واکاوی نگاشت مرکزی استعاره‌های مفهومی و طرح‌واره‌های تصویری واژه‌های «آب» و «آتش» در ضرب‌المثل‌های برآمده از ادب فارسی

نویسندگان
علیرضا آرمان
مهیار علوی مقدم
علی تسنیمی
محمود الیاسی
دانشگاه حکیم سبزواری
10.52547/jpll.29.90.7
چکیده
زبان‌شناسانی مانند جورج لیکاف و مارک جانسون، برخلاف نگرش بلاغت سنتی که برای استعاره معنایی صرفاً بلاغی و زیباشناختی قائل بودند و آن را پدیده‌ای صرفاً زبانی می‌دانستند، استعاره را دارای ماهیتی ادراکی و مفهومی می‌دانند. این نگاه به استعاره در چارچوب معناشناسی شناختی جای می‌گیرد که در آن، معنا برپایه ساخت‌های مفهومی قرار دارد و همانند حوزه‌های شناختی دیگر، مقولاتی ذهنی‌ را باز‌می‌نمایاند. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی‌ـ‌تحلیلی، به واکاوی استعاره‌های مفهومی و طرح‌واره‌های تصویری در ضرب‌المثل‌ها‌ می‌پردازد. عشق، زندگی، علم، ناتوانی، خواری، دنیا و فروتنی ازجمله نگاشت‌های مفاهیم مثبت و منفی در استعاره های مفهومی در ضرب‌المثل‌های برآمده از متون ادبی است. در این میان، «آب» و «آتش» از واژه‌هایی هستند که در ضرب‌المثل‌های فارسی و دیوان­ شاعران و نثر نویسندگان پیشین و معاصر، برای نمایاندن ساحت‌های مادی و معنوی استفاده شده است. نتیجه این پژوهش، حاکی است که نگاشت اصلی در مفهوم استعاری ضرب‌المثل‌های متکی بر واژۀ «آتش»، ویرانگری است که با بسامد 42 بار تکرار شده است. نگاشت اصلی در استعاره مفهومی ضرب‌المثل‌های متکی بر واژه «آب» به صورت طرح‌واره فضایی (جابه‌جایی) است که با بسامد 18 بار تکرار شده است. این امر، نشان‌دهنده نگاشت مرکزی واژه «آب» و چرخش و عدم ثبات آن است. به‌طورکلی، شاعران و نویسندگان، با وام‌گیری این نگاشت‌ها، مضامینی خلق کرده‌اند که همواره شنونده را مشتاق نگاه می‌دارد و در ترویج ضرب‌المثل‌ها نقش داشته‌اند.


کلیدواژه‌ها
ضرب‌المثل
نگاشت مرکزی
استعاره مفهومی
طرح‌واره
آب
آتش

عنوان مقاله English

Analysis of the Central Mapping of Conceptual Metaphors and Pictorial Schemas of the Words “Water” and “Fire” in Proverbs Derived from Persian Literature

نویسندگان English

Alireza Arman
Mahyar Alavi Moghaddam
Ali Taslimi
Mahmoud Elyasi
Hakim Sabzevari University
چکیده English

In contrast to the traditional rhetorical view of aesthetic metaphor, which is a purely linguistic phenomenon, Linguists such as George Lakoff and Mark Johnson consider metaphor to be perceptual and conceptual in nature. This view of metaphor falls within the framework of cognitive semantics, in which meaning is based on conceptual constructs and, like other cognitive domains, represents subjective categories. The present study uses a descriptive-analytical approach to analyze conceptual metaphors and pictorial schemas in proverbs. Love, life, science, disability, humiliation, worldliness, and modesty are among the mappings of positive and negative concepts in conceptual metaphors in proverbs derived from literary texts. Among these, “water” and “fire” are words that have been used in Persian proverbs and the divans of poets and prose of former and contemporary writers to indicate the material and spiritual realms.The findings of this research indicate that the main mapping in the metaphorical sense of the proverbs based on the word “fire” is destructive, which is repeated with a frequency of 42 times.The main mapping in the conceptual metaphor of proverbs based on the word “water” is in the form of a spatial scheme (displacement) that is repeated 18 times. This highlights the central mapping of the word “water” and its rotation and instability. In general, by borrowing these mappings, poets and writers have created themes that always keep the listener enthusiastic and have contributed to the promotion of proverbs.

کلیدواژه‌ها English

Proverb
Central Mapping
Conceptual metaphor
schema
Water
Fire
آرمان، علیرضا و همکاران (1398) «نگاشت‌های استعاره‌ای حیوانات در ضرب‌المثل‌های برآمده از متون ادب فارسی». فرهنگ و ادبیات عامه. سال هفتم. شمارة 26: 207-240.
آرمان، علیرضا و همکاران (1398) «نگاشت‌های استعاره‌ای حیوانات در ضرب‌المثل‌های برآمده از متون ادب فارسی». فرهنگ و ادبیات عامه. سال هفتم. شمارة 26: 207-240.
اطهاری‌نیک‌عزم، مرضیه (1393) «تحلیل زمان و شاخص‌های زمانی در ضرب‌المثل‌ها با رویکرد نشانه‌ـ‌معناشناسی». جستارهای زبانی. دورة پنجم. شمارة 3: 1-25.
اطهاری‌نیک‌عزم، مرضیه (1393) «تحلیل زمان و شاخص‌های زمانی در ضرب‌المثل‌ها با رویکرد نشانه‌ـ‌معناشناسی». جستارهای زبانی. دورة پنجم. شمارة 3: 1-25.
دبیرسیاقی، سیدمحمد (1364) گزیدة امثال و حکم دهخدا. تهران: تیراژه.
دبیرسیاقی، سیدمحمد (1364) گزیدة امثال و حکم دهخدا. تهران: تیراژه.
ذوالفقاری، حسن (1392) فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی. تهران: علم.
ذوالفقاری، حسن (1392) فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی. تهران: علم.
رضایی، محمد و نرجس مقیمی (1394) «بررسی استعاره‌های مفهومی در ضرب‌المثل‌های فارسی». مطالعات زبانی و بلاغی. سال چهارم. شمارة 8: 91-116.
رضایی، محمد و نرجس مقیمی (1394) «بررسی استعاره‌های مفهومی در ضرب‌المثل‌های فارسی». مطالعات زبانی و بلاغی. سال چهارم. شمارة 8: 91-116.
روشن، بلقیس و همکاران (1392) «مبنای طرح‌واره‌ای استعاره‌های موجود در ضرب‌المثل‌های شرق گیلان». زبان‌شناخت. سال چهارم. شمارة 2: 75-94.
روشن، بلقیس و همکاران (1392) «مبنای طرح‌واره‌ای استعاره‌های موجود در ضرب‌المثل‌های شرق گیلان». زبان‌شناخت. سال چهارم. شمارة 2: 75-94.
شریفی‌مقدم، آزاده و نرجس ندیمی (1392) «تحلیل معنی‌شناختی از کاربرد نام حیوانات در ضرب‌المثل‌های گویش لار». زبان‌ها و گویش‌های ایرانی. شمارة 2: 137-159.
شریفی‌مقدم، آزاده و نرجس ندیمی (1392) «تحلیل معنی‌شناختی از کاربرد نام حیوانات در ضرب‌المثل‌های گویش لار». زبان‌ها و گویش‌های ایرانی. شمارة 2: 137-159.
صفوی، کورش (1392) درآمدی بر معناشناسی. چاپ پنجم. تهران: سورة مهر.
صفوی، کورش (1392) درآمدی بر معناشناسی. چاپ پنجم. تهران: سورة مهر.
فتوحی، محمود (1392) سبک‌شناسی: نظریه‌ها، رویکردها و روش‌ها. چاپ دوم. تهران: سخن.
فتوحی، محمود (1392) سبک‌شناسی: نظریه‌ها، رویکردها و روش‌ها. چاپ دوم. تهران: سخن.
فضائلی، مریم و شهلا شریفی (1392) «بررسی طرح‌واره‌های قدرتی در برخی از ضرب‌المثل‌های فارسی». زبان‌شناسی و گویش‌های خراسان. شمارة 1: 131-144.
فضائلی، مریم و شهلا شریفی (1392) «بررسی طرح‌واره‌های قدرتی در برخی از ضرب‌المثل‌های فارسی». زبان‌شناسی و گویش‌های خراسان. شمارة 1: 131-144.
کریمی، طاهره (1392) «استعاره‌های مفهومی در دیوان شمس برمبنای کنش حسی خوردن». نقد ادبی. سال ششم. شمارة 24: 168-143.
کریمی، طاهره (1392) «استعاره‌های مفهومی در دیوان شمس برمبنای کنش حسی خوردن». نقد ادبی. سال ششم. شمارة 24: 168-143.
لیکاف، جورج و مارک جانسون (1395) استعاره‌هایی که با آنها زندگی می‌کنیم. ترجمة هاجر آقاابراهیمی، چاپ دوم. تهران: علم.
لیکاف، جورج و مارک جانسون (1395) استعاره‌هایی که با آنها زندگی می‌کنیم. ترجمة هاجر آقاابراهیمی، چاپ دوم. تهران: علم.
متقی‌زاده، عیسی و الهام نیکوبخت (1393) «مقایسة ضرب‌المثل‌های فارسی و عربی با موضوع سخن از لحاظ واژگانی، نحوی، بلاغی و معناشناسی». ادبیات تطبیقی. شمارة 10: 295-322.
متقی‌زاده، عیسی و الهام نیکوبخت (1393) «مقایسة ضرب‌المثل‌های فارسی و عربی با موضوع سخن از لحاظ واژگانی، نحوی، بلاغی و معناشناسی». ادبیات تطبیقی. شمارة 10: 295-322.
ملاکی، زهرا و مختار فیاض (1395) «بررسی مبانی استعاری ضرب‌المثل‌های دینی‌ـ‌مذهبی». کهن‌نامة ادب فارسی. سال هفتم. شمارة 3: 111-130.
ملاکی، زهرا و مختار فیاض (1395) «بررسی مبانی استعاری ضرب‌المثل‌های دینی‌ـ‌مذهبی». کهن‌نامة ادب فارسی. سال هفتم. شمارة 3: 111-130.
هاوکس، ترنس (1377) استعاره. ترجمة فرزانه طاهری. چاپ دوم. تهران: مرکز.
هاوکس، ترنس (1377) استعاره. ترجمة فرزانه طاهری. چاپ دوم. تهران: مرکز.