بررسی بیتی از شاهنامه با تکیه بر متن‌های اوستایی و فارسی میانه

نویسندگان
مجتبی دورودی 1
حمید فدایی 2
1 دانشگاه شیراز
2 پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری تهران
10.52547/jpll.30.92.137
چکیده
موضوع جستار حاضر بررسی و تحلیل بیتی از شاهنامه فردوسی است که تاکنون پژوهشگران دیدگاه‌های گوناگونی درباره آن اظهار کرده‌اند. این بیت، که سعدی نیز در بوستان ضبط کرده است، با مصراع «میازار موری که دانه‌کش است» آغاز می‌شود. سپس‌تر، خالقی‌مطلق صورت ضبط‌شده این بیت در نسخه فلورانس و دو نسخه دیگر را، که مصراع «مکش مورکی را که روزی‌کش است» در آنها آمده است، اساس تصحیح خود قرار داده و آن را نزدیک‌ترین صورت به اصل شاهنامه دانسته است. پس‌ازآن، پژوهشگران دیدگاه‌های خود را در رد یا قبول این تصحیح منتشر کرده‌اند. در این پژوهش، ضمن بررسی نظریات دیگر، با تمرکز بر متن‌های اوستایی و فارسی میانه، و نیز با درنظرگرفتن صورت بسامدی تعدادی از واژگان این بیت، این نتیجه حاصل شده است که عبارت «مور دانه‌کش»، ترکیبی وصفی و کهن است که در متن‌های باستان و میانه ریشه دارد و دامنه‌اش به فارسی نو نیز کشیده شده است. دو دیگر، واژه «مکش» نسبت به «میازار» و «موری» نسبت به «مورک» برتری دارد که به‌قرینه یکدیگر در هر کدام از ابیات دیده می‌شوند. بااین‌حال، واژه «میازار» را می‌توان ازجمله نوآوری‌های شاعرانه فردوسی به‌شمار آورد.
کلیدواژه‌ها
شاهنامه
میازار
مکش
مور
مورک
دانه‌کش
روزی‌کش

عنوان مقاله English

A Study of a Couplet from Ferdowsi’s Shahnameh Based on Avestan and Middle Persian Texts

نویسندگان English

Mojtaba Doroudi 1
Hamid Fadayi 2
1 Shiraz University
2 Historical Monuments at Research Institute
چکیده English

The present article is an analysis of a couplet from Ferdowsi’s Shahnameh, about which scholars have expressed various opinions so far. This couplet, which was also recorded by Saadi in Bustan, begins with the hemistich “mayazar muri ke danekesh ast” (Don’t harm an ant that is seed-carrying). Later, according to the recorded form of this couplet in the Florence version and two other versions containing the hemistich “makosh muraki ra ke ruzikesh ast” (Don’t kill a small ant that is daily-bread-carrying), Khaleghi Motlagh based his revised version of Shahnameh and stated that it was the closest version to the original Shahnameh. The researchers have since expressed their opinions on rejection or acceptance of this revision. While investigating other views, this study focused on Avestan and Middle Persian texts and considered the frequency of some words of this hemistich and concluded that the phrase “mure danekesh” (seed-carrying ant) is an ancient and descriptive compound that has its roots in Old and Middle Persian texts and its domain is extended into New Persian. The two other phrases “makosh” (Don’t kill) compared with “mayazar” (Don’t harm) and “muri” (an ant) compared with “muraki” (a small ant) have superiority, which correspond with one another in each hemistich. However, the phrase “mayazar” can be regarded as one of Ferdowsi’s poetic innovations.



کلیدواژه‌ها English

Shahnameh
Mayazar
Makosh
Mur
Murak
Danekesh
Ruzikesh
آذرفرنبغ فرخزادان (1384) روایت آذرفرنبغ فرخزادان. به‌کوشش حسن رضایی باغ‌بیدی. تهران: مرکز دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی.
آذرفرنبغ فرخزادان (1384) روایت آذرفرنبغ فرخزادان. به‌کوشش حسن رضایی باغ‌بیدی. تهران: مرکز دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی.
ارداویراف‌نامه (1394) متن پهلوی، حرف‌نویسی. ترجمة متن پهلوی، واژه‌نامة فیلیپ ژینیو. ترجمة ژاله آموزگار. تهران: معین‌ـ انجمن ایرانشناسی فرانسه.
ارداویراف‌نامه (1394) متن پهلوی، حرف‌نویسی. ترجمة متن پهلوی، واژه‌نامة فیلیپ ژینیو. ترجمة ژاله آموزگار. تهران: معین‌ـ انجمن ایرانشناسی فرانسه.
اعتصامی، پروین (1381) دیوان اشعار پروین اعتصامی. به‌کوشش حسن احمدی گیوی. تهران: قطره.
اعتصامی، پروین (1381) دیوان اشعار پروین اعتصامی. به‌کوشش حسن احمدی گیوی. تهران: قطره.
ایران‌شان‌بن‌ابی‌الخیر (1377) کوش‌نامه. به‌کوشش جلال متینی. تهران: علمی.
ایران‌شان‌بن‌ابی‌الخیر (1377) کوش‌نامه. به‌کوشش جلال متینی. تهران: علمی.
بنونیست، امیل (1354) دین ایرانی برپایة متن‌های مهم یونانی. ترجمة بهمن سرکاراتی. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
بنونیست، امیل (1354) دین ایرانی برپایة متن‌های مهم یونانی. ترجمة بهمن سرکاراتی. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
تفضلی، احمد (1377) تاریخ ادبیات ایران پیش‌از اسلام. تهران: سخن.
تفضلی، احمد (1377) تاریخ ادبیات ایران پیش‌از اسلام. تهران: سخن.
پورداوود، ابراهیم (1377) یشتها. دورة دوجلدی. تهران: اساطیر.
پورداوود، ابراهیم (1377) یشتها. دورة دوجلدی. تهران: اساطیر.
جعفری، سیاوش، و ابوالقاسم رادفر (1391) «بررسی بیت‌هایی از شاهنامه در ویرایش جلال خالقی‌مطلق». کهن‌نامة ادب پارسی. سال سوم. شمارة 2: 49-66.
جعفری، سیاوش، و ابوالقاسم رادفر (1391) «بررسی بیت‌هایی از شاهنامه در ویرایش جلال خالقی‌مطلق». کهن‌نامة ادب پارسی. سال سوم. شمارة 2: 49-66.
خالقی‌مطلق، جلال (1364) «نفوذ بوستان در شاهنامه». ایران‌نامه. شمارة 12: 624-626.
خالقی‌مطلق، جلال (1364) «نفوذ بوستان در شاهنامه». ایران‌نامه. شمارة 12: 624-626.
خالقی‌مطلق، جلال (1374) «اهمیت و خطر مآخذ جنبی در تصحیح شاهنامه». ایران‌شناسی. سال هفتم. شمارة 4: 728-751.
خالقی‌مطلق، جلال (1374) «اهمیت و خطر مآخذ جنبی در تصحیح شاهنامه». ایران‌شناسی. سال هفتم. شمارة 4: 728-751.
خطیبی، ابوالفضل (1394) «یادداشت‌های شاهنامه‌شناسی». گزارش میراث. دورة دوم. سال نهم. شمارة 1 و 2: 11-16.
خطیبی، ابوالفضل (1394) «یادداشت‌های شاهنامه‌شناسی». گزارش میراث. دورة دوم. سال نهم. شمارة 1 و 2: 11-16.
داراب هرمزدیار (1922) روایات. به‌کوشش رستم اونوالا. دورة دوجلدی. بمبئی: بی‌نام.
داراب هرمزدیار (1922) روایات. به‌کوشش رستم اونوالا. دورة دوجلدی. بمبئی: بی‌نام.
دهلوی، بیدل (1368) کلیات دیوان مولانا بیدل دهلوی. تهران: فروغی.
دهلوی، بیدل (1368) کلیات دیوان مولانا بیدل دهلوی. تهران: فروغی.
ذوالفقاری، داریوش، و نرگس محمدی‌بدر (1389) «نقد بلاغی بیت معروفی از شاهنامه». کهن‌نامة ادب پارسی. سال اول. شمارة 2: 15-27.
ذوالفقاری، داریوش، و نرگس محمدی‌بدر (1389) «نقد بلاغی بیت معروفی از شاهنامه». کهن‌نامة ادب پارسی. سال اول. شمارة 2: 15-27.
رضی، هاشم (1376) وندیداد (ترجمه از متن اوستایی، مقدمه، تطبیق با ترجمة پهلوی، آوانویسی فارسی، پژوهش‌های گسترده و واژه‌نامة تطبیقی). دورة چهارجلدی. تهران: فکر روز.
رضی، هاشم (1376) وندیداد (ترجمه از متن اوستایی، مقدمه، تطبیق با ترجمة پهلوی، آوانویسی فارسی، پژوهش‌های گسترده و واژه‌نامة تطبیقی). دورة چهارجلدی. تهران: فکر روز.
روایت پهلوی (1390) به‌کوشش مهشید میرفخرایی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
روایت پهلوی (1390) به‌کوشش مهشید میرفخرایی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
سجاسی، شمس (1368) فرائدالسلوک. به‌تصحیح و تحشیة عبدالوهاب نورانی وصال و غلامرضا افراسیابی. تهران: پاژنگ.
سجاسی، شمس (1368) فرائدالسلوک. به‌تصحیح و تحشیة عبدالوهاب نورانی وصال و غلامرضا افراسیابی. تهران: پاژنگ.
سعدی، مصلح‌الدین (1370) بوستان سعدی. تهران: اقبال.
سعدی، مصلح‌الدین (1370) بوستان سعدی. تهران: اقبال.
شایست‌نا‌شایست (1362) آوانویسی و ترجمة کتایون مزداپور. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
شایست‌نا‌شایست (1362) آوانویسی و ترجمة کتایون مزداپور. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
عطار نیشابوری، فرید‌الدین (1362) پندنامه و بی‌سرنامه. با تصحیح و مقدمة احمد خوشنویس. تهران: سنایی.
عطار نیشابوری، فرید‌الدین (1362) پندنامه و بی‌سرنامه. با تصحیح و مقدمة احمد خوشنویس. تهران: سنایی.
فردوسی، ابوالقاسم (1396) شاهنامه. به‌کوشش جلال خالقی‌مطلق. دورة ده‌جلدی. تهران: مرکز دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی.
فردوسی، ابوالقاسم (1396) شاهنامه. به‌کوشش جلال خالقی‌مطلق. دورة ده‌جلدی. تهران: مرکز دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی.
فرنبغ‌دادگی (1380) بُندهشن. به‌کوشش مهرداد بهار. تهران: توس.
فرنبغ‌دادگی (1380) بُندهشن. به‌کوشش مهرداد بهار. تهران: توس.
کهریزی، خلیل (1391) «بیازار موری که دانه‌کش است». کتاب ماه ادبیات. شمارة 178: 36-40.
کهریزی، خلیل (1391) «بیازار موری که دانه‌کش است». کتاب ماه ادبیات. شمارة 178: 36-40.
مکنزی، دیوید‌نیل (1390) فرهنگ کوچک زبان پهلوی. ترجمة مهشید میرفخرایی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
مکنزی، دیوید‌نیل (1390) فرهنگ کوچک زبان پهلوی. ترجمة مهشید میرفخرایی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
هرن، پاول، و هاینریش هوبشمان (1393) فرهنگ ریشه‌شناسی فارسی. ترجمة جلال خالقی‌مطلق. تهران: مهرافروز.
هرن، پاول، و هاینریش هوبشمان (1393) فرهنگ ریشه‌شناسی فارسی. ترجمة جلال خالقی‌مطلق. تهران: مهرافروز.
یاحقی، محمدجعفر (1394) فرهنگ اساطیر و داستان‌واره‌ها در ادبیات فارسی. چاپ‌پنجم. تهران: فرهنگ معاصر.
یاحقی، محمدجعفر (1394) فرهنگ اساطیر و داستان‌واره‌ها در ادبیات فارسی. چاپ‌پنجم. تهران: فرهنگ معاصر.
Bartholomae, Christian (1904) Altiranisches wörterbuch. Strassburg: kj. Trübner.
Bartholomae, Christian (1904) Altiranisches wörterbuch. Strassburg: kj. Trübner.
Kellens, Jean (1995) Liste du verbe avestique. Wiesbaden: Reichert.
Kellens, Jean (1995) Liste du verbe avestique. Wiesbaden: Reichert.
Modi, Jivanji-Jamshedji (1909) Persian Texts Relating to Zoroastrianism. Sad dar Nasr and Sad dar Bundehesh. Edited by Ervad Bahmanji Nasarvanji Dhabhar. Bombay: British India Press.
Modi, Jivanji-Jamshedji (1909) Persian Texts Relating to Zoroastrianism. Sad dar Nasr and Sad dar Bundehesh. Edited by Ervad Bahmanji Nasarvanji Dhabhar. Bombay: British India Press.
Pâhlan, Dârâb (1924) The Persian Farziât Nâmeh and Kholâseh-I DÎN. text and version with notes by Jivanji-Jamshedji Modi: Bombay.
Pâhlan, Dârâb (1924) The Persian Farziât Nâmeh and Kholâseh-I DÎN. text and version with notes by Jivanji-Jamshedji Modi: Bombay.