پیمان انسان و شیطان در فاوست گوته و داستان ضحاک از شاهنامه فردوسی

نویسندگان
سمیرا بامشکی 1
شمسی پارسا 2
1 دانشگاه فردوسی مشهد
2 دانشگاه آزاد اسلامی واحد سمنان
10.61186/jpll.29.91.7
چکیده
ابرپیرنگ به آن‌دسته از پیرنگ‌هایی گفته می‌شود که در میان اقوام و فرهنگ‌های گوناگون بسیار تکرار می‌شوند. هدف این نوشتار، کشف ساختار ابرپیرنگ جهانی «پیمان انسان با شیطان» در دو روایت «ضحاک» در شاهنامه فردوسی و فاوست به روایت گوته است. ابرپیرنگ پیمان انسان با شیطان در روایات گوناگون در میان اقوام و ملل جهان تکرار شده‌ و در زمان‌ها و مکان‌های مختلف به حیات خود ادامه داده ‌است. در پژوهش حاضر، کوشش شده است با روش توصیفی-تحلیلی به دو پرسش پاسخ داده شود: نخست، ساختار و الگوی تکرارشونده حاکم بر این ابرپیرنگ چیست؛ دیگر اینکه، تفاوت‌ها و شباهت‌های روایت فردوسی و گوته در این ابرپیرنگ در بخش‌های متنوع، همچون چرایی پیمان با شیطان، انگیزه‌های پیمان، کنش‌های قهرمانان، چگونگی ظهور شیطان بر قهرمانان، و فرجام آنها چگونه است. نتایج نشان می‌دهد که ساختار این ابرپیرنگ الگویی تکرارشونده به‌این‌قرار دارد: پیمان‌بستن شیطان با افرادی با ویژگی‌های برتر، فروختن روح به شیطان، انجام‌دادن یک گونه از خویش‌کاری‌های مشابه پس از پیمان با شیطان، و فرجامی از نوع سقوط کامل یا بازگشت به رستگاری پس از تحمل پیامدهای دردناک رفتارهای نادرست. تفاوت‌های این دو روایت از یک داستان واحد، شامل انگیزه‌های پیمان‌بستن است که در فاوست بهره‌مندی تمام‌عیار از خوشی‌های مادی و دنیایی، و در داستان «ضحاک» قدرت‌طلبی است. تفاوت دیگر در کنش‌های قهرمانان پس از پیمان‌بستن است که در فاوست با شهادت دروغ و قبول مال دزدی همراه است، اما در داستان «ضحاک» با قتل و رابطه نامشروع سروکار دارد که در هردو روایت مشترک است. چگونگی ظهور شیطان بر این‌دو نیز متفاوت است. در فاوست شیطان به‌شکل سگ، اسب آبی، و سالک دانشجو ظهور می‌کند و در داستان «ضحاک» به‌شکل مردی نیک‌خواه، خوالی‌گر (آشپز) و پزشک ظاهر می‌شود. فرجام پیمان در فاوست پس از تحمل سختی‌های بسیار به رستگاری ختم می‌شود و در ضحاک به بندی‌شدن او در بن غاری می‌انجامد. برمبنای این پژوهش، می‌توان درباره احتمال تأثیرپذیری‌ گوته از فردوسی تأمل کرد.
کلیدواژه‌ها
ابرپیرنگ
پیمان با شیطان
فاوست
گوته
ضحاک
شاهنامه فردوسی

عنوان مقاله English

Man’s Deal with the Devil in Goethe’s “Faust” and Ferdowsi’s “Zahhak”

نویسندگان English

Samira Bameshki 1
Shamsi Parsa 2
1 Ferdowsi University
2 Islamic Azad University, Semnan branch
چکیده English

Masterplot is a group of plots that are widely repeated among different ethnic groups and cultures. The purpose of this paper is to discover the structure of universal masterplot of “deal with the Devil” in two narratives of “Zahhak” in Ferdowsi’s Shahnameh and Dr. Faust by Goethe. In the present study, we have tried to answer two questions by descriptive-analytical method: First, what is the repetitive structure that governs this masterplot; second, what are the similarities and differences between the narratives of Ferdowsi and Goethe in this masterplot in different sections such as the reasons for dealing with the Devil, the motives of the deal, the actions of the heroes, how the Devil appeared to the heroes and their fate. The results show that the structure of this masterplot has a repetitive pattern in this form: Devil’s deal with individuals having superior characteristics, selling one’s soul to the Devil, performing similar kinds of functions after dealing with the Devil, and a complete downfall or return to salvation after suffering the painful consequences of wrongdoing. The differences between these two narratives from a single story include the motives of making a deal, which in Faust is the full enjoyment of material and worldly pleasures, and in Zahhak’s story is power-seeking (domineering). Another difference is in the actions of the heroes after the deal which in Faust involves false testimony and acceptance of stolen property, but in Zahhak it includes murder and illegitimate sex, which are common in both narratives. How the devil appears to these two is also different. In Faust, the devil appears in the form of a dog, a hippopotamus, and a scholar seeker, and in Zahhak, he appears in the form of a well-wishing man, a cook, and a physician. The end of the deal in Faust, after enduring many difficulties, is salvation and in Zahhak leads to his imprisonment at the bottom of a cave. Based on this research, one can speculate the possibility that Goethe was influenced by Ferdowsi.




کلیدواژه‌ها English

masterplot
deal with the Devil
Faust
Goethe
Zahhak
Shahnameh
Ferdowsi
آیدنلو، سجاد (1388) «نکته‌هایی از روایات پایان کار ضحاک». کاوش‌نامة زبان و ادبیات فارسی. شمارة 18: 9-48.
آیدنلو، سجاد (1388) «نکته‌هایی از روایات پایان کار ضحاک». کاوش‌نامة زبان و ادبیات فارسی. شمارة 18: 9-48.
آیدنلو، سجاد (1397) «بکشتی، به گشنی یا به کُشتی؟ (بررسی مجدد چهاربیت بحث‌انگیز شاهنامه دربارة ضحاک)». نشریة زبان و ادب فارسی دانشگاه تبریز. سال هفتادویکم. شمارة 238: 1-26.
آیدنلو، سجاد (1397) «بکشتی، به گشنی یا به کُشتی؟ (بررسی مجدد چهاربیت بحث‌انگیز شاهنامه دربارة ضحاک)». نشریة زبان و ادب فارسی دانشگاه تبریز. سال هفتادویکم. شمارة 238: 1-26.
ابوت. اچ. پورتر (1397) سواد روایت. ترجمة رؤیا پورآذر و نیما م. اشرفی. تهران: اطراف.
ابوت. اچ. پورتر (1397) سواد روایت. ترجمة رؤیا پورآذر و نیما م. اشرفی. تهران: اطراف.
اکبری‌مفاخر، آرش (1389) «هستی‌شناسی دیوان در حماسه‌های ملی برپایة شاهنامة فردوسی». کاوش‌نامه. سال یازدهم. شمارة 21: 61-87.
اکبری‌مفاخر، آرش (1389) «هستی‌شناسی دیوان در حماسه‌های ملی برپایة شاهنامة فردوسی». کاوش‌نامه. سال یازدهم. شمارة 21: 61-87.
اکبری‌مفاخر، آرش (1398) «ضحاک». در: دانشنامة فرهنگ مردم ایران. جلد ششم. تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، 206-212.
اکبری‌مفاخر، آرش (1398) «ضحاک». در: دانشنامة فرهنگ مردم ایران. جلد ششم. تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، 206-212.
امیدسالار، محمود (1362) «ضحاک پسر مرداس یا ضحاک آدمخوار». ایران‌نامه. دورة دوم. شمارة 6: 339-328.
امیدسالار، محمود (1362) «ضحاک پسر مرداس یا ضحاک آدمخوار». ایران‌نامه. دورة دوم. شمارة 6: 339-328.
امیدسالار، محمود (1380) «بکشتی یا بگشنی در شاهنامه، نکته‌ای در تصحیح متن». ایران-شناسی. سال سیزدهم. شمارة 49: 139-144.
امیدسالار، محمود (1380) «بکشتی یا بگشنی در شاهنامه، نکته‌ای در تصحیح متن». ایران-شناسی. سال سیزدهم. شمارة 49: 139-144.
انصاری، محمدعلی (1391) «تفسیر آیات 55 تا 58 سورة غافر». سخنرانی جلسة نوزدهم تفسیر قرآن. 13 آذر.
انصاری، محمدعلی (1391) «تفسیر آیات 55 تا 58 سورة غافر». سخنرانی جلسة نوزدهم تفسیر قرآن. 13 آذر.
بلعمی، ابوعلی محمدبن‌محمد (1353) تاریخ بلعمی. تصحیح محمدتقی بهار. به‌کوشش محمد پروین گنابادی. تهران: زوار.
بلعمی، ابوعلی محمدبن‌محمد (1353) تاریخ بلعمی. تصحیح محمدتقی بهار. به‌کوشش محمد پروین گنابادی. تهران: زوار.
پراپ، ولادیمیر (1368) ریخت‌شناسی قصه‌های پریان. ترجمة فریدون بدره‌ای. تهران: توس.
پراپ، ولادیمیر (1368) ریخت‌شناسی قصه‌های پریان. ترجمة فریدون بدره‌ای. تهران: توس.
تقوی، محمد (1389) «از کعبه تا روم (بررسی تطبیقی داستان شیخ صنعان و فاوست گوته)». پژوهش‌های زبان و ادبیات فارسی. سال چهل‌وششم. دورة جدید. شمارة 2 (پیاپی 6): 1-28.
تقوی، محمد (1389) «از کعبه تا روم (بررسی تطبیقی داستان شیخ صنعان و فاوست گوته)». پژوهش‌های زبان و ادبیات فارسی. سال چهل‌وششم. دورة جدید. شمارة 2 (پیاپی 6): 1-28.
خالقی‌مطلق، جلال (1389) یادداشت‌های شاهنامه. تهران: مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی.
خالقی‌مطلق، جلال (1389) یادداشت‌های شاهنامه. تهران: مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی.
رحیمی، سیدمهدی، و نعمت‌الـله‌ پناهی (1386) «پیمان و پیمان‌داری در شاهنامة فردوسی». نامة پارسی. سال دوازدهم. شمارة 1و2: 57-72.
رحیمی، سیدمهدی، و نعمت‌الـله‌ پناهی (1386) «پیمان و پیمان‌داری در شاهنامة فردوسی». نامة پارسی. سال دوازدهم. شمارة 1و2: 57-72.
شجری، رضا (1382) «تحلیل و بررسی عنصر آز در شاهنامه». پژوهش‌های ادبی. دورة اول. شمارة 1: 65-82.
شجری، رضا (1382) «تحلیل و بررسی عنصر آز در شاهنامه». پژوهش‌های ادبی. دورة اول. شمارة 1: 65-82.
شوالیه، ژان، و آلن گربران (1384) فرهنگ نمادها. ترجمة سودابه فضایلی. تهران: جیحون.
شوالیه، ژان، و آلن گربران (1384) فرهنگ نمادها. ترجمة سودابه فضایلی. تهران: جیحون.
طاووسی، محمود، و محسن طبسی (1385) «نگاهی به داستان ضحاک ماردوش در شاهنامة فردوسی». مطالعات ایرانی. دورة پنجم. شمارة 10: 161-175.
طاووسی، محمود، و محسن طبسی (1385) «نگاهی به داستان ضحاک ماردوش در شاهنامة فردوسی». مطالعات ایرانی. دورة پنجم. شمارة 10: 161-175.
فردوسی، ابوالقاسم (1386) شاهنامه. تصحیح جلال خالقی‌مطلق. جلد اول. تهران: مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی.
فردوسی، ابوالقاسم (1386) شاهنامه. تصحیح جلال خالقی‌مطلق. جلد اول. تهران: مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی.
گوته، ‌یوهان ولفگانگ فون (1395) فاوست. ترجمة محمود حدادی. تهران: نیلوفر.
گوته، ‌یوهان ولفگانگ فون (1395) فاوست. ترجمة محمود حدادی. تهران: نیلوفر.
مولایی، چنگیز (1389) «تحقیقات ایران‌شناسی: بررسی روایات مربوط به ضحاک و گاو برمایه در متن‌های ایرانی». نامة فرهنگستان. سال یازدهم. شمارة 3 (پیاپی 43): 107-128.
مولایی، چنگیز (1389) «تحقیقات ایران‌شناسی: بررسی روایات مربوط به ضحاک و گاو برمایه در متن‌های ایرانی». نامة فرهنگستان. سال یازدهم. شمارة 3 (پیاپی 43): 107-128.
نیکوبخت، الهام، و همکاران (1399) «مقایسة تطبیقی بررسی تأثیر مرگ‌آگاهی بر شخصیت‌های صاحب قدرت در نمایشنامة کالیگولا نوشتة آلبر کامو و داستان ضحاک شاهنامه». پژوهش‌های ادبیات تطبیقی. شمارة 2: 23-46.
نیکوبخت، الهام، و همکاران (1399) «مقایسة تطبیقی بررسی تأثیر مرگ‌آگاهی بر شخصیت‌های صاحب قدرت در نمایشنامة کالیگولا نوشتة آلبر کامو و داستان ضحاک شاهنامه». پژوهش‌های ادبیات تطبیقی. شمارة 2: 23-46.
هاچن، لیندا (1396) نظریه‌ای درباب اقتباس. مهسا خداکرمی. تهران: مرکز.
هاچن، لیندا (1396) نظریه‌ای درباب اقتباس. مهسا خداکرمی. تهران: مرکز.
یشت‌ها (بی‌تا) تفسیر و تألیف ابراهیم پورداوود. بمبئی و ایران‌لیگ: انجمن زرتشتیان ایران.
یشت‌ها (بی‌تا) تفسیر و تألیف ابراهیم پورداوود. بمبئی و ایران‌لیگ: انجمن زرتشتیان ایران.
Kermode, Frank (1979) The Genesis of Secrecy: On the Interpretation of Narrative. London: Harvard University Press.
Kermode, Frank (1979) The Genesis of Secrecy: On the Interpretation of Narrative. London: Harvard University Press.
Prince, Gerald (2003) Dictionary of Narratology. Lincoln & London: University of Nebraska Press.
Prince, Gerald (2003) Dictionary of Narratology. Lincoln & London: University of Nebraska Press.
Ryan, Marie-Laure (2001) Narrative as Virtual Reality: Immersion and Interactivity in Literature and Electronic Media. Baltimore: John Hopkins University Press.
Ryan, Marie-Laure (2001) Narrative as Virtual Reality: Immersion and Interactivity in Literature and Electronic Media. Baltimore: John Hopkins University Press.