تحلیل روان‌شناختی کهن‌الگوی «مادر شرور» در داستان‌های صادق هدایت

نویسنده
ویدا دستمالچی
دانشگاه شهیدمدنی آذربایجان
10.61186/jpll.31.94.135
چکیده
اصطلاح «مادر شرور» برآمده از وجه دوگانه کهن‌الگوی مادر در روان‌شناسی اسطوره‌گرا است که با نظریه‌های فروید و یونگ و شاگردانشان در قلمرو مطالعات علوم انسانی کاربرد یافته است. هدایت در رمان بوف‌کور با شخصیت‌ سیّال مادر راوی (عمه راوی/ دخترعمه راوی)، در داستان‌‌کوتاه‌های «سه‌قطره‌خون» با شخصیت رخساره (زن شرور)، در «آبجی‌خانم» با شخصیت مادر آبجی، در «زنی که مردش را گم کرد» با شخصیت مادر زرین‌کلاه و خود زرین‌کلاه، و در دو داستان چاپ‌نشده، با شخصیت مادر عنکبوت و مادر مرد مقتول، مادر شرور و پیامدهای حضور او را در زندگی شخصیت‌های اصلی داستان‌هایش به‌تصویر کشیده است. در مقاله حاضر، با روش توصیفی-تحلیلی، به قدرت تأثیر مادر شرور در سرنوشت شوم شخصیت‌های آثار هدایت (عقده مادر، روان‌پریشی، خودکشی، دیگرکشی) پرداخته شده است. یافته­‌ها نشان داد که نمادهایی به‌عنوان نقش مکمل مادر شرور در داستان­های هدایت وجود دارد. نتیجه اینکه تأثیر مادر شرور در زندگی شخصیت‌­های اصلی قابل پیش­‌بینی است؛ مقابله با مادر، روان‌پریشی، دیگرکشی و خودکشی سرنوشت تکراری شخصیت­‌های این داستان­‌هاست.
کلیدواژه‌ها
صادق هدایت
نقد روان‌شناختی
مادر شرور
کهن‌الگوی مادر
داستان‌

عنوان مقاله English

A Psychological Criticism of the “Evil Mother” Archetype in Sadegh Hedayat’s Stories

نویسنده English

Vida Dastmalchi
Azarbayjan Shahid Madani University
چکیده English

In the series of research and psychological criticism of Sadegh Hedayat’s works, the issue of the evil mother among his various fictional characters deserves a separate study. The term “evil mother” derives from the dual aspect of the mother’s archetype in mythological psychology, which has been applied to the realm of humanities studies by the theories of Freud and Jung and their students. Hedayat depicted the evil mother and the consequences of her presence in the lives of the main characters of his stories in the novel Buf-e-kur (The Blind Owl) with the fluid character of the narrator’s mother (narrator’s aunt / narrator’s aunt’s daughter), in the short story Se ghatre khun (three drops of blood) with the character of Rokhsareh (evil woman), in Abji Khanom (Mrs. Abji), with the character of Abji’s mother, in Zani ke mardash ra gom kard (the woman who lost her husband) with the character of Zarrin Kolah’s mother and Zarrin Kolah herself, and in his two unpublished stories with the characters of the mother of the spider and the mother of the murdered man. Adopting a descriptive-analytical method, the present article investigates the power of the evil mother’s influence on the tragic fate of the characters in Hedayat’s works (mother complex, psychosis, suicide, homicide). The findings indicated that there are symbols with the supporting role of the evil mother in Hedayat’s stories. Hence, the influence of the evil mother in the lives of the main characters is predictable i.e., confrontation with the mother, psychosis, suicide and homicide are repeated fates of characters in these stories.

کلیدواژه‌ها English

Sadegh Hedayat
Psychological Criticism
Evil Mother
Mother Archetype
Story
آبشیرینی، اسد (1401). تحلیل و نمادشناسی بخش اول بوف‌کور با استفاده از نظریة امر واقع لاکان. زبان و ادبیات فارسی . دورة سوم. شمارة 92: 31-56.
آبشیرینی، اسد (1401). تحلیل و نمادشناسی بخش اول بوف‌کور با استفاده از نظریة امر واقع لاکان. زبان و ادبیات فارسی . دورة سوم. شمارة 92: 31-56.
آرین‌پور، یحیی (1382). از نیما تا روزگار ما. جلد سوم. تهران: زوار.
آرین‌پور، یحیی (1382). از نیما تا روزگار ما. جلد سوم. تهران: زوار.
احمدی، بابک (1389). حقیقت و زیبایی. تهران: مرکز.
احمدی، بابک (1389). حقیقت و زیبایی. تهران: مرکز.
بیات، حسین؛ عبادی‌جمیل، سعید (1397). جلوه‌هایی از درد سترونی در مجموعه داستان به کی سلام کنم؟. زبان و ادبیات فارسی. دورة اول. شمارة 84: 31-51.
بیات، حسین؛ عبادی‌جمیل، سعید (1397). جلوه‌هایی از درد سترونی در مجموعه داستان به کی سلام کنم؟. زبان و ادبیات فارسی. دورة اول. شمارة 84: 31-51.
پاینده، حسین (1390). عجز از بیان: قرائتی روان‌کاوانه از داستان سه‌قطره‌خون. ادب فارسی. دورة اول. شمارة 7و8: 67-88.
پاینده، حسین (1390). عجز از بیان: قرائتی روان‌کاوانه از داستان سه‌قطره‌خون. ادب فارسی. دورة اول. شمارة 7و8: 67-88.
جانسون، رابرت (1390). عقدة مادر و روابط زن و مرد. ترجمة تورج‌رضا بنی‌صدر. تهران: لیوسا.
جانسون، رابرت (1390). عقدة مادر و روابط زن و مرد. ترجمة تورج‌رضا بنی‌صدر. تهران: لیوسا.
شمیسا، سیروس (1376). کلیات سبک‌شناسی. تهران: میترا.
شمیسا، سیروس (1376). کلیات سبک‌شناسی. تهران: میترا.
شوالیه، ژان؛ گربران، آلن (1382). فرهنگ نمادها. ترجمة سودابه فضایلی. جلد سوم. تهران: جیحون.
شوالیه، ژان؛ گربران، آلن (1382). فرهنگ نمادها. ترجمة سودابه فضایلی. جلد سوم. تهران: جیحون.
شوالیه، ژان؛ گربران، آلن (1384). فرهنگ نمادها. ترجمة سودابه فضایلی. جلد اول. تهران: جیحون.
شوالیه، ژان؛ گربران، آلن (1384). فرهنگ نمادها. ترجمة سودابه فضایلی. جلد اول. تهران: جیحون.
شوالیه، ژان؛ گربران، آلن (1385). فرهنگ نمادها. ترجمة سودابه فضایلی. جلد چهارم. تهران: جیحون.
شوالیه، ژان؛ گربران، آلن (1385). فرهنگ نمادها. ترجمة سودابه فضایلی. جلد چهارم. تهران: جیحون.
شوالیه، ژان؛ گربران، آلن (1387). فرهنگ نمادها. جلد پنجم. ترجمة سودابه فضایلی. تهران: جیحون.
شوالیه، ژان؛ گربران، آلن (1387). فرهنگ نمادها. جلد پنجم. ترجمة سودابه فضایلی. تهران: جیحون.
فرزانه، مصطفی (1380). آشنایی با صادق هدایت. تهران: مرکز.
فرزانه، مصطفی (1380). آشنایی با صادق هدایت. تهران: مرکز.
میرعابدینی، حسن (1386). صدسال داستان‌نویسی ایران. جلد اول. تهران: چشمه.
میرعابدینی، حسن (1386). صدسال داستان‌نویسی ایران. جلد اول. تهران: چشمه.
هدایت، صادق (1331). سایه روشن. تهران: سینا.
هدایت، صادق (1331). سایه روشن. تهران: سینا.
‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌هدایت، صادق (1342الف). زنده‌به‌گور. تهران: امیرکبیر.
‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌هدایت، صادق (1342الف). زنده‌به‌گور. تهران: امیرکبیر.
هدایت، صادق (1342ب). سگ ولگرد. تهران: امیرکبیر.
هدایت، صادق (1342ب). سگ ولگرد. تهران: امیرکبیر.
هدایت، صادق (1342ج). علویه‌خانم و ولنگاری. تهران: امیرکبیر.
هدایت، صادق (1342ج). علویه‌خانم و ولنگاری. تهران: امیرکبیر.
هدایت، صادق (1343). سه‌قطره‌خون. تهران: امیرکبیر.
هدایت، صادق (1343). سه‌قطره‌خون. تهران: امیرکبیر.
هدایت، صادق (1356). بوف‌کور. تهران: جاویدان.
هدایت، صادق (1356). بوف‌کور. تهران: جاویدان.
هدایت، صادق (1383). وغ‌وغ‌ساهاب. تهران: جامه‌دران.
هدایت، صادق (1383). وغ‌وغ‌ساهاب. تهران: جامه‌دران.
همایونی، صادق (1354). مردی که با سایه‌اش حرف می‌زد. تهران: عطایی.
همایونی، صادق (1354). مردی که با سایه‌اش حرف می‌زد. تهران: عطایی.
یونگ، کارل گوستاو (1376). چهار صورت مثالی. ترجمة پروین فرامرزی. مشهد: آستان قدس رضوی.
یونگ، کارل گوستاو (1376). چهار صورت مثالی. ترجمة پروین فرامرزی. مشهد: آستان قدس رضوی.
یونگ، کارل گوستاو (1393). انسان و سمبول‌هایش. ترجمة محمود سلطانیه. تهران: جامی.
یونگ، کارل گوستاو (1393). انسان و سمبول‌هایش. ترجمة محمود سلطانیه. تهران: جامی.
Abshirini, Asad (2022). Analysis and Symbology of the First Part of The Blind Owl (Buf-e Kur) Using Lacan's Theory of The Real. Persian Language and Literature of Khārazmi University. 30 (92) :31-56 [In Persian] [DOI:10.52547/jpll.30.92.31]
Abshirini, Asad (2022). Analysis and Symbology of the First Part of The Blind Owl (Buf-e Kur) Using Lacan's Theory of The Real. Persian Language and Literature of Khārazmi University. 30 (92) :31-56 [In Persian] [DOI:10.52547/jpll.30.92.31]
Ahmadi, Bābak (2010). Truth and Beauty. Tehrān: Markaz.
Ahmadi, Bābak (2010). Truth and Beauty. Tehrān: Markaz.
Ārāiyanpour, Yahyā (2003). From Nima (Yooshij) to the present day. Tehrān: Zavvār. [In Persian]
Ārāiyanpour, Yahyā (2003). From Nima (Yooshij) to the present day. Tehrān: Zavvār. [In Persian]
Bayāt Hossein; Ebādi Jamil, Saeed (2018). The Representation of "Infertility Pain" in a Collection of Short Stories, Be Ki Salaam Konam? (To whom I say Hello?). Persian Language and Literature of Khārazmi University. 26 (84) :31-51. [In Persian]
Bayāt Hossein; Ebādi Jamil, Saeed (2018). The Representation of "Infertility Pain" in a Collection of Short Stories, Be Ki Salaam Konam? (To whom I say Hello?). Persian Language and Literature of Khārazmi University. 26 (84) :31-51. [In Persian]
Chevalier, John; Gheerbrant, Alen (2003). Dictionary of Symbols. Vol, 1. translated by Soudābeh Fazāeli. Tehrān: Jeyhun [In Persian]
Chevalier, John; Gheerbrant, Alen (2003). Dictionary of Symbols. Vol, 1. translated by Soudābeh Fazāeli. Tehrān: Jeyhun [In Persian]
Chevalier, John; Gheerbrant, Alen (2005). Dictionary of Symbols. Vol, 3. translated by Soudābeh Fazāeli. Tehrān: Jeyhun [In Persian]
Chevalier, John; Gheerbrant, Alen (2005). Dictionary of Symbols. Vol, 3. translated by Soudābeh Fazāeli. Tehrān: Jeyhun [In Persian]
Chevalier, John; Gheerbrant, Alen (2006). Dictionary of Symbols. Vol, 4. translated by Soudābeh Fazāeli. Tehrān: Jeyhun [In Persian]
Chevalier, John; Gheerbrant, Alen (2006). Dictionary of Symbols. Vol, 4. translated by Soudābeh Fazāeli. Tehrān: Jeyhun [In Persian]
Chevalier, John; Gheerbrant, Alen (2008). Dictionary of Symbols. Vol, 5. translated by Soudābeh Fazāeli. Tehran: Jeyhun Pub. [In Persian]
Chevalier, John; Gheerbrant, Alen (2008). Dictionary of Symbols. Vol, 5. translated by Soudābeh Fazāeli. Tehran: Jeyhun Pub. [In Persian]
Johnson, Robert (2011). Mother's Complex and Relations between Men and Women. translated by Touraj Rezā Bani Sadr. Tehrān: Liousa [In Persian]
Johnson, Robert (2011). Mother's Complex and Relations between Men and Women. translated by Touraj Rezā Bani Sadr. Tehrān: Liousa [In Persian]
Jung, Karl. Gustav (1997). Four Archetypes. translated by Parvin Farāmarzi. Mashhad: Āstan-e Quds-e Razavi [In Persian]
Jung, Karl. Gustav (1997). Four Archetypes. translated by Parvin Farāmarzi. Mashhad: Āstan-e Quds-e Razavi [In Persian]
Jung, Karl Gustav (2004). Man and His Symbols. translated by Mahmoud Soltāniyeh. Tehrān: Jāmi [In Persian]
Jung, Karl Gustav (2004). Man and His Symbols. translated by Mahmoud Soltāniyeh. Tehrān: Jāmi [In Persian]
Farzāneh, Mustaā (2011). Getting to know Sādeq Hedāyat. Tehrān: Markaz. [In Persian]
Farzāneh, Mustaā (2011). Getting to know Sādeq Hedāyat. Tehrān: Markaz. [In Persian]
Hedāyat, Sādegh. (1952). Chiaroscuro (Sāye-ye roushan). Tehrān: Sinā [In Persian]
Hedāyat, Sādegh. (1952). Chiaroscuro (Sāye-ye roushan). Tehrān: Sinā [In Persian]
Hedāyat, Sādegh. (1963). Buried Alive (Zende be gūr). Tehrān: Amir Kabir [In Persian]
Hedāyat, Sādegh. (1963). Buried Alive (Zende be gūr). Tehrān: Amir Kabir [In Persian]
Hedāyat, Sādegh. (1963). Lady Alaviyeh & Tittle-tattle (Alaviye Khānum & Velengārī). Tehrān: Amir Kabir [In Persian]
Hedāyat, Sādegh. (1963). Lady Alaviyeh & Tittle-tattle (Alaviye Khānum & Velengārī). Tehrān: Amir Kabir [In Persian]
Hedāyat, Sādegh. (1963). The Stray Dog (Sag-e velgard). Tehrān: Amir Kabir [In Persian]
Hedāyat, Sādegh. (1963). The Stray Dog (Sag-e velgard). Tehrān: Amir Kabir [In Persian]
Hedāyat, Sādegh. (1964). Three Drops of Blood (Se qatre khūn). Tehrān: Amir Kabir [In Persian]
Hedāyat, Sādegh. (1964). Three Drops of Blood (Se qatre khūn). Tehrān: Amir Kabir [In Persian]
Hedāyat, Sādegh. (1977). The Blind Owl (Boof-e kur). Tehrān: Jāvidān [In Persian]
Hedāyat, Sādegh. (1977). The Blind Owl (Boof-e kur). Tehrān: Jāvidān [In Persian]
Hedāyat, Sādegh. (2004). Mister Bow Wow (Vagh Vagh Sāhāb). Tehrān: Jāmehdarān [In Persian]
Hedāyat, Sādegh. (2004). Mister Bow Wow (Vagh Vagh Sāhāb). Tehrān: Jāmehdarān [In Persian]
Homāyouni, Sādiq (1975). A Man who Talked to his Shadow. Tehrān: Atāyie [In Persian]
Homāyouni, Sādiq (1975). A Man who Talked to his Shadow. Tehrān: Atāyie [In Persian]
Mirābedini, Hassan (2007). One Hundred Years of Iran's Story Writing. Vol, 1. Tehrān: Cheshmeh [In Persian]
Mirābedini, Hassan (2007). One Hundred Years of Iran's Story Writing. Vol, 1. Tehrān: Cheshmeh [In Persian]
Pāyandeh, Hossein (2012). Inability to Express: A Psychoanalytic Reading of the Story of "Three drops of Blood". Persian Literature, 1: 67-88 [In Persian]
Pāyandeh, Hossein (2012). Inability to Express: A Psychoanalytic Reading of the Story of "Three drops of Blood". Persian Literature, 1: 67-88 [In Persian]
Shamisā, Syrous (2008). Generalities of stylistics. Tehrān: Mitrā [In Persian]
Shamisā, Syrous (2008). Generalities of stylistics. Tehrān: Mitrā [In Persian]