واکاوی مفاخره در شعر فارسی با استفاده از نظریه میدان ادبی بوردیو

نویسندگان
دانشگاه خوارزمی
چکیده
مفاخره در مقام مضمونی شعری یا به‌عنوان زیرگونه‎ای ادبی، در دیوان‎های شاعران کلاسیک فارسی حضوری پررنگ دارد. این جستار با رویکردی تحلیلی در پی واکاوی مفاخره در شعر شاعرانی چون منوچهری دامغانی، سنایی غزنوی، و خاقانی شروانی برپایه نظریه میدان بوردیو است. به‌این‌منظور، پس از استخراج نمونه‌هایی از قصاید مفاخره‎آمیز این شاعران و درنظرگرفتن مسائل تاریخی و اوضاع اجتماعی حاکم بر دوره‌های موردنظر و منش و ذهنیت شاعران، کوشش کردیم نمونه‌ها را براساس چهار قاعده میدان ادبی بوردیو (منش، سرمایه، منازعه و بی‌غرضی) تحلیل کنیم. نتایج بررسی‏ها نشان داد که منوچهری، به‌دلیل گرایش به میدان قدرت، برای رسیدن به نام و نان و تثبیت موقعیت خود، شعر و هنرش را برای مدح و مفاخره به این میدان اختصاص داده و اصل بی‌غرضی میدان ادبی را، که در پی ناب‌سازی ادبیات است، رعایت نکرده و به‌همین‌دلیل به حاشیه میدان رانده شده‌ است. اما، با تغییر میدان قدرت در عهد غزنویان دوم و دوره سلجوقی و تغییر احوال شاعران به‌دلیل مسائل و پریشانی‌های به‎وجودآمده، شاعرانی چون سنایی و خاقانی با توجه به منش خاص خود از میدان قدرت فاصله گرفتند و در پی ناب‌سازی ادبیات و مبارزه با میدان قدرت برآمدند که دراین‌میان، خاقانی، به‌دلیل بی‌غرضی و رعایت قواعد میدان ادبی، توفیق بیشتری نسبت به سنایی غزنوی داشته است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

An Analytical Study of ‘Boasting’ (Mofakhereh) in Persian Poetry based on Pierre Bourdieu’s Field Theory

نویسندگان English

Mohammad Parsanasab
Fatemeh Ahmadizade kohan
Kharazmi University
چکیده English

Boasting (Mofakhereh in Persian) as a poetic theme or as a sub-genre has a strong presence in the books of poems of classical Persian poets. Adopting an analytical approach, this research attempted at analyzing ‘boasting’ in poems of Manouchehri Damghani, Sanaei Ghaznavi, and Khaghani Shervani based on Pierre Bourdieu’s field theory. To do so, after extracting instances of their ‘boasting’ odes and considering the historical and social issues of their times and their different habitus and mindsets, we tried to analyze the poems based on Bourdieu’s four literary field principles (habitus, capital, struggle, and disinterestedness). The results showed that Manouchehri, due to his inclination to the power filed, and to make a name and a living and to stabilize his position, used his art and poetry for boasting. He did not observe the principle of disinterestedness in the literary field which attempts at purifying literature from personal intentions. As a result, he was pushed to the margin. But as the power field changed during the second Ghaznavid and Seljuk periods and some new problems and instabilities affected poets’ conditions, poets such as Sanaei and Khaghani distanced themselves from the power field, due to their specific habitus, and attempted at purifying literature and fighting the power field. From the two poets, Khaghani was more successful due to his disinterestedness and observance of the rules of the literary field.


کلیدواژه‌ها English

Bourdieu
field theory
boast poetry (mofakhereh)
Manouchehri Damghani
Sanaei Ghaznavi
Khaghani Shervani
اسکارپیت، روبر (1392) جامعه‌شناسی ادبیات. ترجمة مرتضی کُتُبی. چاپ یازدهم. تهران: سمت.
اسکارپیت، روبر (1392) جامعه‌شناسی ادبیات. ترجمة مرتضی کُتُبی. چاپ یازدهم. تهران: سمت.
بوردیو، پی‌یر (1379) «تکوین تاریخی زیباشناسی ناب». ترجمة مراد فرهادپور. ارغنون. شمارة 17: 166-150.
بوردیو، پی‌یر (1379) «تکوین تاریخی زیباشناسی ناب». ترجمة مراد فرهادپور. ارغنون. شمارة 17: 166-150.
بوردیو، پی‌یر (1380) نظریة کنش. ترجمة مرتضی مردیها. تهران: نقش‌نگار.
بوردیو، پی‌یر (1380) نظریة کنش. ترجمة مرتضی مردیها. تهران: نقش‌نگار.
بوردیو، پی‌یر (1393) تمایز: نقد اجتماعی قضاوت‌های ذوقی. ترجمة حسن چاوشیان. چاپ سوم. تهران: ثالث.
بوردیو، پی‌یر (1393) تمایز: نقد اجتماعی قضاوت‌های ذوقی. ترجمة حسن چاوشیان. چاپ سوم. تهران: ثالث.
پرستش، شهرام و ساناز قربانی (1391) «سرگذشت سیمین دانشور در میدان ادبی ایران». جامعه‌شناسی هنر و ادبیات. سال چهارم. شمارة 1: 31-52.
پرستش، شهرام و ساناز قربانی (1391) «سرگذشت سیمین دانشور در میدان ادبی ایران». جامعه‌شناسی هنر و ادبیات. سال چهارم. شمارة 1: 31-52.
پرستش، شهرام (1393) روایت نابودی ناب: تحلیل بوردیویی بوف کور در میدان ادبی ایران. چاپ دوم. تهران: ثالث.
پرستش، شهرام (1393) روایت نابودی ناب: تحلیل بوردیویی بوف کور در میدان ادبی ایران. چاپ دوم. تهران: ثالث.
پرستش، شهرام (1396) «بررسی ساختاری زیرمیدان تولید شعر در ایران». جامعه‌شناسی هنر و ادبیات. سال نهم. شمارة 1: 23-38.
پرستش، شهرام (1396) «بررسی ساختاری زیرمیدان تولید شعر در ایران». جامعه‌شناسی هنر و ادبیات. سال نهم. شمارة 1: 23-38.
جمشیدی‌ها غلامرضا و شهرام پرستش (1386) «دیالکتیک منش و میدان در نظریة عمل پی‌یر بوردیو». نامة علوم اجتماعی. شمارة 30: 1-32.
جمشیدی‌ها غلامرضا و شهرام پرستش (1386) «دیالکتیک منش و میدان در نظریة عمل پی‌یر بوردیو». نامة علوم اجتماعی. شمارة 30: 1-32.
جنکیز، ریچارد (1385) پی‌یر بوردیو. ترجمة لیلا جوافشان و حسن چاووشیان. تهران: نی.
جنکیز، ریچارد (1385) پی‌یر بوردیو. ترجمة لیلا جوافشان و حسن چاووشیان. تهران: نی.
حمیدی، مهدی (1371) بهشت سخن. چاپ دوم. تهران: پاژنگ.
حمیدی، مهدی (1371) بهشت سخن. چاپ دوم. تهران: پاژنگ.
خاقانی، افضل‌الدین (1385) دیوان خاقانی. تصحیح سیدضیاءالدین سجادی. چاپ هشتم. تهران: زوار.
خاقانی، افضل‌الدین (1385) دیوان خاقانی. تصحیح سیدضیاءالدین سجادی. چاپ هشتم. تهران: زوار.
رضایی، محمد (1383) «حوزة تولید فرهنگی پی‌یر بوردیو»، ماهنامة علوم اجتماعی. سال هفتم. شمارة 6: 51-55.
رضایی، محمد (1383) «حوزة تولید فرهنگی پی‌یر بوردیو»، ماهنامة علوم اجتماعی. سال هفتم. شمارة 6: 51-55.
رم‌یار، محمدرضا (1396) صورت‌بندی میدان داستان کوتاه در ایران (1370-1379) با استفاده از نظریة میدان‌های اجتماعی پی‌یربوردیو. استاد راهنما: حسین پاینده. دانشگاه علامه طباطبایی. دانشکدة ادبیات فارسی و زبان‌های خارجی.
رم‌یار، محمدرضا (1396) صورت‌بندی میدان داستان کوتاه در ایران (1370-1379) با استفاده از نظریة میدان‌های اجتماعی پی‌یربوردیو. استاد راهنما: حسین پاینده. دانشگاه علامه طباطبایی. دانشکدة ادبیات فارسی و زبان‌های خارجی.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1384) سیری در شعر فارسی. چاپ دوم. تهران: سخن.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1384) سیری در شعر فارسی. چاپ دوم. تهران: سخن.
سمیعی، کیوان (1361) تحقیقات ادبی. تهران: زوار.
سمیعی، کیوان (1361) تحقیقات ادبی. تهران: زوار.
سنائی غزنوی، مجدودبن‌آدم (1385) دیوان حکیم سنایی غزنوی. به‌سعی و اهتمام مدرس رضوی. چاپ ششم. تهران: سنایی.
سنائی غزنوی، مجدودبن‌آدم (1385) دیوان حکیم سنایی غزنوی. به‌سعی و اهتمام مدرس رضوی. چاپ ششم. تهران: سنایی.
شفیعی‌کدکنی، محمدرضا (1372) تازیانه‌های سلوک (نقد و تحلیل چند قصیده از حکیم سنایی). تهران: آگاه.
شفیعی‌کدکنی، محمدرضا (1372) تازیانه‌های سلوک (نقد و تحلیل چند قصیده از حکیم سنایی). تهران: آگاه.
شمیسا، سیروس (1370) انواع ادبی. چاپ دوم. تهران: باغ آینه.
شمیسا، سیروس (1370) انواع ادبی. چاپ دوم. تهران: باغ آینه.
صفا، ذبیح‌الـله (1369) تاریخ ادبیات در ایران: از آغاز عهد اسلامی تا دورة سلجوقی. چاپ دهم. تهران: فردوس.
صفا، ذبیح‌الـله (1369) تاریخ ادبیات در ایران: از آغاز عهد اسلامی تا دورة سلجوقی. چاپ دهم. تهران: فردوس.
فروزانفر، بدیع‌الزمان (1387) سخن و سخنوران. تهران: زوار.
فروزانفر، بدیع‌الزمان (1387) سخن و سخنوران. تهران: زوار.
فیاض، مهدی و اسماعیل گلرخ‌ماسوله (1398) «مفاخره، جلوه‌ای از نقد شعر در ادب فارسی». پژوهشنامة ادب غنایی. سال هفدهم. شمارة 33: 233-256.
فیاض، مهدی و اسماعیل گلرخ‌ماسوله (1398) «مفاخره، جلوه‌ای از نقد شعر در ادب فارسی». پژوهشنامة ادب غنایی. سال هفدهم. شمارة 33: 233-256.
کزازی، میرجلال‌الدین (1389) «خودکم‌بین برمنش». ادب و عرفان. دورة اول. شمارة 4: 10-16.
کزازی، میرجلال‌الدین (1389) «خودکم‌بین برمنش». ادب و عرفان. دورة اول. شمارة 4: 10-16.
گرنفل، مایکل (1389) مفاهیم کلیدی بوردیو. ترجمة محمدمهدی لبیبی. تهران: افکار.
گرنفل، مایکل (1389) مفاهیم کلیدی بوردیو. ترجمة محمدمهدی لبیبی. تهران: افکار.
گریس، ویلیام ج. (1363) ادبیات و بازتاب آن. ترجمة بهروز عزب‌دفتری. تهران: آگاه.
گریس، ویلیام ج. (1363) ادبیات و بازتاب آن. ترجمة بهروز عزب‌دفتری. تهران: آگاه.
محبتی، مهدی (1392) نقد ادبی در ادبیات کلاسیک فارسی. تهران: سخن.
محبتی، مهدی (1392) نقد ادبی در ادبیات کلاسیک فارسی. تهران: سخن.
مقدس‌جعفری، محمدحسن و همکاران (1386) «بوردیو و جامعه‌شناسی ادبیات». ادب‌پژوهی. شمارة 2: 94-77.
مقدس‌جعفری، محمدحسن و همکاران (1386) «بوردیو و جامعه‌شناسی ادبیات». ادب‌پژوهی. شمارة 2: 94-77.
مقصودی، علی و همکاران (1394) «تحلیل جامعه‌شناختی اشعار جمال‌الدین محمدبن‌عبدالرزاق اصفهانی براساس نظریة عمل پی‌یر بوردیو». نشریة ادب و زبان دانشکدة ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شهید باهنر کرمان. سال هجدهم. شمارة 37: 213-233.
مقصودی، علی و همکاران (1394) «تحلیل جامعه‌شناختی اشعار جمال‌الدین محمدبن‌عبدالرزاق اصفهانی براساس نظریة عمل پی‌یر بوردیو». نشریة ادب و زبان دانشکدة ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شهید باهنر کرمان. سال هجدهم. شمارة 37: 213-233.
مؤتمن، زین‌العابدین (1364) شعر و ادب فارسی. چاپ دوم. تهران: زرین.
مؤتمن، زین‌العابدین (1364) شعر و ادب فارسی. چاپ دوم. تهران: زرین.
منوچهری دامغانی (1387) دیوان اشعار. به‌کوشش برات زنجانی. تهران: دانشگاه تهران.
منوچهری دامغانی (1387) دیوان اشعار. به‌کوشش برات زنجانی. تهران: دانشگاه تهران.
نیکداراصل، محمدحسین (1389) «بررسی گونه‌های فخر در دیوان حافظ». بوستان ادب. دورة دوم. شمارة 3: 223-248.
نیکداراصل، محمدحسین (1389) «بررسی گونه‌های فخر در دیوان حافظ». بوستان ادب. دورة دوم. شمارة 3: 223-248.
نیکوبخت، ناصر (1380) هجو در شعر فارسی: نقد و بررسی شعر هجوی از آغاز تا عصر عبید. تهران: دانشگاه تهران.
نیکوبخت، ناصر (1380) هجو در شعر فارسی: نقد و بررسی شعر هجوی از آغاز تا عصر عبید. تهران: دانشگاه تهران.
وحیدا، فریدون (1396) جامعه‌شناسی در ادبیات فارسی. چاپ هفتم. تهران: سمت.
وحیدا، فریدون (1396) جامعه‌شناسی در ادبیات فارسی. چاپ هفتم. تهران: سمت.