بررسی مفهوم «داد» در شش داستان شاهنامه با رویکرد شناختی

نویسنده
دانشگاه الزهرا
چکیده
«داد» (عدالت) ازجمله مفاهیم انتزاعی است که در دنیای خارج از ذهن صورت ملموسی ندارد و اندیشمندان در طول تاریخ از دیدگاه‌های گوناگون به آن پرداخته­‌اند. فردوسی به داد و دادورزی توجهی ویژه داشته و از آن به­‌منزله یکی از صفات برجسته و ضروری پادشاهان یاد کرده است. از دیدگاه زبان‌شناسان شناختی، ذهن انسان با استفاده از سازوکار استعاره، مفاهیم انتزاعی (حوزه مقصد) را ازطریق مفاهیم عینی (حوزه مبدأ) درک می­کند. برای یک مفهوم انتزاعی ممکن است چندین حوزه مبدأ مختلف به­‌کار گرفته شود. تجارب جسمانی، محیط فیزیکی، محیط اجتماعی و فرهنگی و پیشینه شخصی و اجتماعی از عوامل دخیل در تنوع استعاره‌­ها هستند. در این پژوهش تلاش شده است تا دیدگاه فردوسی درباره داد با بررسی استعاره‌­های مفهومی به­‌کاررفته در شش داستان شاهنامه معرفی و عوامل مؤثر در تنوع حوزه‌­های مبدأ با تحلیل رابطه استعاره و انواع بافت شناسایی شود. مطابق نتایج حاصل از پژوهش، پادشاه داد را، که به‌مثابه شیئی ارزشمند و ثروتی ناتمام است، در بین مردم و جهان می‌­گستراند. دادورزی سبب آراستگی و روشنایی پادشاهی و کشور می‌شود و نگهبانی است که قلمرو حکومت را ایمن نگه می‌دارد و نیز به‌­مثابه آبی است که آبادانی و تازگی جهان و شادی مردم به آن وابسته است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Study of the Concept of Dād (justice) in Six Stories of Ferdowsi’s Shahnameh with a Cognitive Approach

نویسنده English

Ashraf Seraj
Alzahra University
چکیده English

Dād (justice) is one of the abstract concepts that is not tangible in the world outside the mind and thinkers have dealt with it from various perspectives throughout history. Ferdowsi paid special attention to justice and mentioned it as one of the most important and required attributes of the kings. From the perspective of cognitive linguists, the human mind, using the metaphor mechanism, understands the abstract concepts through objective concepts. For an abstract concept, several different source domains may be used. Physical experiences, physical environment, social and cultural environment, and personal and social background are among the factors involved in the diversity of metaphors. The current research is an attempt to investigate Ferdowsi’s views about justice by studying conceptual metaphors used in six stories of Shahnameh and to identify the factors influencing the diversity of the source domains by analyzing the relationship between metaphor and types of context. The results of the research indicate that, in Shahnameh, justice, depicted as a priceless object and everlasting wealth, is spread by the king among the people and in the world. Justice leads the kingdom and state towards order and development, and it is a guardian that keeps the realm of government safe, and like water, the progress and renewal of the world and the happiness of the people depends on it.


کلیدواژه‌ها English

Shahnameh
Justice
Cognitive Linguistics
Conceptual metaphor
آرمان، علیرضا و همکاران (1400) «واکاوی نگاشت مرکزی استعاره‌های مفهومی و طرح‌واره‌های تصویری واژه‌های آب و آتش در ضرب‌المثل‌های برآمده از ادب فارسی». مجلة زبان و ادبیات فارسی دانشگاه خوارزمی. سال بیست‌ونهم. شمارة 90: 7-24.
آرمان، علیرضا و همکاران (1400) «واکاوی نگاشت مرکزی استعاره‌های مفهومی و طرح‌واره‌های تصویری واژه‌های آب و آتش در ضرب‌المثل‌های برآمده از ادب فارسی». مجلة زبان و ادبیات فارسی دانشگاه خوارزمی. سال بیست‌ونهم. شمارة 90: 7-24.
افراشی، آزیتا (1395) معنی‌شناسی شناختی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
افراشی، آزیتا (1395) معنی‌شناسی شناختی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
امن‌خانی، عیسی، و زهرا نظام‌اسلامی (1392) «بررسی تطبیقی مفهوم عدالت در شاهنامه (ایران باستان) و آثار افلاطون». ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی. سال نهم. شمارة 20: 39-70.
امن‌خانی، عیسی، و زهرا نظام‌اسلامی (1392) «بررسی تطبیقی مفهوم عدالت در شاهنامه (ایران باستان) و آثار افلاطون». ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی. سال نهم. شمارة 20: 39-70.
ثقفی، عشرت و همکاران (1400) «بررسی تحول استعاره‌های مفهومی شجاعت در زبان فارسی در دو بازة زمانی تاریخی و معاصر». جستارهای زبانی. دورة دوازدهم. شمارة 4: 1-32.
ثقفی، عشرت و همکاران (1400) «بررسی تحول استعاره‌های مفهومی شجاعت در زبان فارسی در دو بازة زمانی تاریخی و معاصر». جستارهای زبانی. دورة دوازدهم. شمارة 4: 1-32.
خادمی، غلامرضا، و زهرا ابوالحسنی چیمه (1400) «مفهوم‌سازی فرهنگی مرگ در گویش بختیاری ززوهارو». جستارهای زبانی. دورة دوازدهم. شمارة 6: 1-31.
خادمی، غلامرضا، و زهرا ابوالحسنی چیمه (1400) «مفهوم‌سازی فرهنگی مرگ در گویش بختیاری ززوهارو». جستارهای زبانی. دورة دوازدهم. شمارة 6: 1-31.
خلیلی، حسین (1379) آرمان دادخواهی و ظلم‌ستیزی در شاهنامة فردوسی. پایان‌نامة کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی. دانشگاه شهید بهشتی.
خلیلی، حسین (1379) آرمان دادخواهی و ظلم‌ستیزی در شاهنامة فردوسی. پایان‌نامة کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی. دانشگاه شهید بهشتی.
دوفوشه‌کور، هانری (1377) اخلاقیات (مفاهیم اخلاقی در ادبیات فارسی از سدة سوم تا سدة هفتم هجری). ترجمة محمدعلی امیرمعزی و عبدالمحمد روح‌بخشان. تهران: مرکز نشر دانشگاهی و انجمن ایرانشناسی فرانسه در ایران.
دوفوشه‌کور، هانری (1377) اخلاقیات (مفاهیم اخلاقی در ادبیات فارسی از سدة سوم تا سدة هفتم هجری). ترجمة محمدعلی امیرمعزی و عبدالمحمد روح‌بخشان. تهران: مرکز نشر دانشگاهی و انجمن ایرانشناسی فرانسه در ایران.
راسخ‌مهند، محمد (1392) درآمدی بر زبان‌شناسی شناختی، نظریه‌ها و مفاهیم. تهران: سمت.
راسخ‌مهند، محمد (1392) درآمدی بر زبان‌شناسی شناختی، نظریه‌ها و مفاهیم. تهران: سمت.
رزمجو، حسین (1374) «عدالت‌جویی و ظلم‌ستیزی فردوسی». در: نمیرم از این پس که من زنده‌ام. مجموعه مقالات کنگرة جهانی بزرگداشت فردوسی (هزارة تدوین شاهنامه). به‌کوشش غلامرضا ستوده. تهران: دنیای کتاب.
رزمجو، حسین (1374) «عدالت‌جویی و ظلم‌ستیزی فردوسی». در: نمیرم از این پس که من زنده‌ام. مجموعه مقالات کنگرة جهانی بزرگداشت فردوسی (هزارة تدوین شاهنامه). به‌کوشش غلامرضا ستوده. تهران: دنیای کتاب.
رستم‌مندی، تقی (1388) اندیشة ایرانشهری در عصر اسلامی. تهران: امیرکبیر.
رستم‌مندی، تقی (1388) اندیشة ایرانشهری در عصر اسلامی. تهران: امیرکبیر.
رضایی‌راد، محمد (1389) مبانی اندیشة سیاسی در خرد مزدایی. تهران: طرح نو.
رضایی‌راد، محمد (1389) مبانی اندیشة سیاسی در خرد مزدایی. تهران: طرح نو.
سراج، اشرف، و بهروز محمودی‌بختیاری (1397الف) «استعاره‌های هستی‌شناختی در شاهنامة فردوسی از دیدگاه زبان‌شناسی شناختی». پژوهشنامة نقد ادبی و بلاغت. سال هفتم. شمارة 2: 57-94.
سراج، اشرف، و بهروز محمودی‌بختیاری (1397الف) «استعاره‌های هستی‌شناختی در شاهنامة فردوسی از دیدگاه زبان‌شناسی شناختی». پژوهشنامة نقد ادبی و بلاغت. سال هفتم. شمارة 2: 57-94.
سراج، اشرف، و بهروز محمودی‌بختیاری (1397ب) «استعاره‌های مفهومی حوزة اخلاق در شاهنامة فردوسی، رویکردی شناختی». پژوهش‌نامة اخلاق. شمارة 40: 127-142.
سراج، اشرف، و بهروز محمودی‌بختیاری (1397ب) «استعاره‌های مفهومی حوزة اخلاق در شاهنامة فردوسی، رویکردی شناختی». پژوهش‌نامة اخلاق. شمارة 40: 127-142.
شفیعی‌کدکنی، محمدرضا (1383) صور خیال در شعر فارسی. تهران: آگاه.
شفیعی‌کدکنی، محمدرضا (1383) صور خیال در شعر فارسی. تهران: آگاه.
صادقی، مسعود (1399) «استعارة مفهومی و تحلیلی نو از نقش آن در اخلاق». تأملات فلسفی. سال دهم. شمارة 24: 235-255.
صادقی، مسعود (1399) «استعارة مفهومی و تحلیلی نو از نقش آن در اخلاق». تأملات فلسفی. سال دهم. شمارة 24: 235-255.
صفوی، کوروش (1383) درآمدی بر معنی‌شناسی. تهران: سورة مهر/پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی.
صفوی، کوروش (1383) درآمدی بر معنی‌شناسی. تهران: سورة مهر/پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی.
عزیزی، طاهره (1388) «ترسیم چرخة عدالت در شاهنامه». علوم سیاسی. سال دوازدهم. شمارة 12: 143-170.
عزیزی، طاهره (1388) «ترسیم چرخة عدالت در شاهنامه». علوم سیاسی. سال دوازدهم. شمارة 12: 143-170.
فردوسی، ابوالقاسم (1394) شاهنامه. تصحیح جلال خالقی‌مطلق. تهران: سخن.
فردوسی، ابوالقاسم (1394) شاهنامه. تصحیح جلال خالقی‌مطلق. تهران: سخن.
فصیحی رامندی، مهدی (1392) «مفاهیم اخلاقی». پژوهشکدة باقرالعلوم. دسترسی در: .www.pajohe.ir
فصیحی رامندی، مهدی (1392) «مفاهیم اخلاقی». پژوهشکدة باقرالعلوم. دسترسی در: .www.pajohe.ir
قدردان، مهرداد (1388) جایگاه نور و آتش در آیین زرتشت. شیراز: افق پرواز.
قدردان، مهرداد (1388) جایگاه نور و آتش در آیین زرتشت. شیراز: افق پرواز.
کریمی، مریم؛ غلامرضا سالمیان، و فاطمه کلاهچیان (1398) «کارکردهای شناختی استعاره در سیرالعباد الی المعاد سنایی». فنون ادبی. دورة یازدهم. شمارة 2: 113-128.
کریمی، مریم؛ غلامرضا سالمیان، و فاطمه کلاهچیان (1398) «کارکردهای شناختی استعاره در سیرالعباد الی المعاد سنایی». فنون ادبی. دورة یازدهم. شمارة 2: 113-128.
کووچش، زولتان (1393) مقدمه‌ای کاربردی بر استعاره. ترجمة شیرین پورابراهیم. تهران: سمت.
کووچش، زولتان (1393) مقدمه‌ای کاربردی بر استعاره. ترجمة شیرین پورابراهیم. تهران: سمت.
کووچش، زولتان (1394) استعاره در فرهنگ، جهانی‌ها و تنوع. ترجمة نیکتا انتظام. تهران: سیاهرود.
کووچش، زولتان (1394) استعاره در فرهنگ، جهانی‌ها و تنوع. ترجمة نیکتا انتظام. تهران: سیاهرود.
کووچش، زولتان (1396) استعاره‌ها از کجا می‌آیند. ترجمة جهانشاه میرزابیگی. تهران: آگاه.
کووچش، زولتان (1396) استعاره‌ها از کجا می‌آیند. ترجمة جهانشاه میرزابیگی. تهران: آگاه.
محسنی گردکوهی، فاطمه؛ ویدا شیرکوند، و آسیه گودرزی‌نژاد (1399) «تحلیل استعاره‌های مفهومی قدرت و خوشه‌های معنایی مرتبط با آن در شاهنامة فردوسی». سبک‌شناسی نظم و نثر. دورة سیزدهم. شمارة 57: 201-223.
محسنی گردکوهی، فاطمه؛ ویدا شیرکوند، و آسیه گودرزی‌نژاد (1399) «تحلیل استعاره‌های مفهومی قدرت و خوشه‌های معنایی مرتبط با آن در شاهنامة فردوسی». سبک‌شناسی نظم و نثر. دورة سیزدهم. شمارة 57: 201-223.
مرادی غیث‌آبادی، رضا (1387) کتیبه‌های هخامنشی. شیراز: نوید شیراز.
مرادی غیث‌آبادی، رضا (1387) کتیبه‌های هخامنشی. شیراز: نوید شیراز.
ملااحمد، میرزا (1388) بیا تا جهان را به بد نسپریم (پیام اخلاقی حکیم ابوالقاسم فردوسی). تهران: امیرکبیر.
ملااحمد، میرزا (1388) بیا تا جهان را به بد نسپریم (پیام اخلاقی حکیم ابوالقاسم فردوسی). تهران: امیرکبیر.
نیبرگ، هنریک ساموئل (1395) دین‌های ایران باستان. ترجمة سیف‌الدین نجم‌آبادی. تهران: مرکز ایرانی مطالعات فرهنگ‌ها.
نیبرگ، هنریک ساموئل (1395) دین‌های ایران باستان. ترجمة سیف‌الدین نجم‌آبادی. تهران: مرکز ایرانی مطالعات فرهنگ‌ها.
Evans. V. (2007) A Glossary of Cognitive Linguistics. Edinburgh: Edinburgh University Press. [DOI:10.1515/9780748629862]
Evans. V. (2007) A Glossary of Cognitive Linguistics. Edinburgh: Edinburgh University Press. [DOI:10.1515/9780748629862]
Lakoff, G. and Mark Jahonson (2003) Metaphors We Live By. London: Chicago University Press. [DOI:10.7208/chicago/9780226470993.001.0001]
Lakoff, G. and Mark Jahonson (2003) Metaphors We Live By. London: Chicago University Press. [DOI:10.7208/chicago/9780226470993.001.0001]
Kovecses, Zoltan (2010) Metaphor: a Practical Introduction, exercises written with reka benczes. New York: oxford university press, 2nd ed.
Kovecses, Zoltan (2010) Metaphor: a Practical Introduction, exercises written with reka benczes. New York: oxford university press, 2nd ed.
Kovecses, Zoltan (2015) Where metaphors come from: reconsidering context in metaphor. New York: Oxford University Press. [DOI:10.1093/acprof:oso/9780190224868.001.0001]
Kovecses, Zoltan (2015) Where metaphors come from: reconsidering context in metaphor. New York: Oxford University Press. [DOI:10.1093/acprof:oso/9780190224868.001.0001]
Yu, Ning (1998) The Contemporary Theory of Metaphor in Chiness: A Perspective From Chinese. Amesterdam: John Benjamins.
Yu, Ning (1998) The Contemporary Theory of Metaphor in Chiness: A Perspective From Chinese. Amesterdam: John Benjamins.