تاریخمندی و مسئله نسبیت در نظریه شعر

نویسندگان
دانشگاه علامه طباطبایی
چکیده
یکی از مسائل حوزه ادبیات که درباب تعریف و مبانی نظری آن اختلاف فراوانی میان فلاسفه، ادیبان و زبان‌شناسان وجود دارد، شعر و چیستی آن است. تفاوت دیدگاه‌ها در تعریف شعر، به اختلاف در روش‌شناسی، تفاوت حوزه‌های فکری و تبیین کارکرد شعر برمی‌گردد. در این پژوهش، با روشی توصیفی‌‌ـ‌تحلیلی، تعاریف موجود از شعر نقد شده است و با مطالعه انواع شعر در ادبیات فارسی و مبنا قراردادن شاخص‌هایی چون ذهنیت گوینده، ذهنیت شنونده، زبان، مطالعات ژانری، گفتمان‌های گوناگون هر دوره، عنصر ادبی غالب و نقد نگاه شاهکارگرایانه، سعی شده است، در مقابل دیدگاهی که بوطیقا را امری ثابت و غیرتاریخی تلقی می‌کند، بوطیقا پدیده‌ای سیال، نسبی و تاریخمند معرفی شود که در هر دوره با توجه به شاخص‌های فوق، تعریفی متغیر و دیگرگون می‌یابد. با چنین رویکردی به بوطیقا، مرزگذاری میان نظم و شعر براساس شاخص‌هایی یکسان و در تمام دوره‌ها نمی‌تواند دقت و اعتبار علمی داشته باشد. براساس دیدگاه‌ مطرح‌شده در این پژوهش، در هر دوره لازم است بوطیقایی تازه طرح شود تا بتواند تعریفی از شعر آن دوره ارائه دهد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Historicity and the Issue of Relativity in Poetry Theory

نویسندگان English

Batul Vaez
Mohammad Reza Haji Aqa Babaie
Allameh Tabataba’i University
چکیده English

One of the areas in literary studies whose definition and principles have been subject of considerable disagreements among philosophers, writers, and linguists is poetry and its nature. Differences of perspectives in defining poetry are a result of differences in methodologies, intellectual fields, and elaboration of poetry function. The present research takes a descriptive–analytic approach to reviewing the existing definitions of poetry, and through studying different types of poetry in Persian literature and, by basing the discussion on indicators such as the speaker’s mentality, listener’s mentality, language, genre studies, various discourses of each era, the prominent literary element, and critiquing the masterpiece-oriented perspective, attempts to question the perspective which considers poetics to be a definite and non-historical phenomenon, and introduces poetics as a fluid, relative, and history-dependent phenomenon which requires a different definition in various eras based on the abovementioned indicators. Through such an approach to poetics, demarcating verse and poetry based on similar indicators and in all eras will not enjoy scientific rigor and credit. Based on the perspectives elaborated in the present research, a new poetics must be proposed in each era to be able to provide a definition of poetry in that era.


کلیدواژه‌ها English

Poetry Theory
Historicity of Poetics
Relativity
Discourse
ابن‌ابی‌الحدید (بی‌تا) الفلک الدائر علی المثل السائر. تحقیق احمد حوفی و بَدوی طبانه: مکتبه نهفته المصر بالفجاله.
ابن‌ابی‌الحدید (بی‌تا) الفلک الدائر علی المثل السائر. تحقیق احمد حوفی و بَدوی طبانه: مکتبه نهفته المصر بالفجاله.
ابن‌سینا، ابوعلی (1953) رساله‌النفس و بقائها و معادها. تحت نظر حلمی ضیاء. اولکن. استانبول.
ابن‌سینا، ابوعلی (1953) رساله‌النفس و بقائها و معادها. تحت نظر حلمی ضیاء. اولکن. استانبول.
ابن‌سینا، ابوعلی (1964) القیاس من کتاب الشفاء. تحقیق سعید زاید. قاهره: المؤسسه المصریه العامه للتألیف و الترجمه و النشر.
ابن‌سینا، ابوعلی (1964) القیاس من کتاب الشفاء. تحقیق سعید زاید. قاهره: المؤسسه المصریه العامه للتألیف و الترجمه و النشر.
ابن‌طباطبا علوی، محمدبن‌احمد (1956) عیارالشعر. تحقیق طه هاجری و زغلول سلام. قاهره: شرکه فن الطباعه.
ابن‌طباطبا علوی، محمدبن‌احمد (1956) عیارالشعر. تحقیق طه هاجری و زغلول سلام. قاهره: شرکه فن الطباعه.
اسدی، سعید، و همکاران (1395) «از "افسانه" تا "خطاب به پروانه‌ها": بررسی تطبیقی مفهوم بوطیقا در شعر موسوم به دهة جهل و شعر دهة هفتاد». در: مجموعه مقالات کنگرة بین-المللی زبان و ادبیات، مشهد، ص511. دسترسی در: https://civilica.com/doc/582261
اسدی، سعید، و همکاران (1395) «از "افسانه" تا "خطاب به پروانه‌ها": بررسی تطبیقی مفهوم بوطیقا در شعر موسوم به دهة جهل و شعر دهة هفتاد». در: مجموعه مقالات کنگرة بین-المللی زبان و ادبیات، مشهد، ص511. دسترسی در: https://civilica.com/doc/582261
افلاطون (1336) چهار رساله. ترجمة محمود صناعی. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
افلاطون (1336) چهار رساله. ترجمة محمود صناعی. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
افلاطون (1383) جمهور. ترجمة فؤاد روحانی. چاپ نهم. تهران: علمی و فرهنگی.
افلاطون (1383) جمهور. ترجمة فؤاد روحانی. چاپ نهم. تهران: علمی و فرهنگی.
براهنی، رضا (1374) خطاب به پروانه‌ها و چرا من دیگر شاعر نیمایی نیستم. تهران: مرکز.
براهنی، رضا (1374) خطاب به پروانه‌ها و چرا من دیگر شاعر نیمایی نیستم. تهران: مرکز.
حریری، ناصر (بی‌تا) «شعر چیست؟» مصاحبة ناصر حریری با شاملو. دسترسی در: http://shamlou.org/ تاریخ دستیابی به مدرک: 26/6/2022.
حریری، ناصر (بی‌تا) «شعر چیست؟» مصاحبة ناصر حریری با شاملو. دسترسی در: http://shamlou.org/ تاریخ دستیابی به مدرک: 26/6/2022.
حق‌شناس، علی‌محمد (1383) «سه چهرۀ یک هنر: نظم، نثر و شعر در ادبیات». مطالعات و تحقیقات ادبی. شمارة 1 و 2: 47-66.
حق‌شناس، علی‌محمد (1383) «سه چهرۀ یک هنر: نظم، نثر و شعر در ادبیات». مطالعات و تحقیقات ادبی. شمارة 1 و 2: 47-66.
دشتی، مهدی (1379) «فراز و فرود شعر فارسی در عصر صفوی». متن‌پژوهی. دورة پنجم. شمارة 13: 107-101.
دشتی، مهدی (1379) «فراز و فرود شعر فارسی در عصر صفوی». متن‌پژوهی. دورة پنجم. شمارة 13: 107-101.
رضوان، هادی (1394) «تأثیر حکمت سینوی بر نظریة شعر عربی (مطالعة موردی: منهاج البغاری حازم قرطاجنی)». ادب عربی. دورة هفتم. شمارۀ 1: 111-128.
رضوان، هادی (1394) «تأثیر حکمت سینوی بر نظریة شعر عربی (مطالعة موردی: منهاج البغاری حازم قرطاجنی)». ادب عربی. دورة هفتم. شمارۀ 1: 111-128.
رعیت حسن‌آبادی، علیرضا (1394) «مانیفست و تلقی از آن در گفتمان شعر مدرن و پسامدرن فارسی». نقد ادبی. سال هشتم. شمارة 31: 65-90.
رعیت حسن‌آبادی، علیرضا (1394) «مانیفست و تلقی از آن در گفتمان شعر مدرن و پسامدرن فارسی». نقد ادبی. سال هشتم. شمارة 31: 65-90.
زرقانی، سیدمهدی (1390) تاریخ ادبی ایران و قلمرو زبان فارسی. چاپ دوم: سخن.
زرقانی، سیدمهدی (1390) تاریخ ادبی ایران و قلمرو زبان فارسی. چاپ دوم: سخن.
زرقانی، سیدمهدی (1391) بوطیقای کلاسیک. تهران: سخن.
زرقانی، سیدمهدی (1391) بوطیقای کلاسیک. تهران: سخن.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1355) شعر بی‌دروغ شعر بی‌نقاب. تهران: جاویدان.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1355) شعر بی‌دروغ شعر بی‌نقاب. تهران: جاویدان.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1357) ارسطو و فن شعر. تهران: امیرکبیر.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1357) ارسطو و فن شعر. تهران: امیرکبیر.
سنایی غزنوی، ابوالمجد (1383) حدیقه‌الحقیقه. تصحیح محمدتقی مدرس رضوی. چاپ ششم: دانشگاه تهران.
سنایی غزنوی، ابوالمجد (1383) حدیقه‌الحقیقه. تصحیح محمدتقی مدرس رضوی. چاپ ششم: دانشگاه تهران.
شفیعی‌کدکنی، محمدرضا (1389) موسیقی شعر. چاپ دوازدهم. تهران: آگه.
شفیعی‌کدکنی، محمدرضا (1389) موسیقی شعر. چاپ دوازدهم. تهران: آگه.
شفیعی‌کدکنی، محمدرضا (1394) مفلس کیمیافروش (نقد و تحلیل شعر انوری). چاپ ششم: سخن.
شفیعی‌کدکنی، محمدرضا (1394) مفلس کیمیافروش (نقد و تحلیل شعر انوری). چاپ ششم: سخن.
شمیسا، سیروس (1383) سبک‌شناسی شعر. چاپ نخست از ویرایش دوم. تهران: میترا.
شمیسا، سیروس (1383) سبک‌شناسی شعر. چاپ نخست از ویرایش دوم. تهران: میترا.
صفوی، کوروش (1383) از زبان‌شناسی به ادبیات. جلد اول. نظم. تهران: سورة مهر.
صفوی، کوروش (1383) از زبان‌شناسی به ادبیات. جلد اول. نظم. تهران: سورة مهر.
ضیف، شوقی (1393) تاریخ و تطور علوم بلاغت. ترجمة محمدرضا ترکی. چاپ سوم. تهران: سمت.
ضیف، شوقی (1393) تاریخ و تطور علوم بلاغت. ترجمة محمدرضا ترکی. چاپ سوم. تهران: سمت.
طوسی، محمدبن‌محمدحسن (1325) معیارالأشعار. تصحیح مدرس رضوی. تهران: دانشگاه تهران.
طوسی، محمدبن‌محمدحسن (1325) معیارالأشعار. تصحیح مدرس رضوی. تهران: دانشگاه تهران.
فارابی، ابونصر (1408ق) المنطقیات للفارابی النصوص المنطقیه. مقدمه و تحقیق: محمدتقی دانش‌پژوه. تحت نظر سیدمحمود مرعشی. الجزء الاول. الطبعه‌الاولی. قم: دفتر مرعشی نجفی.
فارابی، ابونصر (1408ق) المنطقیات للفارابی النصوص المنطقیه. مقدمه و تحقیق: محمدتقی دانش‌پژوه. تحت نظر سیدمحمود مرعشی. الجزء الاول. الطبعه‌الاولی. قم: دفتر مرعشی نجفی.
فرای، نورتروپ (1377) تحلیل نقد. ترجمة صالح حسینی. تهران: نیلوفر.
فرای، نورتروپ (1377) تحلیل نقد. ترجمة صالح حسینی. تهران: نیلوفر.
فرکلاف، نورمن (1387) تحلیل انتقادی گفتمان. گروه مترجمان. چاپ دوم: تهران: دفتر مطالعات و توسعة رسانه‌ها، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
فرکلاف، نورمن (1387) تحلیل انتقادی گفتمان. گروه مترجمان. چاپ دوم: تهران: دفتر مطالعات و توسعة رسانه‌ها، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
قائمی، فرزاد (1387) «افلاطون و نظریه‌های دوگانة او دربارة شعر». ادبیات فارسی دانشگاه آزاد مشهد. دورة پنجم. شمارة 19: 142-161.
قائمی، فرزاد (1387) «افلاطون و نظریه‌های دوگانة او دربارة شعر». ادبیات فارسی دانشگاه آزاد مشهد. دورة پنجم. شمارة 19: 142-161.
کورنگ بهشتی، رضا، و محمدجواد صافیان اصفهانی (1394) «زبان از نظر افلاطون و هایدگر: یک بررسی مقایسه‌ای». متافیزیک. سال هفتم. شمارة 19: 41-64.
کورنگ بهشتی، رضا، و محمدجواد صافیان اصفهانی (1394) «زبان از نظر افلاطون و هایدگر: یک بررسی مقایسه‌ای». متافیزیک. سال هفتم. شمارة 19: 41-64.
لیکاف، جورج، و مارک جانسون (1395) استعاره‌هایی که با آنها زندگی می‌کنیم. ترجمة هاجر آقاابراهیمی. چاپ دوم. تهران: علم.
لیکاف، جورج، و مارک جانسون (1395) استعاره‌هایی که با آنها زندگی می‌کنیم. ترجمة هاجر آقاابراهیمی. چاپ دوم. تهران: علم.
محبتی، مهدی (1387) «جایگاه شعر و شاعری در هستی از دیدگاه حکیم سنایی غزنوی». مجلة دانشکده ادبیات و علوم انسانی مشهد. شمارة 3: 233-246.
محبتی، مهدی (1387) «جایگاه شعر و شاعری در هستی از دیدگاه حکیم سنایی غزنوی». مجلة دانشکده ادبیات و علوم انسانی مشهد. شمارة 3: 233-246.
محبتی، مهدی (1390) از معنا تا صورت. 2 جلد. تهران: سخن.
محبتی، مهدی (1390) از معنا تا صورت. 2 جلد. تهران: سخن.
منوچهری دامغانی (1390) دیوان اشعار. تصحیح محمد دبیرسیاقی. چاپ هفتم. تهران: زوار.
منوچهری دامغانی (1390) دیوان اشعار. تصحیح محمد دبیرسیاقی. چاپ هفتم. تهران: زوار.
مکاریک، ایرنا ریما (1383) دانشنامة نظریه‌های ادبی. ترجمة مهران مهاجر و محمد نبوی. تهران: نگاه.
مکاریک، ایرنا ریما (1383) دانشنامة نظریه‌های ادبی. ترجمة مهران مهاجر و محمد نبوی. تهران: نگاه.
مهاجر، مهران، و محمد نبوی (1393) به‌سوی زبان‌شناسی شعر. تهران: آگه.
مهاجر، مهران، و محمد نبوی (1393) به‌سوی زبان‌شناسی شعر. تهران: آگه.
نامورمطلق، بهمن (1387) «یاوس و آیزر، نظریة دریافت». پژوهشنامة فرهنگستان هنر. شمارة 11: 110-93.
نامورمطلق، بهمن (1387) «یاوس و آیزر، نظریة دریافت». پژوهشنامة فرهنگستان هنر. شمارة 11: 110-93.
نظامی (1370) کلیات خمسه نظامی. تصحیح حسن وحیددستگردی. چاپ پنجم: امیرکبیر.
نظامی (1370) کلیات خمسه نظامی. تصحیح حسن وحیددستگردی. چاپ پنجم: امیرکبیر.
واعظ، بتول(1397) «نقدی بر بوطیقا (نظریة شعر) کلاسیک». پنجمین همایش متن‌پژوهی ادبی نگاهی به سبک-شناسی، بلاغت، نقد ادبی. تهران: هستة مطالعات ادبی و متن‌پژوهی دانشگاه علامه طباطبایی.
واعظ، بتول(1397) «نقدی بر بوطیقا (نظریة شعر) کلاسیک». پنجمین همایش متن‌پژوهی ادبی نگاهی به سبک-شناسی، بلاغت، نقد ادبی. تهران: هستة مطالعات ادبی و متن‌پژوهی دانشگاه علامه طباطبایی.
Iser, Wolfgang (2006) "How to Do Theory". Blachwell Publishing History. Volume 3. Issue 2.
Iser, Wolfgang (2006) "How to Do Theory". Blachwell Publishing History. Volume 3. Issue 2.