واکاوی جلوه‌های زبان فارسی در متون کهن فقه اسلامی

نویسندگان
مصطفی ذوالفقارطلب
محمد جمالی
دانشگاه تهران
10.52547/jpll.29.90.119
چکیده
زبان به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های مهم فرهنگ هر جامعه در تبادل اندیشه‌های مختلف، نقش اساسی ایفا می‌کند. از سوی دیگر، دانش فقه به‌عنوان یکی از علوم شرعی کاربردی، رسالت استنباط احکام شرعی عملی مکلفان را بر عهده دارد. توصیف و تحلیل عناصر زبانی فارسی در متون کهن فقهی و آثار فقهی آن، هدف این پژوهش است. این نوشتار با روش توصیفی و تحلیلی، ضمن استقرا، نمونه‌هایی از واژه‌ها و عناصر زبان فارسی در متون برگزیده کهن فقهی را به دست می‌دهد، برخی ویژگی‌های زبانی، دستوری و نحوی این نمونه‌ها تحلیل می‌کند و برخی ویژگی‌های برجسته نظیر کاربرد توأمان واژه‌های فارسی وعربی، تغییر ساختار نحوی جمله، و تغییر معنایی، تحول واجی و آوایی و تحریف واژه‌های فارسی در منابع کهن فقهی عربی و فارسی را دقیق‌تر بررسی می‌کند.

نتایج این پژوهش حاکی از آن است که زبان فارسی در میان زبان‌های غیرعربی در متون کهن فقهی از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است؛ به‌طوری‌که اغلب واژه‌های غیرعربی در این متون از زبان فارسی اقتباس و معرّب شده‌اند. در کنار منابع کهن فقهی به زبان عربی، اندک منابع ارزشمند کهن فقهی به زبان فارسی نیز وجود دارند که به‌عنوان نمونه‌هایی از کاربرد زبان فارسی به‌عنوان زبان دین از ارزش بی‌مانندی برخوردارند. این بررسی‌ می‌دهد که اغلب مؤلفان متون کهن فقهی عربی که از زبان فارسی اثر پذیرفته‌اند، از دیار فارس یا آشنا به زبان فارسی بوده و یا فقهای عرب‌زبانی بوده‌اند که زندگی اجتماعی مسلمانان فارسی‌زبان در آثار آنان تجلی یافته است. در پژوهش حاضر به دو بخش از این آثار فقهی دقیق‌تر پرداخته شده است. نخست، حکم ترجمه فارسی قرائت سوره «فاتحه» در نماز که مذاهب فقهی در این مسئله دارای سه دیدگاه متمایز هستند. با بررسی ادله و مستندات این دیدگاه‌ها، دیدگاه تفصیلی ناظر بر جواز ترجمه فارسی سوره فاتحه در حالت عدم توانایی بر قرائت درست و عدم جواز آن در حالت توانایی بر قرائت درست، دیدگاه برگزیده است. دیگر، دیدگاه فقهی جاری ساختن طلاق به زبان فارسی که در این مسئله دو دیدگاه متمایز وجود دارد. قول برگزیده در این مسئله، دیدگاه ناظر بر صحت و امکان فقهی وقوع طلاق به زبان هر قومی است.
کلیدواژه‌ها
زبان فارسی
متون کهن فقهی فارسی
مذاهب فقهی
فقه اسلامی
زبان دین

عنوان مقاله English

Analyzing the Effects of Persian Language in Ancient Islamic Jurisprudence Texts

نویسندگان English

Mostafa Zolfaghartalab
Mohammad Jamali
University of Tehran
چکیده English

The purpose of this research is to describe and analyze the elements of Persian language in ancient jurisprudence texts. In this paper, using induction, descriptive and analytical method, examples of Persian words and elements in selected ancient jurisprudence texts, and some linguistic, grammatical, and syntactic features of these examples are analyzed.Additionally, some prominent features such as the simultaneous use of Persian and Arabic words, changing the syntactic structure of the sentence, and the semantic change, phonological and phonetic evolution and distortion of Persian words in the ancient Arabic and Persian jurisprudence sources are examined in more detail.The results show that the Persian language has a special place in ancient jurisprudence texts among non-Arabic languages as most non-Arabic words in these texts are taken from Persian language.In addition to the ancient jurisprudence sources in Arabic, there are a few valuable ancient jurisprudence sources in Persian, which are considered valuable examples of the use of Persian as the language of religion.This study shows that most of the authors of ancient Arabic jurisprudence texts who were influenced by Persian language were either from Persia or familiar with Persian language of Fars province or were Arabic-speaking jurists in whose works the social life of Persian-speaking Muslims is manifested.In the present study, two parts of these jurisprudence works have been dealt with more precisely: First, the ruling on the Persian translation of the recitation of Surah Al-Fatihah in prayer, in which the jurisprudence sects have three distinct views on this issue.Examining the arguments and evidence of these views, a detailed view on the permissibility of the Persian translation of Surah Al-Fatihah in case of inability to read correctly and its impermissibility in case of ability to read correctly has been chosen.The other is the jurisprudence view of expressing divorce in Persian, in which there are two distinct views. The chosen word in this issue is the view of the correctness and jurisprudential possibility of divorce in the language of any ethnic group.

کلیدواژه‌ها English

Persian Language
Ancient Persian Jurisprudence Texts
Jurisprudence Sects
Islamic Jurisprudence
Language of Religion
قرآن کریم.
قرآن کریم.
آذرنوش، آذرتاش (1391) فرهنگ معاصر عربی ـ فارسی. تهران: نی.
آذرنوش، آذرتاش (1391) فرهنگ معاصر عربی ـ فارسی. تهران: نی.
ابن‌انس، مالک (1415) المدونة. بیروت: دارالکتب العلمیة.
ابن‌انس، مالک (1415) المدونة. بیروت: دارالکتب العلمیة.
ابن‌حجر الهیتمی، احمدبن‌محمد (1357) تحفة المحتاج فی شرح المنهاج. بی‌جا: المکتبة التجاریة الکبرى.
ابن‌حجر الهیتمی، احمدبن‌محمد (1357) تحفة المحتاج فی شرح المنهاج. بی‌جا: المکتبة التجاریة الکبرى.
ابن‌زاهد، محمدبن‌احمد (1431) ترغیب الصلوة. استانبول: دارالشفقة.
ابن‌زاهد، محمدبن‌احمد (1431) ترغیب الصلوة. استانبول: دارالشفقة.
ابن‌الصلاح، عثمان‌بن‌عبدالرحمن (1407) فتاوى ابن‌الصلاح. بیروت: عالم الکتب.
ابن‌الصلاح، عثمان‌بن‌عبدالرحمن (1407) فتاوى ابن‌الصلاح. بیروت: عالم الکتب.
ابن‌عابدین، محمدامین (1412) رد المحتار على الدر المختار. بیروت: دارالفکر.
ابن‌عابدین، محمدامین (1412) رد المحتار على الدر المختار. بیروت: دارالفکر.
ابن‌قدامه، عبدالـله‌بن‌احمد (1388) المغنی. قاهره: مکتبة القاهرة.
ابن‌قدامه، عبدالـله‌بن‌احمد (1388) المغنی. قاهره: مکتبة القاهرة.
ابن‌مازه البخاری، محمودبن‌احمد (1424) المحیط البرهانی فی الفقه النعمانی. بیروت: دارالکتب العلمیة.
ابن‌مازه البخاری، محمودبن‌احمد (1424) المحیط البرهانی فی الفقه النعمانی. بیروت: دارالکتب العلمیة.
ابن‌منظور، محمدبن‌مکرم (1414) لسان‌العرب. بیروت: دار صادر.
ابن‌منظور، محمدبن‌مکرم (1414) لسان‌العرب. بیروت: دار صادر.
ابن‌نجیم المصری، زین‌الدین‌بن‌ابراهیم (بی‌تا) البحر الرائق شرح کنز الدقائق. بی‌جا: دارالکتاب الاسلامی.
ابن‌نجیم المصری، زین‌الدین‌بن‌ابراهیم (بی‌تا) البحر الرائق شرح کنز الدقائق. بی‌جا: دارالکتاب الاسلامی.
انصاری، علی‌بن‌ابی‌یحیی (1414) اللباب. دمشق: دارالقلم.
انصاری، علی‌بن‌ابی‌یحیی (1414) اللباب. دمشق: دارالقلم.
انوری، حسن (1398) دستور زبان فارسی. تهران: دانشگاه پیام‌نور.
انوری، حسن (1398) دستور زبان فارسی. تهران: دانشگاه پیام‌نور.
بابرتی، محمدبن‌محمد (بی‌تا) العنایة شرح الهدایة. بیروت: دارالفکر.
بابرتی، محمدبن‌محمد (بی‌تا) العنایة شرح الهدایة. بیروت: دارالفکر.
بخاری، عبدالعزیزبن‌احمد (بی‌تا) کشف‌الأسرار شرح أصول البزدوی. بی‌جا: دارالکتاب الاسلامی.
بخاری، عبدالعزیزبن‌احمد (بی‌تا) کشف‌الأسرار شرح أصول البزدوی. بی‌جا: دارالکتاب الاسلامی.
بغدادی، عبدالوهاب‌بن‌علی (1420) الاشراف. بی‌جا: دار ابن‌حزم.
بغدادی، عبدالوهاب‌بن‌علی (1420) الاشراف. بی‌جا: دار ابن‌حزم.
بهوتی، منصوربن‌یونس (بی‌تا) کشاف القناع عن متن الإقناع. بیروت: دارالکتب العلمیة.
بهوتی، منصوربن‌یونس (بی‌تا) کشاف القناع عن متن الإقناع. بیروت: دارالکتب العلمیة.
جوهری، اسماعیل‌بن‌حماد (1407) الصحاح. بیروت: دارالعلم للملایین.
جوهری، اسماعیل‌بن‌حماد (1407) الصحاح. بیروت: دارالعلم للملایین.
جوینی، عبدالملک‌بن‌عبدالـله (1428) نهایة المطلب فی درایة المذهب. بی‌جا: دارالمنهاج.
جوینی، عبدالملک‌بن‌عبدالـله (1428) نهایة المطلب فی درایة المذهب. بی‌جا: دارالمنهاج.
جوینی، عطاملک (1394) عطائیه در فقه شیعه. قم: مورخ.
جوینی، عطاملک (1394) عطائیه در فقه شیعه. قم: مورخ.
حاجی‌خلیفه، مصطفی‌بن‌عبدالـله (1941) کشف‌الظنون عن أسامی الکتب والفنون. بغداد: مکتبة‌المثنی.
حاجی‌خلیفه، مصطفی‌بن‌عبدالـله (1941) کشف‌الظنون عن أسامی الکتب والفنون. بغداد: مکتبة‌المثنی.
حلی، جعفربن‌حسن (1418) المختصر النافع فی فقه الإمامیة‌. قم: مؤسسة المطبوعات الدینیة‌.
حلی، جعفربن‌حسن (1418) المختصر النافع فی فقه الإمامیة‌. قم: مؤسسة المطبوعات الدینیة‌.
خن، مصطفی‌سعید (1421) أثر الإختلاف فی القواعد الأصولیة فی اختلاف الفقهاء. بیروت: مؤسسة الرسالة.
خن، مصطفی‌سعید (1421) أثر الإختلاف فی القواعد الأصولیة فی اختلاف الفقهاء. بیروت: مؤسسة الرسالة.
دردیر، احمدبن‌محمد (بی‌تا) الشرح الصغیر. قاهره: دارالمعارف.
دردیر، احمدبن‌محمد (بی‌تا) الشرح الصغیر. قاهره: دارالمعارف.
دهخدا، علی‌اکبر (1377) لغت‌نامۀ دهخدا. تهران: دانشگاه تهران.
دهخدا، علی‌اکبر (1377) لغت‌نامۀ دهخدا. تهران: دانشگاه تهران.
رازی، محمد‌بن‌ابی‌بکر (1420) مختار الصحاح. بیروت: المکتبة العصریة.
رازی، محمد‌بن‌ابی‌بکر (1420) مختار الصحاح. بیروت: المکتبة العصریة.
رافعی، عبدالکریم‌بن‌محمد (1417) العزیز شرح الوجیز. بیروت: دارالکتب العلمیة.
رافعی، عبدالکریم‌بن‌محمد (1417) العزیز شرح الوجیز. بیروت: دارالکتب العلمیة.
رویانی، عبدالواحدبن‌اسماعیل (2009) بحر المذهب. بیروت: دارالکتب العلمیة.
رویانی، عبدالواحدبن‌اسماعیل (2009) بحر المذهب. بیروت: دارالکتب العلمیة.
زرکلی، خیرالدین‌بن‌محمود (2002) الأعلام. بیروت: دارالعلم للملایین.
زرکلی، خیرالدین‌بن‌محمود (2002) الأعلام. بیروت: دارالعلم للملایین.
سارلی، ناصرقلی (1387) زبان فارسی معیار. تهران: هرمس.
سارلی، ناصرقلی (1387) زبان فارسی معیار. تهران: هرمس.
سبکی، عبدالوهاب (1413) طبقات الشافعیة الکبرى. بی‌جا: هجر للطباعة والنشر والتوزیع.
سبکی، عبدالوهاب (1413) طبقات الشافعیة الکبرى. بی‌جا: هجر للطباعة والنشر والتوزیع.
سرخسی، محمدبن‌احمد (1414) المبسوط. بیروت: دارالمعرفة.
سرخسی، محمدبن‌احمد (1414) المبسوط. بیروت: دارالمعرفة.
سُّغْدی، علی‌بن‌الحسین (1404) النتف فی الفتاوى. عمان: دارالفرقان.
سُّغْدی، علی‌بن‌الحسین (1404) النتف فی الفتاوى. عمان: دارالفرقان.
سمرقندی، حکیم (1348) السواد الأعظم. مترجم ناشناس. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
سمرقندی، حکیم (1348) السواد الأعظم. مترجم ناشناس. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
سمرقندی، محمدبن‌احمد (1414) تحفة الفقهاء. بیروت: دارالکتب العلمیة.
سمرقندی، محمدبن‌احمد (1414) تحفة الفقهاء. بیروت: دارالکتب العلمیة.
سیوطی، جلال الدین (1411) الأشباه والنظائر. بیروت: دارالکتب العلمیة.
سیوطی، جلال الدین (1411) الأشباه والنظائر. بیروت: دارالکتب العلمیة.
شافعی، محمدبن‌ادریس (1410) الأم. بیروت: دارالمعرفة.
شافعی، محمدبن‌ادریس (1410) الأم. بیروت: دارالمعرفة.
شربینی، محمدبن‌احمد (1415) مغنی المحتاج. بیروت: دارالکتب العلمیة.
شربینی، محمدبن‌احمد (1415) مغنی المحتاج. بیروت: دارالکتب العلمیة.
شیبانی، محمدبن‌حسن (بی‌تا) الأصل. کراچی: ادارة القرآن و العلوم الاسلامیة.
شیبانی، محمدبن‌حسن (بی‌تا) الأصل. کراچی: ادارة القرآن و العلوم الاسلامیة.
شیرازی، ابراهیم‌بن‌علی (بی‌تا) المهذب. بیروت: دارالکتب العلمیة.
شیرازی، ابراهیم‌بن‌علی (بی‌تا) المهذب. بیروت: دارالکتب العلمیة.
صالحی امیری، سیدرضا (1389) انسجام ملی و تنوع فرهنگی. تهران: مجمع تشخیص مصلحت نظام مرکز تحقیقات استراتژیک.
صالحی امیری، سیدرضا (1389) انسجام ملی و تنوع فرهنگی. تهران: مجمع تشخیص مصلحت نظام مرکز تحقیقات استراتژیک.
طیب، زهیر و علی‌محمد مؤذنی (1399) «خوانش فارسی از فقه اسلامی در دورۀ عراقی، متن‌پژوهی نسخۀ خطی کتاب ترغیب الصلوة در باب فقه و احکام نماز». کارنامة متون ادبی دورة عراقی. شماره 1: 21-45.
طیب، زهیر و علی‌محمد مؤذنی (1399) «خوانش فارسی از فقه اسلامی در دورۀ عراقی، متن‌پژوهی نسخۀ خطی کتاب ترغیب الصلوة در باب فقه و احکام نماز». کارنامة متون ادبی دورة عراقی. شماره 1: 21-45.
ظاهری، علی‌بن‌احمد (بی‌تا) المحلى بالآثار. بیروت: دارالفکر.
ظاهری، علی‌بن‌احمد (بی‌تا) المحلى بالآثار. بیروت: دارالفکر.
عاملی، محمد‌بن‌مکی (1419) ذکرى الشیعة فی أحکام الشریعة‌. قم: مؤسسه آل‌البیت علیهم‌السلام‌.
عاملی، محمد‌بن‌مکی (1419) ذکرى الشیعة فی أحکام الشریعة‌. قم: مؤسسه آل‌البیت علیهم‌السلام‌.
فراهیدی، خلیل‌بن‌احمد (بی‌تا) العین. بی‌جا: مکتبة الهلال.
فراهیدی، خلیل‌بن‌احمد (بی‌تا) العین. بی‌جا: مکتبة الهلال.
فیومی، احمدبن‌محمد (بی‌تا) المصباح المنیر. بیروت: المکتبة العلمیة.
فیومی، احمدبن‌محمد (بی‌تا) المصباح المنیر. بیروت: المکتبة العلمیة.
قرافی، احمد‌بن‌ادریس (1994) الذخیرة. بیروت: دارالغرب الاسلامی.
قرافی، احمد‌بن‌ادریس (1994) الذخیرة. بیروت: دارالغرب الاسلامی.
کاسانی، ابوبکربن‌مسعود (1406) بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع. بیروت: دارالکتب العلمیة.
کاسانی، ابوبکربن‌مسعود (1406) بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع. بیروت: دارالکتب العلمیة.
کرمانی، حرب‌بن‌اسماعیل (1434) مسائل حرب‌بن‌اسماعیل الکرمانی (الطهارة والصلاة). بیروت: الریان.
کرمانی، حرب‌بن‌اسماعیل (1434) مسائل حرب‌بن‌اسماعیل الکرمانی (الطهارة والصلاة). بیروت: الریان.
مرداوی، علی‌بن‌سلیمان (بی‌تا) الإنصاف فی معرفة الراجح من الخلاف. بی‌جا: دارإحیاء التراث العربی.
مرداوی، علی‌بن‌سلیمان (بی‌تا) الإنصاف فی معرفة الراجح من الخلاف. بی‌جا: دارإحیاء التراث العربی.
مسلمانیان قبادیانی، رحیم (1376) زبان و ادب فارسی در فرارود. تهران: وزارت امور خارجه.
مسلمانیان قبادیانی، رحیم (1376) زبان و ادب فارسی در فرارود. تهران: وزارت امور خارجه.
المنجد، صلاح‌الدین (1398) المفصل فی الألفاظ الفارسیة المعرّبة. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
المنجد، صلاح‌الدین (1398) المفصل فی الألفاظ الفارسیة المعرّبة. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
نجفی، محمدحسن (1404) جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام‌. بیروت: دارإحیاء التراث العربی‌.
نجفی، محمدحسن (1404) جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام‌. بیروت: دارإحیاء التراث العربی‌.
نرشخی، ابوبکر (بی‌تا) تاریخ بخارا. ترجمة ابونصر قباوی. بی‌جا: ایران تاریخ.
نرشخی، ابوبکر (بی‌تا) تاریخ بخارا. ترجمة ابونصر قباوی. بی‌جا: ایران تاریخ.
نووی، یحیی‌بن‌شرف (بی‌تا) المجموع شرح المهذب. بیروت: دارالفکر.
نووی، یحیی‌بن‌شرف (بی‌تا) المجموع شرح المهذب. بیروت: دارالفکر.