاجی‌بابای اصفهانی، از شاهکارهای ادب فارسی است. میرزا حبیب اصفهانی این ترجمه را از روی ترجمه فرانسوی کتاب به فارسی برگردانده است. این واقعیت که اثری ترجمه‌شده، آن هم ازطریق ترجمه‌ای میانجی، بتواند با چنان استقبالی در میان خوانندگان یک زبان مواجه شود، کم‌سابقه و استثنایی است. از زمان انتشار این اثر، پژوهشگران زبان و ادبیات، ترجمه و دیگر رشته‌های علوم انسانی جنبه‌های مختلف آن را مطالعه کرده‌اند. بااین‌حال، تاکنون پژوهشی که با رویکردی تاریخی به مطالعه دریافت مخاطب فارسی‌زبان از این ترجمه بپردازد صورت نگرفته است. در این مقاله، پژوهشگر براساس مفهوم «افق انتظار» یاوس و با استفاده از روش توصیفی‌ـ‌تحلیلی، تلاش کرده تا با مرور آثار و بررسی متون موجود به ابعاد مختلف دریافت مخاطب فارسی‌زبان از این ترجمه در قبل و بعد از انقلاب اسلامی دست یابد. برای این منظور، از میان نقدها و پژوهش‌های موجود درباب این اثر، که شامل حدود 50 مقاله و کتاب فارسی منتشرشده از سال 1321 تابه‌حال است، 10 اثر شاخص و مرتبط (5 اثر منتشرشده قبل و 5 اثر بعد از انقلاب اسلامی) گزینش شد و با روش تحلیل محتوای کیفی، انتظارات درون آنها هدف بررسی و تحلیل قرار گرفت. سپس، ابعاد مختلف دریافت‌هایی که از ترجمه فارسی حاجی‌بابا در این آثار طرح و بحث شده، استخراج و مقایسه شد. یافته‌های پژوهش نشان داد که ترجمه فارسی سرگذشت حاجی‌بابای اصفهانی طی هردو بازه زمانی قبل و بعد از انقلاب اسلامی، ذائقه ادبی خوانندگان، ازجمله ادیبان، منتقدان و پژوهشگران، را جلب کرده و با گذشت زمان، همچنان مورد استقبال خوانندگان قرار گرفته که مایه ماندگاری و محبوبیت این اثر شده است.

کلیدواژه‌ها
نظریه دریافت
افق انتظار
نقد ادبی
ترجمه
میرزا حبیب اصفهانی

عنوان مقاله English

A Study of the Reception of the Persian Translation of The Adventures of Hajji Baba of Ispahan Before and After the Islamic Revolution in Iran

نویسنده English

Hossein Bahri
Kharazmi University
چکیده English

Abstract

The Persian translation of The Adventures of Hajji Baba of Ispahan by James Morier is undoubtedly one of the masterpieces of Persian literature. Mirza Habib Esfahani translated this work into Persian from the French translation of the book. The fact that a translated work, through an intermediary translation, can meet such a reception by the readers in the literature of a language is considered one of the rare and exceptional cases. Since the publication of this work, researchers of language and literature, translation, and other fields of humanities have studied its various aspects. However, so far, no research has studied the reception of this translation by Persian readers from a historical perspective. In this article, based on Jauss’s concept of “Horizon of Expectations” and using the descriptive-analytical method, the researcher has tried to investigate various aspects of the reception of this translation by the Persian readers before and after the Islamic Revolution through reviewing the works and examining the existing texts. To do so, from among the studies available on this work, which comprised about 50 Persian articles and books published since 1942, ten significant works (5 published before and 5 after the Islamic Revolution) were selected, and the expectations within them were examined and analyzed using the qualitative content analysis method. Next, the various themes of the Persian translation receptions discussed in these ten works were extracted and compared. The findings of the study indicated that during both periods, the Persian translation of The Adventures of Hajji Baba of Ispahan was of interest to the literary taste and in line with the expectations of the readers, including those of writers, critics, and researchers. It continues to be widely received by the readers, which has made this work enduring and popular.

کلیدواژه‌ها English

reception theory
Horizon of Expectations
Literary criticism
Translation
Mirza Habib Esfahani
آذرنگ، عبدالحسین (1395). تاریخ ترجمه در ایران: از دوران باستان تا پایان عصر قاجار. چاپ دوم. تهران: ققنوس.
آذرنگ، عبدالحسین (1395). تاریخ ترجمه در ایران: از دوران باستان تا پایان عصر قاجار. چاپ دوم. تهران: ققنوس.
آرین‌پور، یحیی (1350). از صبا تا نیما. جلد اول. تهران: شرکت سهامی کتاب‌های جیبی.
آرین‌پور، یحیی (1350). از صبا تا نیما. جلد اول. تهران: شرکت سهامی کتاب‌های جیبی.
امامی، کریم (1353). درباب ترجمۀ عام‌فهم و خاص‌پسند حاجی‌بابا. کتاب امروز. شمارة 8: 43-52.
امامی، کریم (1353). درباب ترجمۀ عام‌فهم و خاص‌پسند حاجی‌بابا. کتاب امروز. شمارة 8: 43-52.
بوبانی، فرزاد (1387). جیمز موریه، حاجی‌بابا و ادبیات استعماری. پژوهش زبان‌های خارجی. شمارة ٤٣: 5-27.
بوبانی، فرزاد (1387). جیمز موریه، حاجی‌بابا و ادبیات استعماری. پژوهش زبان‌های خارجی. شمارة ٤٣: 5-27.
بهار، محمدتقی (1321). سبک‌شناسی. جلد سوم. تهران: وزارت فرهنگ.
بهار، محمدتقی (1321). سبک‌شناسی. جلد سوم. تهران: وزارت فرهنگ.
جلالی، محمدامیر (1397). تحلیل بازتاب کلیله و دمنه در مجلدات پنجگانة تاریخ وصاف ازمنظر نظریة دریافت. متن‌پژوهی ادبی. سال بیست‌ودوم. شمارة 77: 143-163.
جلالی، محمدامیر (1397). تحلیل بازتاب کلیله و دمنه در مجلدات پنجگانة تاریخ وصاف ازمنظر نظریة دریافت. متن‌پژوهی ادبی. سال بیست‌ودوم. شمارة 77: 143-163.
جمالزاده، محمدعلی (1348). دیباچه. در: سرگذشت حاجی‌بابای اصفهانی اثر جیمز موریه. ترجمة میرزاحبیب اصفهانی. تهران: امیرکبیر. پنج‌ـ‌بیست.
جمالزاده، محمدعلی (1348). دیباچه. در: سرگذشت حاجی‌بابای اصفهانی اثر جیمز موریه. ترجمة میرزاحبیب اصفهانی. تهران: امیرکبیر. پنج‌ـ‌بیست.
حدادیان‌مقدم، اسماعیل (1393). میانجی‌گری در ترجمه و انتشار ترجمة فارسی سرگذشت حاجی‌بابای اصفهانی. ترجمة مصطفی حسینی. ادبیات تطبیقی (فرهنگستان زبان و ادب فارسی). شمارة 9: 107-140.
حدادیان‌مقدم، اسماعیل (1393). میانجی‌گری در ترجمه و انتشار ترجمة فارسی سرگذشت حاجی‌بابای اصفهانی. ترجمة مصطفی حسینی. ادبیات تطبیقی (فرهنگستان زبان و ادب فارسی). شمارة 9: 107-140.
دهقانیان، جواد؛ جمالی، صدیقه (1393). تأثیر گلستان سعدی بر ترجمۀ سرگذشت حاجی‌بابای اصفهانی. متن‌شناسی ادب فارسی. سال ششم. شمارة 3: 21-36.
دهقانیان، جواد؛ جمالی، صدیقه (1393). تأثیر گلستان سعدی بر ترجمۀ سرگذشت حاجی‌بابای اصفهانی. متن‌شناسی ادب فارسی. سال ششم. شمارة 3: 21-36.
فارسیان، محمدرضا؛ قاسمی، فاطمه (1399). پذیرش ادبی کریستین بوبن در ایران. پژوهش‌های ادبیات تطبیقی. سال هشتم. شمارة 2: 47-67.
فارسیان، محمدرضا؛ قاسمی، فاطمه (1399). پذیرش ادبی کریستین بوبن در ایران. پژوهش‌های ادبیات تطبیقی. سال هشتم. شمارة 2: 47-67.
کریمی‌حکاک، احمد (1378). تاریخچة ترجمه در ایران. مترجم. ترجمة مجدالدین کیوانی. شمارة 29: 52-65.
کریمی‌حکاک، احمد (1378). تاریخچة ترجمه در ایران. مترجم. ترجمة مجدالدین کیوانی. شمارة 29: 52-65.
کهنمویی‌پور، ژاله؛ قنبری، منیژه (1395). زیباشناسی دریافت گلستان سعدی نزد مترجمان فرانسوی آن. پژوهش ادبیات معاصر جهان. شمارة 21: 93-116.
کهنمویی‌پور، ژاله؛ قنبری، منیژه (1395). زیباشناسی دریافت گلستان سعدی نزد مترجمان فرانسوی آن. پژوهش ادبیات معاصر جهان. شمارة 21: 93-116.
ملکشاهی، مرضیه؛ خزاعی‌فرید، علی (1396). رویکردی نو ازطریق ترجمه برای تحلیل تاریخی انتقال گفتمان‌ها و نظریه‌ها. مطالعات زبان و ترجمه. دورة پنجاهم. شمارة 4: 1-24.
ملکشاهی، مرضیه؛ خزاعی‌فرید، علی (1396). رویکردی نو ازطریق ترجمه برای تحلیل تاریخی انتقال گفتمان‌ها و نظریه‌ها. مطالعات زبان و ترجمه. دورة پنجاهم. شمارة 4: 1-24.
مینوی، مجتبى (1346). پانزده گفتار. چاپ دوم. تهران: دانشگاه تهران.
مینوی، مجتبى (1346). پانزده گفتار. چاپ دوم. تهران: دانشگاه تهران.
ناطق، هما (1353). حاجی موریه و قصۀ استعمار. الفبا. شمارة 4: 22-49.
ناطق، هما (1353). حاجی موریه و قصۀ استعمار. الفبا. شمارة 4: 22-49.
Abrams, Meyer H. and Geoffrey G. Harpham (2015). A glossary of literary terms. Stamford: Cengage learning.
Abrams, Meyer H. and Geoffrey G. Harpham (2015). A glossary of literary terms. Stamford: Cengage learning.
Amanat, Abbas (2003). Hajji Baba of Ispahan, Encyclopædia Iranica XI/6, 2003, pp. 561-568; available online at http://www.iranicaonline.org/articles/hajji-baba-of-ispahan.
Amanat, Abbas (2003). Hajji Baba of Ispahan, Encyclopædia Iranica XI/6, 2003, pp. 561-568; available online at http://www.iranicaonline.org/articles/hajji-baba-of-ispahan.
Bressler, Charles E. (2011). Literary criticism: An introduction to theory and practice. London and New York: Pearson.
Bressler, Charles E. (2011). Literary criticism: An introduction to theory and practice. London and New York: Pearson.
Brown, Meg H. (1994). The Reception of Spanish American Fiction in West Germany, pp. 1981-91. Tübingen: Niemeyer.
Brown, Meg H. (1994). The Reception of Spanish American Fiction in West Germany, pp. 1981-91. Tübingen: Niemeyer.
Dobie, Ann B. (2015). Theory into practice: An introduction to literary criticism. Stamford: Cengage learning.
Dobie, Ann B. (2015). Theory into practice: An introduction to literary criticism. Stamford: Cengage learning.
Hatim, Basil and Jeremy Munday (2004). Translation: An Advanced Resource Book. London and New York: Routledge. [DOI:10.4324/9780203501887]
Hatim, Basil and Jeremy Munday (2004). Translation: An Advanced Resource Book. London and New York: Routledge. [DOI:10.4324/9780203501887]
Holub, Robert C. (1993). Constance School of Reception Aesthetics [Reception Theory] In Encyclopedia of Contemporary Literary Theory: Approaches, Scholars, Terms, edited by Irena Makaryk. Toronto: University of Toronto Press, 1993, pp. 14-18.
https://doi.org/10.3138/9781442674417-006 [DOI:10.3138/9781442674417-006.]
Holub, Robert C. (1993). Constance School of Reception Aesthetics [Reception Theory] In Encyclopedia of Contemporary Literary Theory: Approaches, Scholars, Terms, edited by Irena Makaryk. Toronto: University of Toronto Press, 1993, pp. 14-18.
https://doi.org/10.3138/9781442674417-006 [DOI:10.3138/9781442674417-006.]
Jauss, Hans R. (1970). Literary History as a Challenge to Literary Theory. New Literary History, Vol. 2, No. 1, A Symposium on Literary History (Autumn, 1970), pp. 7-37. Baltimore, MD: The Johns Hopkins University Press. [DOI:10.2307/468585]
Jauss, Hans R. (1970). Literary History as a Challenge to Literary Theory. New Literary History, Vol. 2, No. 1, A Symposium on Literary History (Autumn, 1970), pp. 7-37. Baltimore, MD: The Johns Hopkins University Press. [DOI:10.2307/468585]
Jauss, Hans R. (1982). Toward an Aesthetic of Reception, translated from German by T. Bahti, Brighton: Harvester Press.
Jauss, Hans R. (1982). Toward an Aesthetic of Reception, translated from German by T. Bahti, Brighton: Harvester Press.
Mays, Kelly J. (2019). The Norton Introduction to Literature. Shorter 13th Edition. P. A15. London and New York: WW Norton & Company.
Mays, Kelly J. (2019). The Norton Introduction to Literature. Shorter 13th Edition. P. A15. London and New York: WW Norton & Company.
Morier, James J. (1824). The Adventures of Hajji Baba of Ispahan. 3 Vols. 1st Ed. London: John Murray.
Morier, James J. (1824). The Adventures of Hajji Baba of Ispahan. 3 Vols. 1st Ed. London: John Murray.
Munday, Jeremy (2016). Introducing Translation Studies, 4th Ed. London and New York: Routledge. [DOI:10.4324/9781315691862]
Munday, Jeremy (2016). Introducing Translation Studies, 4th Ed. London and New York: Routledge. [DOI:10.4324/9781315691862]