اسپانوَر/ اسبانبَر شرحی بر یک واژه در کتاب اندرز خسرو قَبادان

نویسنده
ابراهیم واشقانی فراهانی
دانشگاه پیام نور
10.61186/jpll.29.91.285
چکیده
درباره واژه «اسپانور» میان مترجمان اندرز خسرو قبادان و نیز دیگر کوشندگان زبان و ادبیات فارسی میانه و فرهنگ‌نویسان و دانش‌نامه‌نویسان، در همه سطوح واج‌نویسی، آوانویسی، تبیین معنا و تعیین مدلول، اختلاف هست. اسپانور را معادل یکی از هفت شهر مداین، اصفهان، آخور اسبان، آرام‌جای (نه لزوماً آرامگاه) و مرغوزن (آرامگاه) گرفته‌اند. به‌سبب جای‌گیری این واژه در صدر اندرزنامه و محدودشدن فضای اندرزنامه به مکان اسپانور، هر خوانشی از این واژه بر کلیت تعبیر مخاطب از متن اندرز خسرو قبادان تأثیر می‌گذارد. در این مقاله، با استفاده از سه قلمرو به واژه اسپانور پرداخته خواهد شد: نخست، داده‌های تاریخی؛ دوم، تحلیل ساخت واژگانی اسپانور؛ و سوم، شواهد متن برای شرح متن که در علم معانی و اغراض سخن می‌گنجد. نیز در این مقاله، از روایت‌های اساطیری برای شرح اسپانور یاری گرفته‌ می‌شود. نتیجه بررسی این گمان را تقویت می‌کند که اسپانور با ساخت واژگانی aspān (مشتق از «اسپ»)+پسوند war (به‌معنی پهنه، مرز و محدوده) است و معنی آن، نه اصفهان و مرغوزن، بلکه سازه یا پهنه‌ای در پیوند با اسب و در معنی میدان‌گاه عمومی است و همان‌سازه‌ای است که در دوره اسلامی با نام عمومی «میدان شاه» جزئی ثابت از الگوی کاخ‌سازی ایرانی بوده ‌است. این میدان‌گاه، با توسعه‌یافتن، مبدل به یکی از هفت شهر مداین شده ‌است؛ بنابراین، مدلول اسپانور در اندرز خسرو قبادان میدان‌گاه مداین و یکی از هفت شهر آن بوده که مهم‌ترین سازه بارِ ساسانیان، یعنی ایوان مداین، در آن ساخته شده بوده‌ است. این بخش از مداین همین امروز نیز با نام اسبانبر در کرانه شرقی دجله و در جنوب تیسفون قرار دارد.
کلیدواژه‌ها
اندرز خسروقبادان
اسپانور
اسبانبر
مداین
انوشیروان
فارسی میانه

عنوان مقاله English

Aspanwar/Asbanbar: A Description of a Word in the Book of Andarz i Khosraw i Qabadan

نویسنده English

Ebrahim Vasheghani Farahani
Payam-e Noor University
چکیده English

There is a difference of opinion about the word “Aspanwar” among the translators of Andarz i Khosraw i Ghabadan as well as other scholars of Middle Persian language and literature, lexicographers and encyclopedists at all levels of phonology, transliteration, explanation of meaning and determination of the signified. Aspanwar has been translated as: one of the seven cities of Madain; Isfahan; the horse stable; a place of rest; and a tomb. Due to the placement of this word at the top of Andarznameh and the limitation of Andarznameh to the place of Aspanwar, each reading of this word affects the totality of the audience’s interpretation of the text of Andarz i Khosraw i Ghabadan. In this article, the term Aspanwar will be studied within three domains: first, historical data; second, analysis of the lexical structure of Aspanwar; and third, the evidence of the text for the description of the text, which falls under semantics and speech functions. Also in this article, mythological narratives are used to describe Aspanwar. The result of the study reinforces the explanation that Aspanwar was made by constructing the word aspān (horse) + suffix “-war” (meaning area, border, and boundary) and means neither Isfahan nor tomb, but a structure or area associated with “horse”. Thus, it means a public square, which was the same structure that in the Islamic period had the common name “Shah Square” and has been a constant part of the Iranian palace architecture. With its development, this square has become one of the seven cities of Madain. Therefore, the meaning of Aspanwar in Andarz i Khosraw i Ghabadan was Madain Square and one of its seven cities where the most important structure of the Sassanid court, namely Arch of Madain, was built. This part of Madain is still called Asbanbar on the east bank of the Tigris and south of Ctesiphon.


کلیدواژه‌ها English

Andarz i Khosraw i Ghabadan
Aspanwar
Asbanbar
Madain
Anoushirevan
middle Persian
آسانا، جاماسب ‌جی (1371) متون پهلوی. گزارش از سعید عریان. تهران: کتابخانة جمهوری اسلامی ایران.
آسانا، جاماسب ‌جی (1371) متون پهلوی. گزارش از سعید عریان. تهران: کتابخانة جمهوری اسلامی ایران.
اسکندربیک منشی ترکمان (1350) تاریخ عالم‌آرای عباسی. تهران: امیرکبیر.
اسکندربیک منشی ترکمان (1350) تاریخ عالم‌آرای عباسی. تهران: امیرکبیر.
اندرز خسرو قبادان (1329) به‌کوشش محمد مکری. چاپ دوم. تهران: چاپ چهر.
اندرز خسرو قبادان (1329) به‌کوشش محمد مکری. چاپ دوم. تهران: چاپ چهر.
جلیلیان، شهرام (1396) تاریخ تحولات سیاسی ساسانیان. تهران: سمت.
جلیلیان، شهرام (1396) تاریخ تحولات سیاسی ساسانیان. تهران: سمت.
خاقانی شروانی، افضل‌الدین بدیل (1382) دیوان. تصحیح سید ضیاءالدین سجادی. تهران: زوار.
خاقانی شروانی، افضل‌الدین بدیل (1382) دیوان. تصحیح سید ضیاءالدین سجادی. تهران: زوار.
خلف تبریزی، محمد (1342) برهان قاطع. به‌اهتمام محمد معین. چاپ دوم. تهران: کتاب‌فروشی ابن‌سینا.
خلف تبریزی، محمد (1342) برهان قاطع. به‌اهتمام محمد معین. چاپ دوم. تهران: کتاب‌فروشی ابن‌سینا.
داراب هرمزدیار (1922) روایات. بمبئی. بی‌نا.
داراب هرمزدیار (1922) روایات. بمبئی. بی‌نا.
دلاواله، پیترو (1348) سفرنامة پیترو دلاواله. ترجمة شجاع‌الدین شفا. تهران: بنگاه.
دلاواله، پیترو (1348) سفرنامة پیترو دلاواله. ترجمة شجاع‌الدین شفا. تهران: بنگاه.
دیزانی، احسان (1393) «تبیین سیر تکامل میدان شاه در پایتخت‌های صفوی ایران». هویت شهر. سال هفدهم. شمارة 8: 77-86.
دیزانی، احسان (1393) «تبیین سیر تکامل میدان شاه در پایتخت‌های صفوی ایران». هویت شهر. سال هفدهم. شمارة 8: 77-86.
دینکرد هفتم (1389) به‌کوشش محمدتقی راشد محصل. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
دینکرد هفتم (1389) به‌کوشش محمدتقی راشد محصل. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
سروری، محمدقاسم کاشانی (1338) مجمع‌الفرس. به‌کوشش محمد دبیرسیاقی. تهران: کتاب‌فروشی علی‌اکبر علمی.
سروری، محمدقاسم کاشانی (1338) مجمع‌الفرس. به‌کوشش محمد دبیرسیاقی. تهران: کتاب‌فروشی علی‌اکبر علمی.
سعدی، مصلح‌الدین شیرازی (1372) بوستان. به‌تصحیح محمدعلی فروغی. چاپ چهارم. تهران: ققنوس.
سعدی، مصلح‌الدین شیرازی (1372) بوستان. به‌تصحیح محمدعلی فروغی. چاپ چهارم. تهران: ققنوس.
شاردن، جان (1372) سفرنامة شاردن. ترجمة اقبال یغمایی. جلد 4. تهران: توس.
شاردن، جان (1372) سفرنامة شاردن. ترجمة اقبال یغمایی. جلد 4. تهران: توس.
عالمی، مهوش (1387) «باغ‌های شاهی صفوی». ترجمة مریم رضایی‌پور و حمیدرضا جیجانی. گلستان هنر. سال چهارم. شمارة 12: 47- 68.
عالمی، مهوش (1387) «باغ‌های شاهی صفوی». ترجمة مریم رضایی‌پور و حمیدرضا جیجانی. گلستان هنر. سال چهارم. شمارة 12: 47- 68.
فردوسی، ابوالقاسم (1366) شاهنامه. به‌کوشش جلال خالقی‌مطلق. جلد 1. نیویورک: کتابخانة پارسی.
فردوسی، ابوالقاسم (1366) شاهنامه. به‌کوشش جلال خالقی‌مطلق. جلد 1. نیویورک: کتابخانة پارسی.
فردوسی، ابوالقاسم (1375) شاهنامه. به‌کوشش جلال خالقی‌مطلق. جلد 5. نیویورک و کالیفرنیا: مزدا با همکاری بنیاد میراث ایران.
فردوسی، ابوالقاسم (1375) شاهنامه. به‌کوشش جلال خالقی‌مطلق. جلد 5. نیویورک و کالیفرنیا: مزدا با همکاری بنیاد میراث ایران.
فردوسی، ابوالقاسم (1384) شاهنامه. به‌کوشش جلال خالقی‌مطلق و ابوالفضل خطیبی. جلد 6. تهران: مرکز دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی.
فردوسی، ابوالقاسم (1384) شاهنامه. به‌کوشش جلال خالقی‌مطلق و ابوالفضل خطیبی. جلد 6. تهران: مرکز دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی.
فردوسی، ابوالقاسم (1386) شاهنامه. به‌کوشش جلال خالقی‌مطلق و ابوالفضل خطیبی. جلد 7. تهران: مرکز دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی.
فردوسی، ابوالقاسم (1386) شاهنامه. به‌کوشش جلال خالقی‌مطلق و ابوالفضل خطیبی. جلد 7. تهران: مرکز دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی.
فره‌وشی، بهرام (1380) فرهنگ فارسی به پهلوی. چاپ سوم. تهران: دانشگاه تهران.
فره‌وشی، بهرام (1380) فرهنگ فارسی به پهلوی. چاپ سوم. تهران: دانشگاه تهران.
‌کارنامة اردشیر بابکان (1329) به‌اهتمام محمدجواد مشکور. تهران: کتابفروشی و چاپخانة دانش.
‌کارنامة اردشیر بابکان (1329) به‌اهتمام محمدجواد مشکور. تهران: کتابفروشی و چاپخانة دانش.
‌کارنامة اردشیر بابکان (1382) به‌کوشش بهرام فره‌وشی. چاپ سوم. تهران: دانشگاه تهران.
‌کارنامة اردشیر بابکان (1382) به‌کوشش بهرام فره‌وشی. چاپ سوم. تهران: دانشگاه تهران.
کریستن‌سن، آرتور (1385) ایران در زمان ساسانیان. ترجمة رشید یاسمی. ویرایش حسن رضایی باغ‌بیدی. چاپ پنجم. تهران: صدای معاصر.
کریستن‌سن، آرتور (1385) ایران در زمان ساسانیان. ترجمة رشید یاسمی. ویرایش حسن رضایی باغ‌بیدی. چاپ پنجم. تهران: صدای معاصر.
ماهیارنوابی، یحیی (1339) «اندرز دانایان به مزدیسنان و اندرز خسرو قبادان». مجلة دانشکدة ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تبریز. شمارة 52: 127-144.
ماهیارنوابی، یحیی (1339) «اندرز دانایان به مزدیسنان و اندرز خسرو قبادان». مجلة دانشکدة ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تبریز. شمارة 52: 127-144.
مشکور، محمدجواد (1366) تاریخ سیاسی ساسانیان. تهران: دنیای کتاب.
مشکور، محمدجواد (1366) تاریخ سیاسی ساسانیان. تهران: دنیای کتاب.
نصراله‌زاده، سیروس (1398) کتیبه‌های خصوصی فارسی میانة ساسانی و پساساسانی (گورنوشته، یادبودی). تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
نصراله‌زاده، سیروس (1398) کتیبه‌های خصوصی فارسی میانة ساسانی و پساساسانی (گورنوشته، یادبودی). تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
نفیسی، علی‌اکبر (1355) فرهنگ نفیسی. تهران: کتاب‌فروشی خیام.
نفیسی، علی‌اکبر (1355) فرهنگ نفیسی. تهران: کتاب‌فروشی خیام.
نیلوفری، فرهاد (1389) آموزش خط و زبان پهلوی. نشر الکترونیک تک‌بوک: www.takbook.com.
نیلوفری، فرهاد (1389) آموزش خط و زبان پهلوی. نشر الکترونیک تک‌بوک: www.takbook.com.
یاقوت حموی (1977) معجم البلدان. بیروت: دار صادر.
یاقوت حموی (1977) معجم البلدان. بیروت: دار صادر.
Mackenzie, D.N. (1986) A Concise Pahlavi Dictionary. London: Oxford university press.
Mackenzie, D.N. (1986) A Concise Pahlavi Dictionary. London: Oxford university press.
Nyberg, Henrik Samuel (1974) A Manual Pahlavi (vol. 2). Wiesbaden: Otto Harrassowitz.
Nyberg, Henrik Samuel (1974) A Manual Pahlavi (vol. 2). Wiesbaden: Otto Harrassowitz.
Peshotan sanjana (1885) Ganj shaygan. Bombay.
Peshotan sanjana (1885) Ganj shaygan. Bombay.
The Cambridge history of iran (1996) Vol.3 (2). The Seleucid, Parthian and Sasanian periods. Edited by Ehsan Yarshater. Cambridge: Cambridge university press.
The Cambridge history of iran (1996) Vol.3 (2). The Seleucid, Parthian and Sasanian periods. Edited by Ehsan Yarshater. Cambridge: Cambridge university press.