واسازی و فرارفتن از تقابل‌های دوگانی در متون اهل تصوف (شواهد از کتاب‌های نثر فارسی)

نویسندگان
ناصرقلی سارلی
اکرم قربانی چراغ‌تپه
دانشگاه خوارزمی
10.61186/jpll.31.94.189
چکیده
پژوهشگران عرفان و تصوف اسلامی شکل‌گیری زبان تصوف و گفتمان عرفانی را از جنبه‌های بسیار مهم تاریخ تصوف شمرده‌اند؛ به‌ویژه تمایز تدریجی زبان تصوف از زبان دین و تبدیل آن به گفتمانی مستقل موضوع پژوهش‌های ارزشمندی بوده است. پژوهشگران نشان داده‌اند که تجربه عرفانی و تفسیر قرآنی ابتدا از هم جدایی‌ناپذیر بوده‌اند و زبان تجربه عرفانی صرفاً از واژگان قرآنی بهره می‌برده است، اما به‌تدریج، تجربه عرفانی استقلال می‌پذیرد و از زبان قرآنی/زبان دین جدا می‌شود و زبانی خاصّ خود پدید می‌آورد. از ویژگی‌های واژگانی زبان قرآن/دین، بهره‌گیری از تقابل‌های دوگانی است. تقابل‌هایی چون بهشت/دوزخ، خیر/شر، دنیا/آخرت اساس آموزه‌های دینی و قرآنی را می‌سازند و در متون اهل تصوف نیز با بسامد بالا به‌کار می‌روند. کاربرد تقابل‌های دوگانی در متون اهل تصوف از تقابل‌های دوگانی دینی بسیار فراتر می‌رود و به‌ویژه در کتاب‌های تعلیمی تصوف، اصطلاحات جدید فراوانی برمبنای تقابل دوگانی شکل می‌گیرد. یکی از وجوه تمایز زبان تصوف، واسازی تقابل‌های دوگانی است. این واسازی هم در تقابل‌های دوگانی زبان دین و هم در تقابل‌های برساخته در زبان اهل تصوف اعمال می‌شود. این واسازی شکل‌ها و جنبه‌ها گوناگون و متفاوتی دارد و تحلیل آن می‌تواند ما را با خلاقانه‌ترین و نوآورانه‌ترین ابعاد جهان‌بینی و تجربه عرفانی صوفیان آشنا سازد. این ابداع زبانی که در نوبودن و یگانگی تجربه عرفانی ریشه دارد، نشانه اصالت آن تجربه است. در این پژوهش، واسازی و فرارفتن از تقابل‌های دوگانی را در یک پیکره از خلاقانه‌ترین سخنان اهل تصوف که از متون نثر فارسی فراهم آمده است بررسی کرده‌ایم. با تحلیل و طبقه‌بندی شکل‌های گوناگون این واسازی و فرارفتن نشان داده‌ایم چگونه این ویژگی، به زبان اهل تصوف نوعی خصوصیت شعری و هنری می‌بخشد و آن را در جایگاهی کاملاً متمایز نسبت به متون دینی و زبان اهل شریعت قرار می‌دهد. فرارفتن از تقابل‌های دوگانی با ویژگی پارادوکسی زبان اهل تصوف ارتباط نزدیکی دارد و امکان بیان تجربه‌های پیچیده‌تری را برای اهل تصوف فراهم می‌آورد.
کلیدواژه‌ها
تقابل دوگانی
واسازی
زبان اهل تصوف
زبان قرآن/زبان دین
نثر فارسی

عنوان مقاله English

Deconstructing and going far beyond the binary oppositions in Sufi texts (data from Persian prose books)

نویسندگان English

nasergholi sarli
Akram Ghorbani Cheraghtappeh
Kharazmi University
چکیده English

The researchers of mysticism and Islamic Sufism have considered the making of the language of Sufism and mystical discourse as one of the most important aspects of the history of Sufism. Especially the gradual differentiation of the language of Sufism from the language of religion and its transformation into an independent discourse has been the subject of valuable researches. The researchers have demonstrated that mystical experience and Qur'anic interpretation are inseparable at first and the language of mystical experience merely uses Quranic words, but gradually, mystical experience becomes independent and adopts the Qur'anic language/language of religion and acquires its very own language. One of the lexical features of the language of Qur'an/religion is the use of binary opposition. Binary oppositions such as Paradise/Hell, Good/Evil, this world/the Hereafter among the basic religious and Quranic teachings and are used with high frequency in Sufi texts. The use of binary oppositions in Sufi texts goes far beyond religious binary opposition, and especially in Sufi textbooks, many new terms are formed based on binary opposition.One of the distinguishing aspects of the language of Sufism is the deconstruction of binary oppositions. The deconstruction is applied both in the binary oppositions of religion and in the oppositions formed in the language of Sufism. It has various and different forms and aspects, and its analysis may provide us with the most creative and innovative aspects of Sufis' worldview and mystical experience. This linguistic invention, which is rooted in the novelty and uniqueness of mystical experience, is a sign of the authenticity of that experience. In this research, we have investigated the deconstruction and departure from binary opposition in a corpus including the most creative words of the Sufis in Persian prose texts. By analyzing and classifying the different forms of the deconstruction and going beyond the binary opposition, the article shows how this feature grants the language of Sufism a special artistic and poetic characteristic, and places it in a completely different level compared to religious texts and the language of Shariat. Going far beyond the binary oppositions is closely related to the paradoxical feature of the language of Sufism and provides the possibility of expressing more complex experiences for Sufis.

کلیدواژه‌ها English

Binary Opposition
Deconstruction
Language of Sufism
Language of Quran/Language of Religion
Persian Prose
آبشیرینی، اسد (1396). بررسی تقابل عشق و مرگ در ساختار شعر فروغ فرخزاد. شعرپژوهی (بوستان ادب). سال نهم. شمارة 2: 1-24.
آبشیرینی، اسد (1396). بررسی تقابل عشق و مرگ در ساختار شعر فروغ فرخزاد. شعرپژوهی (بوستان ادب). سال نهم. شمارة 2: 1-24.
آلگونه جونقانی، مسعود (1393). رویکرد سنایی به تقابل‌های دوگانی. مطالعات عرفانی. شمارة 19: 29-54.
آلگونه جونقانی، مسعود (1393). رویکرد سنایی به تقابل‌های دوگانی. مطالعات عرفانی. شمارة 19: 29-54.
باقری خلیلی، علی‌اکبر؛ و ذبیح‌پور، سیده فاطمه (1393). تحلیل ساختاری تقابل نشانه‌ای در غزلیات حافظ با تکیه بر نظریه رولان بارت. پژوهش زبان و ادبیات فارسی. شمارة 35: 25-53.
باقری خلیلی، علی‌اکبر؛ و ذبیح‌پور، سیده فاطمه (1393). تحلیل ساختاری تقابل نشانه‌ای در غزلیات حافظ با تکیه بر نظریه رولان بارت. پژوهش زبان و ادبیات فارسی. شمارة 35: 25-53.
بالدس، ماریو (1384). تقابل دوگانی. در: مکاریک. دانشنامة نظریه‌های ادبی معاصر. ترجمة مهران مهاجر و محمد نبوی. تهران: آگه.
بالدس، ماریو (1384). تقابل دوگانی. در: مکاریک. دانشنامة نظریه‌های ادبی معاصر. ترجمة مهران مهاجر و محمد نبوی. تهران: آگه.
چندلر، دانیل (1394). مبانی نشانه‌شناسی. ترجمة مهدی پارسا. چاپ پنجم. تهران: سورة مهر.
چندلر، دانیل (1394). مبانی نشانه‌شناسی. ترجمة مهدی پارسا. چاپ پنجم. تهران: سورة مهر.
چهری، طاهره؛ سالمیان، غلامرضا؛ و یاری گل‌دره، سهیل (1392). تحلیل تقابل‌ها و تضادهای واژگانی در شعر سنایی. پژوهش‌های ادب عرفانی (گوهر گویا). سال هفتم. شمارة 2: 141-158.
چهری، طاهره؛ سالمیان، غلامرضا؛ و یاری گل‌دره، سهیل (1392). تحلیل تقابل‌ها و تضادهای واژگانی در شعر سنایی. پژوهش‌های ادب عرفانی (گوهر گویا). سال هفتم. شمارة 2: 141-158.
حیاتی، زهرا (1388). بررسی نشانه‌شناختی عناصر متقابل در تصویرپردازی اشعار مولانا. نقد ادبی. سال دوم. شمارة 6: 7-24.
حیاتی، زهرا (1388). بررسی نشانه‌شناختی عناصر متقابل در تصویرپردازی اشعار مولانا. نقد ادبی. سال دوم. شمارة 6: 7-24.
روحانی، مسعود؛ عنایتی قادیکلایی، مسعود (1395). تقابل‌های دوگانه در غزلیات عطار نیشابوری. زبان و ادبیات فارسی دانشگاه خوارزمی. سال بیست‌وچهارم. شمارة 26 (پیاپی 81): 201-221.
روحانی، مسعود؛ عنایتی قادیکلایی، مسعود (1395). تقابل‌های دوگانه در غزلیات عطار نیشابوری. زبان و ادبیات فارسی دانشگاه خوارزمی. سال بیست‌وچهارم. شمارة 26 (پیاپی 81): 201-221.
شریف‌نسب، مریم (1394). تقابل‌های دوگانه در داستان‌های عامه. فرهنگ و ادبیات عامه. سال دوم. شمارة 6: 1-20.
شریف‌نسب، مریم (1394). تقابل‌های دوگانه در داستان‌های عامه. فرهنگ و ادبیات عامه. سال دوم. شمارة 6: 1-20.
شنبه‌ای، رقیه (1390). جبر و اختیار از دیدگاه تقابل‌های دوگانه سبک خاص سعدی در گلستان. تحلیل و تفسیر متون ادب فارسی (دهخدا). سال سوم. شمارة 8: 194-212.
شنبه‌ای، رقیه (1390). جبر و اختیار از دیدگاه تقابل‌های دوگانه سبک خاص سعدی در گلستان. تحلیل و تفسیر متون ادب فارسی (دهخدا). سال سوم. شمارة 8: 194-212.
عابدی، محمود (1385). یک حرف صوفیانه؛ سخنانی از عارفان. تهران: سخن.
عابدی، محمود (1385). یک حرف صوفیانه؛ سخنانی از عارفان. تهران: سخن.
عبیدی‌نیا، محمدامیر؛ و دلائی‌ میلان، علی (1388). بررسی تقابل‌های دوگانه در ساختار حدیقة سنایی. پژوهش زبان و ادبیات فارسی. شمارة 13: 25-42.
عبیدی‌نیا، محمدامیر؛ و دلائی‌ میلان، علی (1388). بررسی تقابل‌های دوگانه در ساختار حدیقة سنایی. پژوهش زبان و ادبیات فارسی. شمارة 13: 25-42.
عقدایی، تورج؛ و شهرآبادی، راضیه (1398). نقد، بررسی و تحلیل تقابل حیرت و یقین در غزلیات عطار. تحلیل و تفسیر متون ادب فارسی (دهخدا). سال یازدهم. شمارة 42: 61-82.
عقدایی، تورج؛ و شهرآبادی، راضیه (1398). نقد، بررسی و تحلیل تقابل حیرت و یقین در غزلیات عطار. تحلیل و تفسیر متون ادب فارسی (دهخدا). سال یازدهم. شمارة 42: 61-82.
قربانی چراغ‌تپه، اکرم (1401). تقابل‌های دوگانی در متون فارسی نثر صوفیه از آغاز تا پایان قرن هفتم هجری. رسالة دکتری زبان و ادبیات فارسی. دانشگاه خوارزمی.
قربانی چراغ‌تپه، اکرم (1401). تقابل‌های دوگانی در متون فارسی نثر صوفیه از آغاز تا پایان قرن هفتم هجری. رسالة دکتری زبان و ادبیات فارسی. دانشگاه خوارزمی.
کالر، جاناتان (1388). بوطیقای ساخت‌گرا. ترجمة کوروش صفوی. تهران: مینوی‌خرد.
کالر، جاناتان (1388). بوطیقای ساخت‌گرا. ترجمة کوروش صفوی. تهران: مینوی‌خرد.
محمدی، احمد (1396). تقابل‌های دوگانه در داستان رستم و سهراب. رشد و آموزش زبان و ادب فارسی. سال سی‌ام. شمارة 3: 71-73.
محمدی، احمد (1396). تقابل‌های دوگانه در داستان رستم و سهراب. رشد و آموزش زبان و ادب فارسی. سال سی‌ام. شمارة 3: 71-73.
مکاریک، ایرنا ریما (1384). دانشنامة نظریه‌های ادبی معاصر. ترجمة مهران مهاجر و محمد نبوی. تهران: آگه.
مکاریک، ایرنا ریما (1384). دانشنامة نظریه‌های ادبی معاصر. ترجمة مهران مهاجر و محمد نبوی. تهران: آگه.
نبی‌لو، علیرضا (1392). بررسی تقابل‌های دوگانه در غزلیات حافظ. زبان و ادبیات فارسی دانشگاه خوارزمی. سال بیست‌ویکم. شمارة 19 (پیاپی 74): 69-91.
نبی‌لو، علیرضا (1392). بررسی تقابل‌های دوگانه در غزلیات حافظ. زبان و ادبیات فارسی دانشگاه خوارزمی. سال بیست‌ویکم. شمارة 19 (پیاپی 74): 69-91.
نویا، پل (1373). تفسیر قرآنی و زبان عرفانی. ترجمة اسماعیل سعادت. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
نویا، پل (1373). تفسیر قرآنی و زبان عرفانی. ترجمة اسماعیل سعادت. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
وبستر، راجر (1373). ژاک دریدا و واسازی متن. ارغنون. سال اول. شمارۀ 4: 251-256.
وبستر، راجر (1373). ژاک دریدا و واسازی متن. ارغنون. سال اول. شمارۀ 4: 251-256.
Dundes, Alan (1997). Binary Opposition in Myth: The Propp/Lévi-Strauss Debate in Retrospect. Western Folklore. Vol. 56. No. Pp: 39-50. [DOI:10.2307/1500385]
Dundes, Alan (1997). Binary Opposition in Myth: The Propp/Lévi-Strauss Debate in Retrospect. Western Folklore. Vol. 56. No. Pp: 39-50. [DOI:10.2307/1500385]
Hawkes, Terence (2003). Structuralism and Semiotics. Second edition. London: Routledge. [DOI:10.4324/9780203100516]
Hawkes, Terence (2003). Structuralism and Semiotics. Second edition. London: Routledge. [DOI:10.4324/9780203100516]
Lévi-Strauss, Claude (1972). Structural Anthropology (trans. Claire Jacobson & Brooke Grundfest Schoepf). Harmondsworth: Penguin.
Lévi-Strauss, Claude (1972). Structural Anthropology (trans. Claire Jacobson & Brooke Grundfest Schoepf). Harmondsworth: Penguin.
Ābedi, Mahmoud (2006). A Sufi Said: Selected Sayings of Sufis. Tehrān: Sokhan [In Persian]
Ābedi, Mahmoud (2006). A Sufi Said: Selected Sayings of Sufis. Tehrān: Sokhan [In Persian]
Abidiniā, M.A. and Dalāei Milān, A. (2009). "Survey of Binary Oppositions in the Structure of Hadigheh of Sanaei". Research in Persian Language and Literature. No. 13: 25-42. [In Persian]
Abidiniā, M.A. and Dalāei Milān, A. (2009). "Survey of Binary Oppositions in the Structure of Hadigheh of Sanaei". Research in Persian Language and Literature. No. 13: 25-42. [In Persian]
Ābshirini, A. (2017). The studying of the contrast of love and death in the poetry of Forough Farrukhzad. Journal of Poetry Studies (boostān-e Adab), 9(2), 1-24. [In Persian]
Ābshirini, A. (2017). The studying of the contrast of love and death in the poetry of Forough Farrukhzad. Journal of Poetry Studies (boostān-e Adab), 9(2), 1-24. [In Persian]
Aghdāei, T. and Shahrābādi, R. (2020). Critique, Survey and Analysis of Surprise and Believe in Ghazals of Attār. Dehkhodā. Vol. 11 No. 42: 61-82. [In Persian]
Aghdāei, T. and Shahrābādi, R. (2020). Critique, Survey and Analysis of Surprise and Believe in Ghazals of Attār. Dehkhodā. Vol. 11 No. 42: 61-82. [In Persian]
Algouneh Jounaghāni, M. (2014). Sanāyi's Approach Towards Binary Oppositions. Mystical Studies, 10(1), 29-54. [In Persian]
Algouneh Jounaghāni, M. (2014). Sanāyi's Approach Towards Binary Oppositions. Mystical Studies, 10(1), 29-54. [In Persian]
Bāgheri Khalili, A.; & Zabihpour. S.F. (2013). Structural analysis of semiotic opposition in Ghazal's of Hafiz based on R. Barthes theory. Rrsearch in Persian Language and Literature. Vol. 12. No. 35: 25-53. [In Persian]
Bāgheri Khalili, A.; & Zabihpour. S.F. (2013). Structural analysis of semiotic opposition in Ghazal's of Hafiz based on R. Barthes theory. Rrsearch in Persian Language and Literature. Vol. 12. No. 35: 25-53. [In Persian]
Chandler, Daniel (2022). Semiotics: The Basics. translated by Mahdi Pārsā, Tehrān: Soureh-ye Mehr. [In Persian] [DOI:10.4324/9781003155744]
Chandler, Daniel (2022). Semiotics: The Basics. translated by Mahdi Pārsā, Tehrān: Soureh-ye Mehr. [In Persian] [DOI:10.4324/9781003155744]
Chehri, T., Salemiyān, G.; & Yāri Goldarreh, S. (2014). An Analysis of Lexical Oppositions and Antonymies in Sanāei's Poetry. Research on Mystical Literature, 7(2), 141-158. [In Persian]
Chehri, T., Salemiyān, G.; & Yāri Goldarreh, S. (2014). An Analysis of Lexical Oppositions and Antonymies in Sanāei's Poetry. Research on Mystical Literature, 7(2), 141-158. [In Persian]
Culler, Jonathan (2002). Structuralist Poetics. translated by Kourosh Safavi, Tehrān: Minouy-e Kherad. [In Persian]
Culler, Jonathan (2002). Structuralist Poetics. translated by Kourosh Safavi, Tehrān: Minouy-e Kherad. [In Persian]
Ghorbāni Cherāghtappeh, A. (2022). Binary Oppositions in Persian Sufi Prose Texts by 13th century. Ph.D. Dessrtation. Khārazmi University. Tehran. Iran. [In Persian]
Ghorbāni Cherāghtappeh, A. (2022). Binary Oppositions in Persian Sufi Prose Texts by 13th century. Ph.D. Dessrtation. Khārazmi University. Tehran. Iran. [In Persian]
Hayāti Z. A (2009) Semiotic Survey of Bilateral Elements as a Portrayal in Rumi's Poetry. LCQ. Vol. 2 (6): 7-24. [In Persian]
Hayāti Z. A (2009) Semiotic Survey of Bilateral Elements as a Portrayal in Rumi's Poetry. LCQ. Vol. 2 (6): 7-24. [In Persian]
Makaryk, Irena Rima (1993). Encyclopedia of Contemporary Literary Theory (Approaches, Schools, Terms). translated by Mehrān Mohājer and Mohammad Nabavi, Tehrān: Āgah. [In Persian] [DOI:10.3138/9781442674417]
Makaryk, Irena Rima (1993). Encyclopedia of Contemporary Literary Theory (Approaches, Schools, Terms). translated by Mehrān Mohājer and Mohammad Nabavi, Tehrān: Āgah. [In Persian] [DOI:10.3138/9781442674417]
Mohammadi, A. (2017). Binary Oppsitions in Rostam and Sohrāb Story. Teaching Persian Language and Literature. Vol. 30 No. 3: 73-75. [In Persian]
Mohammadi, A. (2017). Binary Oppsitions in Rostam and Sohrāb Story. Teaching Persian Language and Literature. Vol. 30 No. 3: 73-75. [In Persian]
Nabilou, A R. (2013). Evaluation of the Binary Oppositions in the Ghazals of Hafiz. Persian Language and Literature of Kharazmi University; 21 (74) :69-91. [In Persian]
Nabilou, A R. (2013). Evaluation of the Binary Oppositions in the Ghazals of Hafiz. Persian Language and Literature of Kharazmi University; 21 (74) :69-91. [In Persian]
Noya, Paul (1970). Exegese Coranique et Langage Mystique. translated by Esmāyil Saādat, Tehrān: Markaz-e Nashr-e Dāneshgahi. [In Persian]
Noya, Paul (1970). Exegese Coranique et Langage Mystique. translated by Esmāyil Saādat, Tehrān: Markaz-e Nashr-e Dāneshgahi. [In Persian]
Rowhani, M. and Enayati, M. (2017). Binary Oppositions in the Lyrics of Attar Neishabouri. Persian Language and Literature of Kharazmi University; 24 (81) :201-221. [In Persian] [DOI:10.18869/acadpub.jpll.24.81.201]
Rowhani, M. and Enayati, M. (2017). Binary Oppositions in the Lyrics of Attar Neishabouri. Persian Language and Literature of Kharazmi University; 24 (81) :201-221. [In Persian] [DOI:10.18869/acadpub.jpll.24.81.201]
Shanbeyi, R. (2011). Determinism and Free Will based on Binary Opposition in Personal Style of Sa'di. Dehkhoda. Vol. 2, No.8: 194-212. [In Persian]
Shanbeyi, R. (2011). Determinism and Free Will based on Binary Opposition in Personal Style of Sa'di. Dehkhoda. Vol. 2, No.8: 194-212. [In Persian]
Sharifnasab M. (2015). Double Contrasts in Folk Stories. Culture and Folk Literature; 3 (6) :1-21. [In Persian]
Sharifnasab M. (2015). Double Contrasts in Folk Stories. Culture and Folk Literature; 3 (6) :1-21. [In Persian]
Webster, R. (1994). Jaque Derrida and Deconstruction of text. Arghanoon. Vol.1. No.4: 251-256. [In Persian]
Webster, R. (1994). Jaque Derrida and Deconstruction of text. Arghanoon. Vol.1. No.4: 251-256. [In Persian]