کثرت‌اندیشی، فساد عقیده یا کمال اخلاقی (بررسی دو رویکرد متقابل در تذکره‌های ادبی ایران و هند)

نویسندگان
دانشگاه فردوسی مشهد
چکیده
ادبیات فارسی، در طول قرن‌ها، بستر آرامی ‌برای شکل‌گیری و بیان اندیشه ایرانی فراهم کرده است. یکی از این اندیشه‌ها که در قرون دهم تا دوازدهم هجری، هم‌زمان با حکومت صفویان در ایران و تیموریان گورکانی در هند، اوج گرفته و باورهایی همچون آزاداندیشی، شادخواری و باطنی‌گرایی را گسترش داده، اندیشۀ کثرت‌گرایی یا وسعت مشرب است. این تفکر با جریان مهاجرت فرهیختگان به هند در دو شاخۀ ایران و هند رشد کرد و در معانی مختلف و گاه متضاد، از طاغی‌گری و بدمذهبی تا غایت کمالات معنوی و پاک‌دینی، کاربرد یافت. این جستار از خلال تبیین این دیدگاه در تذکره‌های شعری به تفاوت و تمایز آن در این‌دو جغرافیای سیاسی می‌پردازد و نشان می‌دهد که معانی وسعت مشرب در تذکره‌های شعری در ایران و هند چگونه از فضای سیاسی و فرهنگی این دو اقلیم متأثر است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Pluralism,Corruptionor Moral Perfection (A Study of Two ContrastiveApproaches in Iranian and Indian Literary Tazkirahs)

نویسندگان English

Mahmoud Fotouhi
Fatemeh Razavi
Ferdowsi University
چکیده English

Over the centuries, Persian literature has provided a calm platform for the formation and expression of Iranian ideas.The idea of pluralism or (Wus’at-iMashrab) is one of the beliefs, which peaked in the tenth to twelfth centuries A.H. at the same time as the Safavid rule in Iran and the Gurkhani Timurid rule in India and spread views such as free thinking, happiness, and esotericism.This thought grew with the migration of intellectuals to India in twobranches of Iran and India and was used in various and sometimes contradictory meanings, from rebellion and atheism to the end of spiritual perfection and purity.By explaining this view in poetic Tazkirahs, this study deals with the differences and distinctions in these two political regions and shows how the meanings of Wus’at-iMashrabin poetic Tazkirahsin Iran and India are influenced by the political and cultural atmosphere of these two regions.

کلیدواژه‌ها English

pluralism
Wus’at-iMashrab
FreeThinking
Happiness
Obscenity
Esotericism
Safavid Shiism
Indian Timurids
آقامحمدی، مسیح (۱۳۸۸) «اساس ایدئولوژیک سبک هندی». ترجمة شهروز رشید. در: صائب تبریزی، شاعر وسیع مشرب. به‌کوشش محمدعلی حسینی. تهران: دنیای نو: ۱۰۹-۱۲۲.
آقامحمدی، مسیح (۱۳۸۸) «اساس ایدئولوژیک سبک هندی». ترجمة شهروز رشید. در: صائب تبریزی، شاعر وسیع مشرب. به‌کوشش محمدعلی حسینی. تهران: دنیای نو: ۱۰۹-۱۲۲.
اسفندیار کیخسرو (محسن فانی) (1362) دب‍س‍ت‍ان‌ م‍ذاه‍ب. ب‍ا ی‍ادداش‍ت‌های رح‍ی‍م‌ رض‍ازاده ‌م‍ل‍ک‌. ت‍ه‍ران‌: طه‍وری.
اسفندیار کیخسرو (محسن فانی) (1362) دب‍س‍ت‍ان‌ م‍ذاه‍ب. ب‍ا ی‍ادداش‍ت‌های رح‍ی‍م‌ رض‍ازاده ‌م‍ل‍ک‌. ت‍ه‍ران‌: طه‍وری.
اسکندربیگ، منشی ترکمان (1334) تاریخ عالم‌آرای عباسی. جلد 1 و 2. تهران: چاپخانة موسوی.
اسکندربیگ، منشی ترکمان (1334) تاریخ عالم‌آرای عباسی. جلد 1 و 2. تهران: چاپخانة موسوی.
اسیر شهرستانی، جلال‌بن‌مؤمن (1384) دیوان اسیر شهرستانی. تصحیح و تحقیق غلامحسین شریفی ولدانی. تهران: میراث مکتوب.
اسیر شهرستانی، جلال‌بن‌مؤمن (1384) دیوان اسیر شهرستانی. تصحیح و تحقیق غلامحسین شریفی ولدانی. تهران: میراث مکتوب.
اشرف مازندرانی، محمدسعید (1373) دیوان اشعار. به‌کوشش محمدحسن سیدان. تهران: موقوفات افشار.
اشرف مازندرانی، محمدسعید (1373) دیوان اشعار. به‌کوشش محمدحسن سیدان. تهران: موقوفات افشار.
‏اوحدی بلیانی، تقی‌الدین محمدبن‌محمد (1389) ‏عرفات‌العاشقین و عرصات‌العارفین. تصحیح ذبیح‌الـله صاحبکاری و آمنه فخراحمد‬.‏‫ تهران‬: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
‏اوحدی بلیانی، تقی‌الدین محمدبن‌محمد (1389) ‏عرفات‌العاشقین و عرصات‌العارفین. تصحیح ذبیح‌الـله صاحبکاری و آمنه فخراحمد‬.‏‫ تهران‬: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
بدائونی، عبدالقادر (1868) منتخب‌التواریخ. تصحیح احمدعلی و ولیم ناسیلیس. هندوستان: کلکته.
بدائونی، عبدالقادر (1868) منتخب‌التواریخ. تصحیح احمدعلی و ولیم ناسیلیس. هندوستان: کلکته.
بیدل دهلوی، عبدالقادر (1363) دیوان غزلیات عبدالقادر بیدل دهلوی. تصحیح خلیل‌الـله خلیلی. تهران: بین‌الملل.
بیدل دهلوی، عبدالقادر (1363) دیوان غزلیات عبدالقادر بیدل دهلوی. تصحیح خلیل‌الـله خلیلی. تهران: بین‌الملل.
جامی، نورالدین عبدالرحمن (1370) نفحات‌الانس من حضرات القدس. تصحیح و تعلیقات محمود عابدی. تهران: اطلاعات.
جامی، نورالدین عبدالرحمن (1370) نفحات‌الانس من حضرات القدس. تصحیح و تعلیقات محمود عابدی. تهران: اطلاعات.
ح‍اف‍ظ‌اب‍رو، ع‍ب‍دال‍ل‍ه‌ (1380)‏ زبدة‌التواریخ. ت‍ص‍ح‍ی‍ح‌ سیدک‍م‍ال‌ ح‍اج‌س‍ی‍دج‍وادی‌. ت‍ه‍ران‌: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
ح‍اف‍ظ‌اب‍رو، ع‍ب‍دال‍ل‍ه‌ (1380)‏ زبدة‌التواریخ. ت‍ص‍ح‍ی‍ح‌ سیدک‍م‍ال‌ ح‍اج‌س‍ی‍دج‍وادی‌. ت‍ه‍ران‌: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
حزین لاهیجی، محمدعلی‌ابی‌طالب (1384) دیوان حزین لاهیجی. تصحیح ذبیح‌الـله صاحبکار. تهران: سایه.
حزین لاهیجی، محمدعلی‌ابی‌طالب (1384) دیوان حزین لاهیجی. تصحیح ذبیح‌الـله صاحبکار. تهران: سایه.
رازی‌، ام‍ی‍ن‌ اح‍م‍د (1340) تذکرۀ هف‍ت‌ اق‍ل‍ی‍م‌. ت‍ص‍ح‍ی‍ح‌ ج‍واد ف‍اض‍ل‌. ت‍ه‍ران: ‌ع‍ل‍م‍ی.
رازی‌، ام‍ی‍ن‌ اح‍م‍د (1340) تذکرۀ هف‍ت‌ اق‍ل‍ی‍م‌. ت‍ص‍ح‍ی‍ح‌ ج‍واد ف‍اض‍ل‌. ت‍ه‍ران: ‌ع‍ل‍م‍ی.
رضوی، فاطمه و محمود فتوحی (1398) «وسعت مشرب، پاسخ فرهیختگان شاعر به سیاست‌های صفویه». ویژه‌نامة نامۀ فرهنگستان (شبه‌قاره). شمارة 9: 9-49.
رضوی، فاطمه و محمود فتوحی (1398) «وسعت مشرب، پاسخ فرهیختگان شاعر به سیاست‌های صفویه». ویژه‌نامة نامۀ فرهنگستان (شبه‌قاره). شمارة 9: 9-49.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1371) از چیزهای دیگر. تهران: سخن.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1371) از چیزهای دیگر. تهران: سخن.
سام‌میرزا صفوی (1389) تحفة سامی. تصحیح و تعلیقات فاطمه انگورانی. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
سام‌میرزا صفوی (1389) تحفة سامی. تصحیح و تعلیقات فاطمه انگورانی. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
سیوری راجر (1380) درباب صفویان. ترجمة رمضانعلی روح‌الهی. تهران: مرکز.
سیوری راجر (1380) درباب صفویان. ترجمة رمضانعلی روح‌الهی. تهران: مرکز.
شوکت بخاری، محمداسحاق (1382) دیوان شوکت بخاری. تصحیح سیروس شمیسا. تهران: فردوس.
شوکت بخاری، محمداسحاق (1382) دیوان شوکت بخاری. تصحیح سیروس شمیسا. تهران: فردوس.
صائب تبریزی، محمدعلی (1365) دیوان اشعار. تصحیح محمد قهرمان. تهران: علمی ‌فرهنگی.
صائب تبریزی، محمدعلی (1365) دیوان اشعار. تصحیح محمد قهرمان. تهران: علمی ‌فرهنگی.
کاشی، تقی‌الدین (1384) خلاصةالاشعار و زبدة‌الافکار (بخش کاشان). تصحیح عبدالعلی ادیب برومند و محمدحسین نصیری کهنمویی. تهران: میراث مکتوب.
کاشی، تقی‌الدین (1384) خلاصةالاشعار و زبدة‌الافکار (بخش کاشان). تصحیح عبدالعلی ادیب برومند و محمدحسین نصیری کهنمویی. تهران: میراث مکتوب.
کاشی، تقی‌الدین (1386) خلاصةالاشعار و زبدة‌الافکار (بخش اصفهان). تصحیح عبدالعلی ادیب برومند و محمدحسین نصیری کهنمویی. تهران: میراث مکتوب.
کاشی، تقی‌الدین (1386) خلاصةالاشعار و زبدة‌الافکار (بخش اصفهان). تصحیح عبدالعلی ادیب برومند و محمدحسین نصیری کهنمویی. تهران: میراث مکتوب.
ک‍اشی‌، ت‍قی‌‌الدین محمدبن‌علی (1392الف) خلاصةالاشعار و زبدة‌الافکار (بخش شیراز و نواحی آن). تصحیح نفیسه ایرانی. تهران: میراث مکتوب‏‫. ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
ک‍اشی‌، ت‍قی‌‌الدین محمدبن‌علی (1392الف) خلاصةالاشعار و زبدة‌الافکار (بخش شیراز و نواحی آن). تصحیح نفیسه ایرانی. تهران: میراث مکتوب‏‫. ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
کاشی، تقی‌الدین (1392ب) خلاصةالاشعار و زبدة‌الافکار (شعرای گیلان و دارالمرز مازندران). تصحیح ام‌البنین صادقی. تهران: سفیر اردهال.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
کاشی، تقی‌الدین (1392ب) خلاصةالاشعار و زبدة‌الافکار (شعرای گیلان و دارالمرز مازندران). تصحیح ام‌البنین صادقی. تهران: سفیر اردهال.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
کاشی، تقی‌الدین (1393) خلاصةالاشعار و زبدة‌الافکار (بخش خراسان). تصحیح عبدالعلی ادیب برومند و محمدحسین نصیری کهنمویی. تهران: میراث مکتوب.
کاشی، تقی‌الدین (1393) خلاصةالاشعار و زبدة‌الافکار (بخش خراسان). تصحیح عبدالعلی ادیب برومند و محمدحسین نصیری کهنمویی. تهران: میراث مکتوب.
نجیب کاشانی، نورالدین محمد (1382) دیوان نجیب کاشانی. تصحیح اصغر دادبه و مهدی صدری. تهران: میراث مکتوب.
نجیب کاشانی، نورالدین محمد (1382) دیوان نجیب کاشانی. تصحیح اصغر دادبه و مهدی صدری. تهران: میراث مکتوب.
نظیری نیشابوری، محمدحسین (1340) دیوان نظیری نیشابوری. تصحیح مظاهر مصفا. تهران: امیرکبیر و زوار.
نظیری نیشابوری، محمدحسین (1340) دیوان نظیری نیشابوری. تصحیح مظاهر مصفا. تهران: امیرکبیر و زوار.
نوایی، امیرعلیشیر نوایی (1363) مجالس النفائس. به‌اه‍ت‍م‍ام‌ ع‍ل‍ی‌اص‍غ‍ر ح‍ک‍م‍ت‌. ت‍ه‍ران‌: م‍ن‍وچ‍ه‍ری‌.
نوایی، امیرعلیشیر نوایی (1363) مجالس النفائس. به‌اه‍ت‍م‍ام‌ ع‍ل‍ی‌اص‍غ‍ر ح‍ک‍م‍ت‌. ت‍ه‍ران‌: م‍ن‍وچ‍ه‍ری‌.
وحید قزوینی، میزرا محمدطاهر (1394) دیوان وحید قزوینی. تهران: مجلس شورای اسلامی.
وحید قزوینی، میزرا محمدطاهر (1394) دیوان وحید قزوینی. تهران: مجلس شورای اسلامی.
هلالی جغتایی، نورالدین (1337) دیوان هلالی جغتایی. تصحیح سعید نفیسی. تهران: طهوری.
هلالی جغتایی، نورالدین (1337) دیوان هلالی جغتایی. تصحیح سعید نفیسی. تهران: طهوری.