مقاومت زیردستان در برابر قدرت با سازوکار ایدئولوژیک در بوستان سعدی

نویسندگان
دانشگاه علامه طباطبایی
چکیده
در این پژوهش، با اساس قرار دادن آثار سعدی، به طرح پرسشی پرداختیم مبنی بر این‏که طبقۀ رعیت چگونه به کسب قدرت در ساختار اجتماعی می‏پرداختند. مطابق با رویکرد هژمونی و قدرت که صاحب‌نظران آن آنتونیو گرامشی و میشل فوکو هستند، با کاربستِ روش تحلیل انتقادی گفتمان و نیز به پیروی از بینامتنیت و کنش بلاغی، به بررسی قدرت و مقاومت پرداختیم که حلقه‌های تعامل میان مشارکان اجتماع هستند. نظر به کارکرد چندجانبۀ گفتمان‏ها در متون قرن هفتم، یافته‌های پژوهش از این قرار است که در کنار صوفیان و زاهدان و دسته‌های گوناگون اجتماعی که برای کسب قدرت، سازوکارهای ویژۀ خود را به کار می‏گیرند، از دیگر سو، گروه زیردست و رعیت نیز با تصرف و تغییراتی در آن ابزارها، به برساخت‏های جدید قدرت دست می‌یازند ؛ آنان با تلفیق پندارها با باور‏های دینی و عرفانی و عرفی موجود در جامعه که در عین حال، باعث فرمانبری و انقیاد خود ایشان شده است، به بسط سازوکاری می‌اندیشند که با بازپخش و اِعمال آن، بتوان به گونه‏ای بهره ‏برد تا برترین مقامات را به اطاعت و تسلیم وا‏داشت. بدین ترتیب، با نگرشی ساختارشکنانه به متون، کنش و تعامل پیچیده میان کنشگران، جایگزین تصور فروکاهنده مبنی بر تعامل یک‌جانبهٔ میان گروه‏های فاعل اجتماعی می‌شود.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Resistance of Subordinates against Power with Ideological Mechanism in Saadi’sBustan

نویسندگان English

Nematollah Iranzadeh
Mohammad Hassan Hasanzadeh
Saeideh Ghasemi
Allameh Tabataba’i University
چکیده English

In this study, based on Saadi’s Bustan, we have raised the question of how the peasantry gained power in the social structure. According to the hegemony and power approach, whose experts are Antonio Gramsci and Michel Foucault, and using the methods of critical discourse analysis and intertextuality, we examined power and resistance, which are the circles of interaction between community participants.Considering the multifaceted function of discourse in the seventh century texts, the research findings showed that along with Sufis and Zaheds and various social groups that used their own mechanisms to gain power, the subordinate class and the peasants also gained new power.By combining the ideas with the religious, mystical and customary beliefs in the society, which at the same time caused their own obedience and subjugation, they developed a mechanism that by reproducing and applying it,forced the most powerful individuals to surrender.Thus, with a deconstructive reading of texts, complex action and interaction between actors replaces the diminishing notion of one-sided interaction between socially active groups.

کلیدواژه‌ها English

Power
Resistance
Hegemony
Discourse
Ideology
Subject
Saadi
Bustan
احمدی، سیروس و محمدحسین نیکداراصل (1391) «تحلیلی بر قشربندی اجتماعی در گلستان». مجلۀ تاریخ ادبیات. شمارة 3/71: 5ـ18.
احمدی، سیروس و محمدحسین نیکداراصل (1391) «تحلیلی بر قشربندی اجتماعی در گلستان». مجلۀ تاریخ ادبیات. شمارة 3/71: 5ـ18.
استوری، جان (1397) مطالعات فرهنگی دربارۀ فرهنگ عامه. ترجمۀ حسین پاینده. تهران: آگه.
استوری، جان (1397) مطالعات فرهنگی دربارۀ فرهنگ عامه. ترجمۀ حسین پاینده. تهران: آگه.
بشیریه، حسین (1379) نظریه‏های فرهنگ در قرن بیستم. تهران: آینده‌پویان.
بشیریه، حسین (1379) نظریه‏های فرهنگ در قرن بیستم. تهران: آینده‌پویان.
بیانی، شیرین (1371) دین و دولت در ایران عهد مغول. جلد دوم. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
بیانی، شیرین (1371) دین و دولت در ایران عهد مغول. جلد دوم. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
پارسانیا، حمید و ظاهر یوسفی (1395) «بررسی انتقادی مقاومت در اندیشۀ میشل فوکو». معرفت فرهنگی اجتماعی. سال هفتم. شمارة 3 (27): 47-72.
پارسانیا، حمید و ظاهر یوسفی (1395) «بررسی انتقادی مقاومت در اندیشۀ میشل فوکو». معرفت فرهنگی اجتماعی. سال هفتم. شمارة 3 (27): 47-72.
جنید شیرازی، معین‌الدین (1328) تذکرۀ هزارمزار. به تصحیح نورانی وصال. شیراز: کتابخانۀ احمدی.
جنید شیرازی، معین‌الدین (1328) تذکرۀ هزارمزار. به تصحیح نورانی وصال. شیراز: کتابخانۀ احمدی.
جوینی، عطاملک‌بن‌محمد (1387) تاریخ جهانگشای جوینی. تصحیح محمدبن‌عبدالوهاب قزوینی. تهران: هرمس.
جوینی، عطاملک‌بن‌محمد (1387) تاریخ جهانگشای جوینی. تصحیح محمدبن‌عبدالوهاب قزوینی. تهران: هرمس.
جوینی، عطاملک‌بن‌محمد (1391) تاریخ جهانگشای جوینی. تصحیح محمد‌بن‌عبدالوهاب قزوینی. تهران: نگاه.
جوینی، عطاملک‌بن‌محمد (1391) تاریخ جهانگشای جوینی. تصحیح محمد‌بن‌عبدالوهاب قزوینی. تهران: نگاه.
حافظ، خواجه شمس‌الدین محمد (1362) غزلیات. تصحیح پرویز ناتل خانلری. تهران: خوارزمی.
حافظ، خواجه شمس‌الدین محمد (1362) غزلیات. تصحیح پرویز ناتل خانلری. تهران: خوارزمی.
دریفوس، هیوبرت و پل رابینو (1379) میشل فوکو، فراسوی ساختگرایی و هرمنوتیک. ترجمۀ حسین بشیریه. تهران: نی.
دریفوس، هیوبرت و پل رابینو (1379) میشل فوکو، فراسوی ساختگرایی و هرمنوتیک. ترجمۀ حسین بشیریه. تهران: نی.
دلوز، ژیل (1392) فوکو. ترجمۀ نیکو سرخوش و افشین جهاندیده. تهران: نی.
دلوز، ژیل (1392) فوکو. ترجمۀ نیکو سرخوش و افشین جهاندیده. تهران: نی.
دهستانی، حسین‌بن‌اسعد (1354) ترجمۀ فرج بعد از شدت. تصحیح اسماعیل حاکمی. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
دهستانی، حسین‌بن‌اسعد (1354) ترجمۀ فرج بعد از شدت. تصحیح اسماعیل حاکمی. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
راثی تهرانی، حبیب (1388) «نظریۀ هژمونی آنتونیو گرامشی». علوم اجتماعی. شمارة 16: 99-108.
راثی تهرانی، حبیب (1388) «نظریۀ هژمونی آنتونیو گرامشی». علوم اجتماعی. شمارة 16: 99-108.
زاکانی، عبید (1342) کلیات عبید زاکانی. به‌کوشش پرویز اتابکی. تهران: زوار.
زاکانی، عبید (1342) کلیات عبید زاکانی. به‌کوشش پرویز اتابکی. تهران: زوار.
زرکوب شیرازی، ابوالعباس (1350) شیرازنامه. تصحیح بهمن کریمی. تهران: کتابخانه‏های احمدی و معرفت شیرازی.
زرکوب شیرازی، ابوالعباس (1350) شیرازنامه. تصحیح بهمن کریمی. تهران: کتابخانه‏های احمدی و معرفت شیرازی.
زرین‏کوب، عبدالحسین (1344) ارزش میراث صوفیه. تهران: آریا.
زرین‏کوب، عبدالحسین (1344) ارزش میراث صوفیه. تهران: آریا.
سایمونز، جان (1390) فوکو و امر سیاسی. ترجمۀ کاوه حسین‏زاده راد. تهران: رخداد نو.
سایمونز، جان (1390) فوکو و امر سیاسی. ترجمۀ کاوه حسین‏زاده راد. تهران: رخداد نو.
سعدی، مصلح‌بن‌عبدالـله (1375) بوستان. تصحیح غلامحسین یوسفی. تهران: خوارزمی.
سعدی، مصلح‌بن‌عبدالـله (1375) بوستان. تصحیح غلامحسین یوسفی. تهران: خوارزمی.
سعدی، مصلح‌بن‌عبدالـله (1384) گلستان. تصحیح غلامحسین یوسفی. تهران: خوارزمی.
سعدی، مصلح‌بن‌عبدالـله (1384) گلستان. تصحیح غلامحسین یوسفی. تهران: خوارزمی.
سعدی، مصلح‌بن‌عبدالـله (1385) کلیات. تصحیح محمدعلی فروغی. تهران: هرمس.
سعدی، مصلح‌بن‌عبدالـله (1385) کلیات. تصحیح محمدعلی فروغی. تهران: هرمس.
سهروردی، شیخ شهاب‌الدین (1364) عوارف‌المعارف. به‌اهتمام قاسم انصاری. تهران: علمی و فرهنگی.
سهروردی، شیخ شهاب‌الدین (1364) عوارف‌المعارف. به‌اهتمام قاسم انصاری. تهران: علمی و فرهنگی.
س‍ی‍وطی‌، ع‍ب‍دال‍رح‍م‍ن‌ب‍ن‌‌اب‍ی‌ب‍ک‍ر (1429) ‏الجامع‌الصغیر فی احادیث ‌البشیر النذیر.‏ بیروت: دارالفکر.
س‍ی‍وطی‌، ع‍ب‍دال‍رح‍م‍ن‌ب‍ن‌‌اب‍ی‌ب‍ک‍ر (1429) ‏الجامع‌الصغیر فی احادیث ‌البشیر النذیر.‏ بیروت: دارالفکر.
شمیسا، سیروس (1389) «یک روایت از دو شکست: بحثی در روایت فردوسی و سعدی از شکست ایران از تازیان و مغولان». سعدی‏شناسی. شمارة 13: 11-19.
شمیسا، سیروس (1389) «یک روایت از دو شکست: بحثی در روایت فردوسی و سعدی از شکست ایران از تازیان و مغولان». سعدی‏شناسی. شمارة 13: 11-19.
شفیعی‌کدکنی، محمدرضا (1392) زبان شعر در نثر صوفیه. تهران: سخن.
شفیعی‌کدکنی، محمدرضا (1392) زبان شعر در نثر صوفیه. تهران: سخن.
شهرستانی، محمد‌بن‌عبدالکریم (1415) ملل و نحل. بیروت: دارالمعرفه.
شهرستانی، محمد‌بن‌عبدالکریم (1415) ملل و نحل. بیروت: دارالمعرفه.
صاحبی نخجوانی، هندوشاه (1313) تجارب السلف. تصحیح عباس اقبال. تهران: مطبعۀ فردین.
صاحبی نخجوانی، هندوشاه (1313) تجارب السلف. تصحیح عباس اقبال. تهران: مطبعۀ فردین.
طوسی، خواجه نصیرالدین (1318) آغاز و انجام. شیراز: کتابفروشی جهان‌نما.
طوسی، خواجه نصیرالدین (1318) آغاز و انجام. شیراز: کتابفروشی جهان‌نما.
طوسی، خواجه نصیرالدین (1356) اخلاق ناصری. تصحیح مجتبی مینوی و علیرضا حیدری. تهران: خوارزمی.
طوسی، خواجه نصیرالدین (1356) اخلاق ناصری. تصحیح مجتبی مینوی و علیرضا حیدری. تهران: خوارزمی.
عراقی همدانی، فخرالدین ابراهیم (1338) دیوان عراقی. به‌کوشش سعید نفیسی. طهران: کتابخانۀ سنایی.
عراقی همدانی، فخرالدین ابراهیم (1338) دیوان عراقی. به‌کوشش سعید نفیسی. طهران: کتابخانۀ سنایی.
غزالی طوسی، ابوحامد محمد (1317) نصیحة‌الملوک. تصحیح جلال‌الدین همایی. تهران: چاپخانۀ مجلس طهران.
غزالی طوسی، ابوحامد محمد (1317) نصیحة‌الملوک. تصحیح جلال‌الدین همایی. تهران: چاپخانۀ مجلس طهران.
غزالی طوسی، ابوحامد محمد (1338) اعترافات غزالی (المنقذ من الضلال). ترجمۀ زین‌الدین کیایی‌نژاد. تهران: بی‌نا.
غزالی طوسی، ابوحامد محمد (1338) اعترافات غزالی (المنقذ من الضلال). ترجمۀ زین‌الدین کیایی‌نژاد. تهران: بی‌نا.
غزالی طوسی، ابوحامد محمد (1380) کیمیای سعادت. به‌کوشش حسین خدیوجم. تهران: علمی و فرهنگی.
غزالی طوسی، ابوحامد محمد (1380) کیمیای سعادت. به‌کوشش حسین خدیوجم. تهران: علمی و فرهنگی.
غنی، قاسم (1388) تاریخ تصوف در اسلام و تطورات و تحولات مختلفۀ آن از صدر اسلام تا عصر حافظ. تهران: زوار.
غنی، قاسم (1388) تاریخ تصوف در اسلام و تطورات و تحولات مختلفۀ آن از صدر اسلام تا عصر حافظ. تهران: زوار.
فرکلاف، نورمن (1379) تحلیل انتقادی گفتمان. گروه مترجمان. تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‏ها.
فرکلاف، نورمن (1379) تحلیل انتقادی گفتمان. گروه مترجمان. تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‏ها.
فوکو، میشل (1386) اراده به دانستن. ترجمۀ نیکو سرخوش و افشین جهاندیده. تهران: نی.
فوکو، میشل (1386) اراده به دانستن. ترجمۀ نیکو سرخوش و افشین جهاندیده. تهران: نی.
فوکو، میشل (1389) تئاتر فلسفه. ترجمۀ نیکو سرخوش و افشین جهاندیده. تهران: نی.
فوکو، میشل (1389) تئاتر فلسفه. ترجمۀ نیکو سرخوش و افشین جهاندیده. تهران: نی.
فوکو، میشل (1390) باید از جامعه دفاع کرد. ترجمۀ رضا نجف‌زاده. تهران: رخداد نو.
فوکو، میشل (1390) باید از جامعه دفاع کرد. ترجمۀ رضا نجف‌زاده. تهران: رخداد نو.
فیشر، ویلیام بین (1386) تاریخ ایران کمبریج. ترجمۀ تیمور قادری. تهران: امیرکبیر.
فیشر، ویلیام بین (1386) تاریخ ایران کمبریج. ترجمۀ تیمور قادری. تهران: امیرکبیر.
فیوری، جوزپه (1360) آنتونیو گرامشی، زندگی مردی انقلابی. ترجمۀ مهشید امیرشاهی. تهران: خوارزمی.
فیوری، جوزپه (1360) آنتونیو گرامشی، زندگی مردی انقلابی. ترجمۀ مهشید امیرشاهی. تهران: خوارزمی.
کسروی، احمد (1322) صوفیگری. بی‏جا: پیمان.
کسروی، احمد (1322) صوفیگری. بی‏جا: پیمان.
گرامشی، آنتونیو (۱۳۶۰) ستمگران و ستمبران. ترجمۀ وارتان میکائیلیان. تهران: فرهنگ نوین.
گرامشی، آنتونیو (۱۳۶۰) ستمگران و ستمبران. ترجمۀ وارتان میکائیلیان. تهران: فرهنگ نوین.
گرامشی، آنتونیو (1377) دولت و جامعۀ مدنی. ترجمۀ عباس میلانی. تهران: جاجرمی.
گرامشی، آنتونیو (1377) دولت و جامعۀ مدنی. ترجمۀ عباس میلانی. تهران: جاجرمی.
لوئی، الحبیب (1397) «بازنگری در مفهوم سابالترن (فرودستان) از گرامشی تا اسپیواک: تحولات تاریخی و کاربردهای جدید». تاریخ نو. ترجمۀ رضا الوندی. سال هشتم. شمارۀ 25: 14-3.
لوئی، الحبیب (1397) «بازنگری در مفهوم سابالترن (فرودستان) از گرامشی تا اسپیواک: تحولات تاریخی و کاربردهای جدید». تاریخ نو. ترجمۀ رضا الوندی. سال هشتم. شمارۀ 25: 14-3.
محقق، مهدی (1339) «قلمرو سعدی». راهنمای کتاب. سال دوم. شمارة 11: 212-225.
محقق، مهدی (1339) «قلمرو سعدی». راهنمای کتاب. سال دوم. شمارة 11: 212-225.
محقق، مهدی (1350) «سعدی و قضا و قدر». کنگرة جهانی سعدی و حافظ. شیراز: 19ـ42.
محقق، مهدی (1350) «سعدی و قضا و قدر». کنگرة جهانی سعدی و حافظ. شیراز: 19ـ42.
محمدبن‌منور (1381) اسرارالتوحید فی مقامات الشیخ ابی‌سعید. تصحیح محمدرضا شفیعی‌کدکنی. تهران: آگاه.
محمدبن‌منور (1381) اسرارالتوحید فی مقامات الشیخ ابی‌سعید. تصحیح محمدرضا شفیعی‌کدکنی. تهران: آگاه.
ملک‌مرزبان، مهسا و مرجان فردوسی (1391) «گفتمان حکومتی سعدی». پژوهشنامۀ علوم سیاسی. سال هفتم. شمارۀ 3: 7-40.
ملک‌مرزبان، مهسا و مرجان فردوسی (1391) «گفتمان حکومتی سعدی». پژوهشنامۀ علوم سیاسی. سال هفتم. شمارۀ 3: 7-40.
ملک‌مرزبان، مهسا و مرجان فردوسی (1393) «تحلیل انتقادی گفتمان صوفیانه در گلستان سعدی». کهن‏نامۀ ادب پارسی. پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. سال پنجم. شمارۀ 3: 87ـ120.
ملک‌مرزبان، مهسا و مرجان فردوسی (1393) «تحلیل انتقادی گفتمان صوفیانه در گلستان سعدی». کهن‏نامۀ ادب پارسی. پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. سال پنجم. شمارۀ 3: 87ـ120.
مستوفی قزوینی، حمداللـه (1364) تاریخ گزیده. به‌کوشش عبدالحسین نوایی. تهران: امیرکبیر.
مستوفی قزوینی، حمداللـه (1364) تاریخ گزیده. به‌کوشش عبدالحسین نوایی. تهران: امیرکبیر.
میلانی، عباس (1387) تجدد و تجددستیزی در ایران. تهران: اختران.
میلانی، عباس (1387) تجدد و تجددستیزی در ایران. تهران: اختران.
نیچه، فریدریش (1377) ارادة قدرت. ترجمة مجید شریف. تهران: جامی.
نیچه، فریدریش (1377) ارادة قدرت. ترجمة مجید شریف. تهران: جامی.
ون‌دایک، تئون ای (1377) «اقتدار، گفتمان و دسترسی». برگردان مجید خسروی‌نیک. گفتمان. شمارة 2: 73-102.
ون‌دایک، تئون ای (1377) «اقتدار، گفتمان و دسترسی». برگردان مجید خسروی‌نیک. گفتمان. شمارة 2: 73-102.
همدانی، رشیدالدین فضل‌اللـه (1373) جامع‌التواریخ. تصحیح محمد روشن و مصطفی موسوی. تهران: البرز.
همدانی، رشیدالدین فضل‌اللـه (1373) جامع‌التواریخ. تصحیح محمد روشن و مصطفی موسوی. تهران: البرز.
یارمحمدی، لطف‏اللـه (1383) گفتمان‌شناسی رایج و انتقادی. تهران: هرمس.
یارمحمدی، لطف‏اللـه (1383) گفتمان‌شناسی رایج و انتقادی. تهران: هرمس.
Boyle. J. A. (Ed) (1968) the Cambridge History of Iran (V5). United States of America: The Cambridge University Press. [DOI:10.1017/CHOL9780521069366]
Boyle. J. A. (Ed) (1968) the Cambridge History of Iran (V5). United States of America: The Cambridge University Press. [DOI:10.1017/CHOL9780521069366]
Fairclough. Norman (1992) Discourse and Social Change, London: Polity Press in Association with Blackwell Publishing Ltd.
Fairclough. Norman (1992) Discourse and Social Change, London: Polity Press in Association with Blackwell Publishing Ltd.
Fairclough, Norman (2001) Language and Power. England: Pearson education limited.
Fairclough, Norman (2001) Language and Power. England: Pearson education limited.
Gramsci A (1971) Selections from the Prison Notebooks, edited and translated by Quintin Hoare and Geoffrey Nowell Smith. London: Lawrence and Wishart.
Gramsci A (1971) Selections from the Prison Notebooks, edited and translated by Quintin Hoare and Geoffrey Nowell Smith. London: Lawrence and Wishart.
Halliday, Michael Alexandre Kikwood and Christian Matthiessen (2004) an Introduction to Functional Grammar, 3rd Ed, and London: Arnold.
Halliday, Michael Alexandre Kikwood and Christian Matthiessen (2004) an Introduction to Functional Grammar, 3rd Ed, and London: Arnold.
Leitch, Vincent B (Ed) (2010) the Norton Anthology of Theory and Criticism. United States of America. W. W. Notron & Company.
Leitch, Vincent B (Ed) (2010) the Norton Anthology of Theory and Criticism. United States of America. W. W. Notron & Company.
Schimmel, Anne Marie (1975) Mistical Dimension of Islam. United States of America: The University of North Carolina Press.
Schimmel, Anne Marie (1975) Mistical Dimension of Islam. United States of America: The University of North Carolina Press.