پیرنامه‌های ماوراءالنهر و سیر مقامات‌نویسی طریقت خواجگان در قرون ششم تا هشتم هجری قمری

نویسندگان
مریم حسینی
مریم رجبی‌نیا
دانشگاه الزهرا(س)
10.52547/jpll.29.90.97
چکیده
در قرون ششم تا هشتم هجری قمری در خطّۀ ماوراءالنهر پنج پیرنامه به زبان فارسی تألیف شده‌است و هر پنج پیری که دربارۀ احوال آنها کتاب نوشته‌اند در گروه خواجگان قرار دارند. این آثار عبارت‌اند از رسالۀ صاحبیه، مقامات عبدالخالق غجدوانی، مقامات عارف ریوگری، انیس الطالبین و عده السالکین و مقامات حضرت خواجۀ نقشبند. در این مقاله کوشش شده تا ویژگی‌ها، تأثیرگذاری‌ها و تأثیرپذیری‌های مؤلفین و سیر تحوّل این آثار بررسی شود. پس از بررسی شیوۀ پیرنامه‌نویسی مؤلفین و بیان ویژگی‎‌های آثار، مشخّص شد پیرنامه‌های ماوراءالنهر وجوه اشتراک زیادی با یکدیگر دارند. تمام پیرنامه‌های ماوراءالنهر به زبان فارسی نگاشته شده‌اند در حالی‌که در میان پیرنامۀ خطۀ فارس و خراسان به‌ویژه آثار فارس پیرنامه‌های بسیاری به زبان عربی دیده می‌شود. با توجه به وجود شباهت‌های فراوان مقامات غجدوانی و مقامات خواجه یوسف همدانی به رسالۀ صاحبیه این احتمال وجود دارد که پیرنامه‌نویسان متأخر از نگاشتۀ عبدالخالق غجدوانی دربارۀ ابویوسف همدانی تأثیر پذیرفته باشند. برخلاف پیرنامه‌های سرزمین‌هایی مانند فارس و خراسان که نویسندگان آن از اشعار به دو زبان فارسی و عربی استفاده کرده اند، تمام ابیاتی که در پیرنامه‌های بخارا آمده به زبان فارسی است. در بیشتر پیرنامه‌های این سرزمین از زنان یاد شده و در آنها زن از جایگاهی والا برخوردار است.
کلیدواژه‌ها
پیرنامه
عارفان ماوراءالنهر
طریقت خواجگان
قرن ششم تا هشتم هجری قمری

عنوان مقاله English

Hagiographies in Transoxiana and the Process of Writing Khajegans’Doctrinein the Sixth to Eighth Centuries A.H.

نویسندگان English

maryam hoseini
maryam rajabinia
Al-Zahra University
چکیده English

In the sixth to eighth centuries A.H. five hagiographies were written in Persian in the Transoxiana region, and all five Pirs (i.e. Saints) who were written books about are in the group of Khajegans. These works include the treatise of Sahibiyeh, the Maghamat of Abdul Khaliq Ghojdovani, the Maghamat of ArefRivgari, Anis Al-Talebin and Eddat Al-Salekin, and the Maghamat of Hazrat Khaja Naqshband.In this article, an attempt has been made to examine the characteristics and influences of the authors and the evolution of these works.After examining the authors’writing method and expressing the characteristics of the works, it was determined that these works have much in common.All the Transoxiana hagiographies were written in Persian, while among the hagiographies of the Fars and Khorasan regions, especially the Fars works, there are many hagiographies in Arabic.Considering the many similarities between the Maghamat of Ghojdovani and the Maghamat of Khajeh Yousef Hamedaniwith the treatise of Sahibiyeh, it is possible that the later hagiographers were influenced byAbdol-Khaliq Ghojdovani's writings about Abu Yusuf Hamedani.Unlike the hagiographies of lands such as Fars and Khorasan, whose authors have used poems in both Persian and Arabic, all the verses in the hagiographies of Bukhara are in Persian. In most of the hagiographies of this land women arementioned and they have a high position.

کلیدواژه‌ها English

Hagiography
Transoxiana’s Mystics
Khajegans’ Doctrine
Sixth to Eighth Centuries A.H
ابن‌حوقل (1345) صورةالأرض. ترجمۀ جعفر شعار. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
ابن‌حوقل (1345) صورةالأرض. ترجمۀ جعفر شعار. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
اُرتایلی، ایلبر (1389) «سیاست باب عالی درباب نقشبندیان و طریقت‌های دیگر در طول دورۀ تنظیمات». در: نقشبندیه در آسیای غربی و مرکزی؛ تغییر و تداوم. زیر نظر الیزابت اوزدالگا. ترجمۀ فهیمه ابراهیمی. تهران: پژوهشکدۀ تاریخ اسلام: 121-130.
اُرتایلی، ایلبر (1389) «سیاست باب عالی درباب نقشبندیان و طریقت‌های دیگر در طول دورۀ تنظیمات». در: نقشبندیه در آسیای غربی و مرکزی؛ تغییر و تداوم. زیر نظر الیزابت اوزدالگا. ترجمۀ فهیمه ابراهیمی. تهران: پژوهشکدۀ تاریخ اسلام: 121-130.
اصطخری، ابواسحق ابراهیم (1368) مسالک و ممالک. به‌اهتمام ایرج افشار. چاپ سوم. تهران: علمی و فرهنگی.
اصطخری، ابواسحق ابراهیم (1368) مسالک و ممالک. به‌اهتمام ایرج افشار. چاپ سوم. تهران: علمی و فرهنگی.
اوزدالگا، الیزابت (1389) نقشبندیه در آسیای غربی و مرکزی. تهران: پژوهشکدۀ تاریخ اسلام.
اوزدالگا، الیزابت (1389) نقشبندیه در آسیای غربی و مرکزی. تهران: پژوهشکدۀ تاریخ اسلام.
بخاری، صلاح‌بن‌مبارک (1371) انیس‌الطالبین و عدةالسالکین. تصحیح و مقدمۀ خلیل ابراهیم صاری اوغلی. به‌کوشش توفیق سبحانی. تهران: کیهان.
بخاری، صلاح‌بن‌مبارک (1371) انیس‌الطالبین و عدةالسالکین. تصحیح و مقدمۀ خلیل ابراهیم صاری اوغلی. به‌کوشش توفیق سبحانی. تهران: کیهان.
بهار، محمدتقی (1369) سبک‌شناسی. جلد اول. تهران: امیرکبیر.
بهار، محمدتقی (1369) سبک‌شناسی. جلد اول. تهران: امیرکبیر.
پاکتچی، احمد (1392) جریان‌های تصوف در آسیای مرکزی. تهران: المهدی.
پاکتچی، احمد (1392) جریان‌های تصوف در آسیای مرکزی. تهران: المهدی.
ثبوت، اکبر (1386) «بهاءالدین نقشبند». در: دانشنامۀ جهان اسلام. جلد 4. چاپ دوم. تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی: 677-680.
ثبوت، اکبر (1386) «بهاءالدین نقشبند». در: دانشنامۀ جهان اسلام. جلد 4. چاپ دوم. تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی: 677-680.
جامی، نورالدین عبدالرحمان (1390) نفحات‌الانس. تصحیح محمود عابدی. چاپ ششم. تهران: سخن.
جامی، نورالدین عبدالرحمان (1390) نفحات‌الانس. تصحیح محمود عابدی. چاپ ششم. تهران: سخن.
رواقی، علی (1383) زبان فارسی فرارودی. تهران: هرمس.
رواقی، علی (1383) زبان فارسی فرارودی. تهران: هرمس.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1362) دنبالۀ جست‌وجو در تصوف ایران. تهران: امیرکبیر.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1362) دنبالۀ جست‌وجو در تصوف ایران. تهران: امیرکبیر.
زرینکوب، عبدالحسین (1377) ارزش میراث صوفیه. چاپ هشتم. تهران: امیرکبیر.
زرینکوب، عبدالحسین (1377) ارزش میراث صوفیه. چاپ هشتم. تهران: امیرکبیر.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1390) جست‌وجو در تصوف ایران. تهران: امیرکبیر.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1390) جست‌وجو در تصوف ایران. تهران: امیرکبیر.
سیدحسن‌زاده، هدی (1381) «بخاری، صلاح‌بن‌مبارک». در: دایرةالمعارف بزرگ اسلامی. جلد 11. تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی: 468-469.
سیدحسن‌زاده، هدی (1381) «بخاری، صلاح‌بن‌مبارک». در: دایرةالمعارف بزرگ اسلامی. جلد 11. تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی: 468-469.
سیدین، علی (1387) پشمینه‌پوشان. فرهنگ سلسله‌های صوفیه. تهران: نی.
سیدین، علی (1387) پشمینه‌پوشان. فرهنگ سلسله‌های صوفیه. تهران: نی.
شمس، محمدجواد (1394) «خراسان/ تصوف». در: دایرةالمعارف بزرگ اسلامی. جلد 22. تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی: 237-254.
شمس، محمدجواد (1394) «خراسان/ تصوف». در: دایرةالمعارف بزرگ اسلامی. جلد 22. تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی: 237-254.
شمیسا، سیروس (1390) سبک‌شناسی نثر، تهران: میترا.
شمیسا، سیروس (1390) سبک‌شناسی نثر، تهران: میترا.
غجدوانی، عبدالخالق (1332) «رسالۀ صاحبیّه (در مناقب و مقامات خواجه ابویعقوب یوسف همدانی)». تصحیح سعید نفیسی. در: فرهنگ ایران‌زمین. به‌کوشش محمدتقی دانش‌پژوه. جلد اول. تهران. سخن: 70-101.
غجدوانی، عبدالخالق (1332) «رسالۀ صاحبیّه (در مناقب و مقامات خواجه ابویعقوب یوسف همدانی)». تصحیح سعید نفیسی. در: فرهنگ ایران‌زمین. به‌کوشش محمدتقی دانش‌پژوه. جلد اول. تهران. سخن: 70-101.
غلامرضایی، محمد (1388) سبک‌شناسی نثرهای صوفیان. تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
غلامرضایی، محمد (1388) سبک‌شناسی نثرهای صوفیان. تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
کریمی زنجانی‌اصل، محمد (1383) «بهاءالدین نقشبند». در: دایرةالمعارف بزرگ اسلامی. جلد 13. تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی: 72-74.
کریمی زنجانی‌اصل، محمد (1383) «بهاءالدین نقشبند». در: دایرةالمعارف بزرگ اسلامی. جلد 13. تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی: 72-74.
کیانی، محسن (1369) تاریخ خانقاه در ایران. تهران: کتابخانۀ طهوری.
کیانی، محسن (1369) تاریخ خانقاه در ایران. تهران: کتابخانۀ طهوری.
گذشته، ناصر (1373) «ابویعقوب همدانی». دایرةالمعارف بزرگ اسلامی. جلد 6. تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی: 430-431.
گذشته، ناصر (1373) «ابویعقوب همدانی». دایرةالمعارف بزرگ اسلامی. جلد 6. تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی: 430-431.
لویزن، لئونارد (1384) میراث تصوف. ترجمۀ مجدالدین کیوانی. تهران: مرکز
لویزن، لئونارد (1384) میراث تصوف. ترجمۀ مجدالدین کیوانی. تهران: مرکز
محمدباقربن‌‌محمدعلی (1386) مقامات حضرت خواجه نقشبند. به‌کوشش عبداللـه نقشبندی مجددی شمسی. مشهد: گل نشر.
محمدباقربن‌‌محمدعلی (1386) مقامات حضرت خواجه نقشبند. به‌کوشش عبداللـه نقشبندی مجددی شمسی. مشهد: گل نشر.
مدرسی چهاردهی، نورالدین (1382) سلسله‌های صوفیة ایران. تهران: علمی و فرهنگی.
مدرسی چهاردهی، نورالدین (1382) سلسله‌های صوفیة ایران. تهران: علمی و فرهنگی.
منفرد، افسانه (1388) «تصوف در آسیای مرزی و قفقاز». در: تاریخ و جغرافیای تصوف. تهران: کتاب مرجع: 55-69.
منفرد، افسانه (1388) «تصوف در آسیای مرزی و قفقاز». در: تاریخ و جغرافیای تصوف. تهران: کتاب مرجع: 55-69.
منفرد، افسانه (1390) «خواجگان، سلسله». در: دانشنامۀ جهان اسلام. تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی: 228-232.
منفرد، افسانه (1390) «خواجگان، سلسله». در: دانشنامۀ جهان اسلام. تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی: 228-232.
نفیسی، سعید (1333) «مقامات عبدالخالق غجدوانی و عارف ریوگری». در: فرهنگ ایران‌زمین. شمارة 2: 1-18.
نفیسی، سعید (1333) «مقامات عبدالخالق غجدوانی و عارف ریوگری». در: فرهنگ ایران‌زمین. شمارة 2: 1-18.
واعظ کاشفی، مولانا فخرالدین علی‌بن‌حسین (1356) رشحات عین‌الحیات. تصحیح علی‌اصغر معینیان. تهران: بنیاد نیکوکاری نوریانی.
واعظ کاشفی، مولانا فخرالدین علی‌بن‌حسین (1356) رشحات عین‌الحیات. تصحیح علی‌اصغر معینیان. تهران: بنیاد نیکوکاری نوریانی.
هدایت، رضاقلی‌خان (1385) تذکرۀ ریاض‌العارفین. تصحیح ابوالقاسم رادفرـ‌گیتا اُشیدری. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
هدایت، رضاقلی‌خان (1385) تذکرۀ ریاض‌العارفین. تصحیح ابوالقاسم رادفرـ‌گیتا اُشیدری. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.