نقد اسطوره‌ای مناقب‌العارفین با تکیه بر نظریه میرچا الیاده

نویسندگان
ثریا کریمی 1
رامین محرمی 1
مهین پناهی 2
1 دانشگاه محقق اردبیلی
2 دانشگاه الزهرا
10.52547/jpll.30.92.225
چکیده
مناقب‌العارفین تألیف شمس‌الدین احمد افلاکی در شرح احوال خاندان مولوی و مشایخ طریقت مولویه نوشته شده و افلاکی در این کتاب شخصیتی اسطوره‌ای و فراواقعی از پیشینیان و معاصران ترسیم کرده است. بسیاری از مسائل عرفانی مناقب‌العارفین با مفاهیم اساطیری منطبق است و باورهای اساطیری در شکل‌گیری مطالب این تذکره عرفانی نقش دارد. در این پژوهش به این سؤال پاسخ داده می‌شود که مضامین عرفانی مناقب‌العارفین در کدام مؤلفه‌ها با مبانی اسطوره‌ای الیاده تناسب دارند. در این جستار، مناقب‌العارفین به‌شیوه توصیفی‌ـ‌تحلیلی و با رویکرد اسطوره‌شناختی براساس دیدگاه الیاده تحلیل شده است تا میزان انطباق عرفان و اسطوره تشریح شود. نتایج بحث نشان می‌­دهد که در این اثر، قهرمان مطابق کهن‌الگوها، از قبل به‌عنوان منجی تعیین شده است. در چرخه زندگی مولوی می‌توان به‌ترتیب مراحل شست‌وشو، تجدید حیات و تجلی را به‌وضوح مشاهده کرد؛ او آیین شست‌وشوی مقدس را پیش از ورود به ساحت ناخودآگاه خود انجام می‌دهد و خود را برای پیوستن به ساختار قداست آماده می‌کند و در سفر درونی خود از مقتضیات بشری فراتر می‌رود و به رؤیت حق‌تعالی، فرشتگان، پیامبران و ارواح نایل می‌شود. همچنین، در مناقب‌العارفین، بام مدرسه و خزینه حمام به‌منزله الگوی مثالی مرکز جهان است که ناسوت و لاهوت به هم پیوند می‌یابد.
کلیدواژه‌ها
مولوی
مناقب‌العارفین
افلاکی
میرچا الیاده
نقد اسطوره­ای

عنوان مقاله English

A Mythological Criticism of Manaqib al-Arefi Based on the Theory of Mircea Eliade

نویسندگان English

Soraya Karimi 1
Ramin Moharrami 1
Mahin Panahi 2
1 Mohaghegh Ardabili University
2 Al-Zahra University
چکیده English

Manaqib al-Arefin, authored by Shams al-Din Ahmad Aflaki, describes the life of Mawlawi family and the elders of Mawlawiyya Order. In this book, Aflaki portrayed mythological and surreal characters of the predecessors and contemporaries. Many mystical issues of Manaqib al-Arefin are consistent with mythological concepts; and mythological beliefs play a role in the formation of the contents of this mystical biography. This research has raised the question of which components of mystical themes of Manaqib al-Arefin are proportional to the mythological themes of Eliade. In this paper, Manaqib al-Arefin has been analyzed using a descriptive-analytical method and a mythological approach based on Eliade’s perspective to explain the extent of conformity between mysticism and myth. The results show that in this work, the hero has already been designated as a savior according to the archetypes. In Mawlawi’s life cycle, one can clearly see the stages of purification, renewal of life and manifestation; he performs the ritual of holy washing before entering his subconscious domain and prepares himself to join the assembly of holiness, and on his inner journey, he transcends the human requirements and attains the witnessing of God Exalted, the angels, prophets, and spirits. Moreover, in Manaqib al-Arefin, the roof of school and the bath pool are exemplary types of the center of the world where the earthly world and spiritual world join.

کلیدواژه‌ها English

Mawlawi
Manaqib al-Arefin
Aflaki
Mircea Eliade
Mythological Criticism
افلاکی، شمس‌الدین محمد (1382) مناقب‌العارفین. به‌کوشش تحسین یازیج. چاپ دوم. تهران: دنیای کتاب.
افلاکی، شمس‌الدین محمد (1382) مناقب‌العارفین. به‌کوشش تحسین یازیج. چاپ دوم. تهران: دنیای کتاب.
الیاده، میرچا (1372) رساله در تاریخ ادیان. ترجمة‌ جلال ستاری. تهران: سروش.
الیاده، میرچا (1372) رساله در تاریخ ادیان. ترجمة‌ جلال ستاری. تهران: سروش.
الیاده، میرچا (1375) مقدس و نامقدس. ترجمة‌ نصراللـه زنگوئی. تهران: سروش.
الیاده، میرچا (1375) مقدس و نامقدس. ترجمة‌ نصراللـه زنگوئی. تهران: سروش.
الیاده، میرچا (1381) اسطوره، رؤیا، راز. ترجمة‌ رؤیا منجم. چاپ سوم. تهران: علم.
الیاده، میرچا (1381) اسطوره، رؤیا، راز. ترجمة‌ رؤیا منجم. چاپ سوم. تهران: علم.
الیاده، میرچا (1384) اسطورة بازگشت جاودانه. ترجمة بهمن سرکاراتی. چاپ دوم. تهران: طهوری.
الیاده، میرچا (1384) اسطورة بازگشت جاودانه. ترجمة بهمن سرکاراتی. چاپ دوم. تهران: طهوری.
الیاده، میرچا (1392) نمادپردازی، امری قدسی و هنرها. ترجمة مانی صالحی‌علامه. تهران: نیلوفر.
الیاده، میرچا (1392) نمادپردازی، امری قدسی و هنرها. ترجمة مانی صالحی‌علامه. تهران: نیلوفر.
الیاده، میرچا (1394) یوگای پاتنجلی (مراقبه در مکاتب عرفان هندی). ترجمة علی صادقی شهپر. تهران: پارسه.
الیاده، میرچا (1394) یوگای پاتنجلی (مراقبه در مکاتب عرفان هندی). ترجمة علی صادقی شهپر. تهران: پارسه.
الیاده، میرچا (1395) آیین‌ها و نمادهای تشرف. ترجمة محمدکاظم مهاجری. تهران: کتاب پارسه.
الیاده، میرچا (1395) آیین‌ها و نمادهای تشرف. ترجمة محمدکاظم مهاجری. تهران: کتاب پارسه.
بیرلین، ج. ف (1386) اسطوره‌های موازی. ترجمة عباس مخبر. تهران: مرکز.
بیرلین، ج. ف (1386) اسطوره‌های موازی. ترجمة عباس مخبر. تهران: مرکز.
پورنامداریان، تقی (1368) رمز و داستان‌های رمزی در ادب فارسی. تهران: علمی‌ـ فرهنگی.
پورنامداریان، تقی (1368) رمز و داستان‌های رمزی در ادب فارسی. تهران: علمی‌ـ فرهنگی.
پورنامداریان، تقی (1392) عقل سرخ: شرح و تأویل داستان‌های رمزی سهروردی. چاپ سوم. تهران: سخن.
پورنامداریان، تقی (1392) عقل سرخ: شرح و تأویل داستان‌های رمزی سهروردی. چاپ سوم. تهران: سخن.
حیدر، اسد (1422هـ.ق) الإمام الصادق و المذاهب الأربعه؛ جلد1. چاپ سوم. بیروت: دارالتعارف.
حیدر، اسد (1422هـ.ق) الإمام الصادق و المذاهب الأربعه؛ جلد1. چاپ سوم. بیروت: دارالتعارف.
دستورانی، محمد و همکاران (1397) «رفتار مولانا با زبان و پدیده‌های غیرزبانی در مناقب‌العارفین افلاکی». ادبیات عرفانی دانشگاه الزهراء.(س) دورة دهم. شمارة 18: 83-110.
دستورانی، محمد و همکاران (1397) «رفتار مولانا با زبان و پدیده‌های غیرزبانی در مناقب‌العارفین افلاکی». ادبیات عرفانی دانشگاه الزهراء.(س) دورة دهم. شمارة 18: 83-110.
دماوندی، مجتبی (1387) «نقد محتوایی بر دو بخش از مناقب‌العارفین». پژوهشنامة علوم انسانی. شمارة 57: 129-140.
دماوندی، مجتبی (1387) «نقد محتوایی بر دو بخش از مناقب‌العارفین». پژوهشنامة علوم انسانی. شمارة 57: 129-140.
شفیعی‌کدکنی، محمدرضا (1392) زبان شعر در نثر صوفیه. تهران: سخن.
شفیعی‌کدکنی، محمدرضا (1392) زبان شعر در نثر صوفیه. تهران: سخن.
شمیسا، سیروس (1386) سبک‌شناسی نثر. چاپ دهم. تهران: میترا.
شمیسا، سیروس (1386) سبک‌شناسی نثر. چاپ دهم. تهران: میترا.
شوالیه، ژان؛ و آلن گربران (1382) فرهنگ نمادها. ترجمه و تحقیق سودابه فضایلی. جلد3. تهران: جیحون.
شوالیه، ژان؛ و آلن گربران (1382) فرهنگ نمادها. ترجمه و تحقیق سودابه فضایلی. جلد3. تهران: جیحون.
شوالیه، ژان؛ و آلن گربران (1385) فرهنگ نمادها. ترجمه و تحقیق سودابه فضایلی. جلد4. تهران: جیحون.
شوالیه، ژان؛ و آلن گربران (1385) فرهنگ نمادها. ترجمه و تحقیق سودابه فضایلی. جلد4. تهران: جیحون.
شوالیه، ژان؛ و آلن گربران (1387) فرهنگ نمادها. ترجمه و تحقیق سودابه فضایلی. جلد5. تهران: جیحون.
شوالیه، ژان؛ و آلن گربران (1387) فرهنگ نمادها. ترجمه و تحقیق سودابه فضایلی. جلد5. تهران: جیحون.
صفا، ذبیح‌الـله (1382) تاریخ ادبیات ایران. جلد2. تلخیص محمد ترابی. تهران: فردوس.
صفا، ذبیح‌الـله (1382) تاریخ ادبیات ایران. جلد2. تلخیص محمد ترابی. تهران: فردوس.
فتوحی، محمود، و محمد افشین‌وفایی (1387) «تحلیل انتقادی زندگی‌نامه‌های مولوی». جستارهای ادبی. دورة چهل‌ویکم. شمارة 3: 1-27.
فتوحی، محمود، و محمد افشین‌وفایی (1387) «تحلیل انتقادی زندگی‌نامه‌های مولوی». جستارهای ادبی. دورة چهل‌ویکم. شمارة 3: 1-27.
قائمی، فرزاد (1389) «پیشینه و بنیادهای نظری رویکرد نقد اسطوره‌ای و زمینه و شیوة کاربرد آن در خوانش متون ادبی». نقد ادبی. سال سوم. شمارة 11و12: 33-56.
قائمی، فرزاد (1389) «پیشینه و بنیادهای نظری رویکرد نقد اسطوره‌ای و زمینه و شیوة کاربرد آن در خوانش متون ادبی». نقد ادبی. سال سوم. شمارة 11و12: 33-56.
کریمی، ثریا، و همکاران (1400) «نقد اسطوره‌ای تذکره‌های عرفانی مناقب‌العارفین، معدن‌الدرر، فردوس‌المرشدیه و صفوه‌الصفا براساس نظریة جرج فریزر». متن‌شناسی ادب فارسی. سال سیزدهم. شمارة 2 (پیاپی 50): 1-14.
کریمی، ثریا، و همکاران (1400) «نقد اسطوره‌ای تذکره‌های عرفانی مناقب‌العارفین، معدن‌الدرر، فردوس‌المرشدیه و صفوه‌الصفا براساس نظریة جرج فریزر». متن‌شناسی ادب فارسی. سال سیزدهم. شمارة 2 (پیاپی 50): 1-14.
گورین، ویلفر ال و همکاران (1383) راهنمای رویکردهای نقد ادبی. ترجمة زهرا میهن‌خواه. چاپ چهارم. تهران: اطلاعات.
گورین، ویلفر ال و همکاران (1383) راهنمای رویکردهای نقد ادبی. ترجمة زهرا میهن‌خواه. چاپ چهارم. تهران: اطلاعات.
مالمیر، تیمور (1390) «منطق روایت‌سازی در حکایت‌های مناقب‌العارفین». مولوی‌پژوهی. شمارة 12: 1-25.
مالمیر، تیمور (1390) «منطق روایت‌سازی در حکایت‌های مناقب‌العارفین». مولوی‌پژوهی. شمارة 12: 1-25.
مولوی، جلال‌الدین محمد (1376) کلیات شمس تبریزی. چاپ چهاردهم. تهران: امیرکبیر.
مولوی، جلال‌الدین محمد (1376) کلیات شمس تبریزی. چاپ چهاردهم. تهران: امیرکبیر.
یاوری، حورا (1387) روان‌کاوی و ادبیات. تهران: سخن.
یاوری، حورا (1387) روان‌کاوی و ادبیات. تهران: سخن.
یزدانفر، ساره (1391) «بررسی اصطلاحات عرفانی مشترک در حدیقة‌الحقیقه و مناقب‌العارفین». عرفانیات. دورة سوم. شمارة 11: 167-189.
یزدانفر، ساره (1391) «بررسی اصطلاحات عرفانی مشترک در حدیقة‌الحقیقه و مناقب‌العارفین». عرفانیات. دورة سوم. شمارة 11: 167-189.
یونگ، کارل گوستاو (1376) چهار صورت مثالی. ترجمة پروین فرامرزی. مشهد: آستان قدس رضوی.
یونگ، کارل گوستاو (1376) چهار صورت مثالی. ترجمة پروین فرامرزی. مشهد: آستان قدس رضوی.