بررسی تأثیر ویژگی‌های صرفی اسم فارسی و عربی در ادبیت متن شعری (با تکیه بر ملمعات حافظ)

نویسنده
دانشگاه بیرجند
چکیده


در مقاله حاضر، مشخصه­های صَرف اسم عربی مانع برداشت­های گوناگون از متون ادبی دانسته شده است. ساختمان اسم عربی از ویژگی­هایی ذاتی چون تذکیر و تأنیث، جامد و مشتق، وزن، تثنیه، انواع جمع، ضمایر دقیق، موصول، اسم­های اشاره و... برخوردار است که تعیّن و تداعی دقیق معانی در ذهن مخاطب را به‌همراه دارد. هرچند دقت صَرف عربی در نثر علمی‌ و فلسفی امتیاز به‌شمار می‌­رود و دانشمندان می‌­توانند مقصود خود را به‌کمک آن به‌روشنی بیان کنند، در متون ادبی، نقص به‌نظر می‌­رسد و از چندپهلویی و لطف هنری اثر می‌­کاهد. مسکوت‌بودن برخی از این ویژگی­ها در صرف اسم­های فارسی، به ابهام و ادبیت شعر کمک می‌­کند. در دیوان حافظ هفت غزل ملمع وجود دارد که امکان چنین مقایسه­ای را فراهم می‌­آورد. وجود مصراع­هایی به زبان فارسی و عربی در یک غزل حافظ به‌خوبی تفاوت امکانات صرفی در زبان فارسی و عربی را نشان می‌­دهد. فقدان چنین مشخصه­هایی یا وجود آن به‌صورت‌کلی در واژه فارسی طیف بیشتری از مخاطبان را با خود همراه می‌سازد و دامنه برداشت­های گوناگون را وسعت می‌دهد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Investigating the Effect of Morphological Features of Persian and Arabic Nouns on the Literariness of Poetic Texts: The Case of Hafez’s Molamma’āt

نویسنده English

Mohammad Reza Azizi
Birjand University
چکیده English

The present article identified the morphological characteristics of the Arabic noun as a feature preventing various interpretations of literary texts. Arabic nouns enjoy intrinsic features such as masculinity and femininity, solidness or derivativeness, morphological weight, duality, plurality, precise pronouns, relativity, demonstratives, etc., which determine and give rise to special associations in the mind of the audience. Although the precision of Arabic morphology in scientific and philosophical prose is a privilege with the help of which scholars can clearly express their intentions, it seems to be a defect in literary texts that reduces the multifariousness and artistic delicacy of the works. The absence of some of these features in the morphology of Persian nouns contributes to the ambiguity and literariness of the poem. In Hafez’s Diwān, there are seven bilingual lyrics (Molamma’āt) that allow such a comparison. The presence of some Persian and Arabic stanzas in a ghazal lyric of Hafez clearly shows the difference between the morphological possibilities in Persian and Arabic. In general, the absence or existence of such features in Persian words brings with it a wider audience and expands the range of different interpretations of a poetic work.

کلیدواژه‌ها English

morphology
Word
Literary Ambiguity
Hafez-e-Shirazi
آذرنوش، آذرتاش (1380) تاریخ زبان و فرهنگ عربی. چاپ دوم. تهران: سمت.
آذرنوش، آذرتاش (1380) تاریخ زبان و فرهنگ عربی. چاپ دوم. تهران: سمت.
ابن‌الانباری، ابوبکر (1401هـ) المذکر و المؤنث. ط2. القاهره: لجنه إحیاء التراث.
ابن‌الانباری، ابوبکر (1401هـ) المذکر و المؤنث. ط2. القاهره: لجنه إحیاء التراث.
ابن‌یعیش، موفق‌الدین (بی‌تا) شرح المفصل. تهران: ناصرخسرو.
ابن‌یعیش، موفق‌الدین (بی‌تا) شرح المفصل. تهران: ناصرخسرو.
احمدی، بابک (1380) ساختار تأویل متن. چاپ هشتم. تهران: مرکز.
احمدی، بابک (1380) ساختار تأویل متن. چاپ هشتم. تهران: مرکز.
افرام البستانی، فؤاد (1421هـ) المجانِی الحدیثه. جدّدها اختیاراً و درساً و شرحاً و تبویباً: لجنه من الأساتذه. قم: ذوی القربی.
افرام البستانی، فؤاد (1421هـ) المجانِی الحدیثه. جدّدها اختیاراً و درساً و شرحاً و تبویباً: لجنه من الأساتذه. قم: ذوی القربی.
بابایی، رضا (1387) «فواید و قواعد ساده‌نویسی». پژوهش و حوزه. شمارة 33: 182-211.
بابایی، رضا (1387) «فواید و قواعد ساده‌نویسی». پژوهش و حوزه. شمارة 33: 182-211.
بروکلمان، کارل (1396هـ) المنتقی من دراسات المستشرقین. ترجمه: صلاح‌الدین المُنَجِّد. ط2. بیروت: دار الکتاب الجدید.
بروکلمان، کارل (1396هـ) المنتقی من دراسات المستشرقین. ترجمه: صلاح‌الدین المُنَجِّد. ط2. بیروت: دار الکتاب الجدید.
بیکر، مونا (1393) به‌عبارت دیگر: کتاب درسی رشتة ترجمه. ترجمة علی بهرامی‌. تهران: رهنما.
بیکر، مونا (1393) به‌عبارت دیگر: کتاب درسی رشتة ترجمه. ترجمة علی بهرامی‌. تهران: رهنما.
الثمانینی، عمربن‌ثابت (1419هـ) شرح التصریف. تحقیق: ابراهیم بن سلیمان البعیمی‌. الریاض: مکتبه الرشد.
الثمانینی، عمربن‌ثابت (1419هـ) شرح التصریف. تحقیق: ابراهیم بن سلیمان البعیمی‌. الریاض: مکتبه الرشد.
حافظ، شمس‌الدین‌محمد (1371) دیوان حافظ. به‌تصحیح علامه قزوینی و قاسم غنی. به‌کوشش عبدالکریم جربزه‌دار. چاپ چهارم. تهران: اساطیر.
حافظ، شمس‌الدین‌محمد (1371) دیوان حافظ. به‌تصحیح علامه قزوینی و قاسم غنی. به‌کوشش عبدالکریم جربزه‌دار. چاپ چهارم. تهران: اساطیر.
حمیدیان، سعید (1389) شرح شوق: شرح و تحلیل بر اشعار حافظ. تهران: قطره.
حمیدیان، سعید (1389) شرح شوق: شرح و تحلیل بر اشعار حافظ. تهران: قطره.
خرمشاهی، بهاء‌الدین (1361) ذهن و زبان حافظ. تهران: نو.
خرمشاهی، بهاء‌الدین (1361) ذهن و زبان حافظ. تهران: نو.
دیویس، دیک (1391) «در ترجمه‌ناپذیری شعر حافظ». ترجمة مصطفی حسینی و بهنام میرزا بابازاده فومشی. ادبیات تطبیقی. دورة سوم. شمارة 1. پیاپی (5): 62 -75.
دیویس، دیک (1391) «در ترجمه‌ناپذیری شعر حافظ». ترجمة مصطفی حسینی و بهنام میرزا بابازاده فومشی. ادبیات تطبیقی. دورة سوم. شمارة 1. پیاپی (5): 62 -75.
رجائی بخارائی، احمدعلی (بی‌تا) فرهنگ اشعار حافظ. چاپ پنجم. تهران: محمدعلی علمی‌.
رجائی بخارائی، احمدعلی (بی‌تا) فرهنگ اشعار حافظ. چاپ پنجم. تهران: محمدعلی علمی‌.
الزوزنِی، ابن‌عبداللـه الحسین (1423هـ) شرح المعلقات السبع. ط2. بیروت: دار الکتب العلمیه.
الزوزنِی، ابن‌عبداللـه الحسین (1423هـ) شرح المعلقات السبع. ط2. بیروت: دار الکتب العلمیه.
سعدی، مصلح‌بن‌عبداللـه (1395) گلستان. با تصحیح و مقدمة محمدعلی فروغی. قم: پورصائب.
سعدی، مصلح‌بن‌عبداللـه (1395) گلستان. با تصحیح و مقدمة محمدعلی فروغی. قم: پورصائب.
سودی بسنوی، محمد (1370) شرح سودی بر حافظ. ترجمة عصمت ستارزاده. چاپ ششم. تهران: زرین/ نگاه.
سودی بسنوی، محمد (1370) شرح سودی بر حافظ. ترجمة عصمت ستارزاده. چاپ ششم. تهران: زرین/ نگاه.
الشرتونی، رشید (1380) مبادی العربیه فی الصرف و النحو. چاپ پنجم. تهران: اساطیر.
الشرتونی، رشید (1380) مبادی العربیه فی الصرف و النحو. چاپ پنجم. تهران: اساطیر.
الشعکه، مصطفی (1980م) الشعر و الشعراء فی العصر العباسی. ط5. بیروت: دار العلم للملایین.
الشعکه، مصطفی (1980م) الشعر و الشعراء فی العصر العباسی. ط5. بیروت: دار العلم للملایین.
عتیق، عبدالعزیز (1430هـ) علم المعانی. بیروت: دارالنهضه العربیه.
عتیق، عبدالعزیز (1430هـ) علم المعانی. بیروت: دارالنهضه العربیه.
فتوحی، محمود (1387) «ارزش ادبی ابهام از دومعنایی تا چندلایگی معنا». زبان و ادبیات فارسی دانشگاه خوارزمی‌. سال شانزدهم. شمارة 62: 16 -36.
فتوحی، محمود (1387) «ارزش ادبی ابهام از دومعنایی تا چندلایگی معنا». زبان و ادبیات فارسی دانشگاه خوارزمی‌. سال شانزدهم. شمارة 62: 16 -36.
فتوحی، محمود (1390) سبک‌شناسی نظریه‌ها، رویکردها و روش‌ها. تهران: سخن.
فتوحی، محمود (1390) سبک‌شناسی نظریه‌ها، رویکردها و روش‌ها. تهران: سخن.
فرشیدورد، خسرو (1373) عربی در فارسی. تهران: دانشگاه تهران.
فرشیدورد، خسرو (1373) عربی در فارسی. تهران: دانشگاه تهران.
مطلوب، احمد (2006م) معجم‌المصطلحات البلاغیه و تطوّرها. بیروت: الدارالعربیه للموسوعات.
مطلوب، احمد (2006م) معجم‌المصطلحات البلاغیه و تطوّرها. بیروت: الدارالعربیه للموسوعات.
معین، محمد (1369) مفرد و جمع. چاپ پنجم. تهران: امیرکبیر.
معین، محمد (1369) مفرد و جمع. چاپ پنجم. تهران: امیرکبیر.
موسی‌باشا، عمر (1369) «درنگی بر سیر دگرگونی‌های زبان عربی». مدرس علوم انسانی. ترجمة حسن دادخواه. دورة اول. شمارة 2: 40-68.
موسی‌باشا، عمر (1369) «درنگی بر سیر دگرگونی‌های زبان عربی». مدرس علوم انسانی. ترجمة حسن دادخواه. دورة اول. شمارة 2: 40-68.
هروی، حسینعلی (1369) شرح غزل‌های حافظ. به‌کوشش زهرا شادمان. چاپ سوم. تهران: مؤلف (چاپخانة کیهانک).
هروی، حسینعلی (1369) شرح غزل‌های حافظ. به‌کوشش زهرا شادمان. چاپ سوم. تهران: مؤلف (چاپخانة کیهانک).
یعقوب بکر، یعقوب (1966م) العربیه لغة عالمیة. القاهره: الأمانه العامه لجامعه الدول العربیه.
یعقوب بکر، یعقوب (1966م) العربیه لغة عالمیة. القاهره: الأمانه العامه لجامعه الدول العربیه.
Afram Al-Bustani, Fouad (2000) Majani Al-Haditha. Revised Version. Qom: Dhavel Qorba. [In Arabic]
Afram Al-Bustani, Fouad (2000) Majani Al-Haditha. Revised Version. Qom: Dhavel Qorba. [In Arabic]
Ahmadi, Babak (2001) The Structure and Interpretation of Text. 8th Edition. Tehran: Markaz Publication [In Persian]
Ahmadi, Babak (2001) The Structure and Interpretation of Text. 8th Edition. Tehran: Markaz Publication [In Persian]
Al-Samanini, Omar Ibn-e- Sabet (1998) Sharh Al-Tasrif. Researched by Ibrahim Ibn Sulayman Al-Baimiyi. Riyadh: Maktabat Al-Roshd [In Persian]
Al-Samanini, Omar Ibn-e- Sabet (1998) Sharh Al-Tasrif. Researched by Ibrahim Ibn Sulayman Al-Baimiyi. Riyadh: Maktabat Al-Roshd [In Persian]
Al-Shartouni, Rashid (2001) Mabadi Al-Arabiyya fi al-Sarv wa Al-Nahw. 5th Edition. Tehran: Asatir [In Persian]
Al-Shartouni, Rashid (2001) Mabadi Al-Arabiyya fi al-Sarv wa Al-Nahw. 5th Edition. Tehran: Asatir [In Persian]
Al-shokah, Mostafa (1980) Al-She'r va Al-Shoara fi al-Asr Al-Abbasi. 5th Edition. Beirut: Dar Al-elm le-Al-Malayin [In Arabic]
Al-shokah, Mostafa (1980) Al-She'r va Al-Shoara fi al-Asr Al-Abbasi. 5th Edition. Beirut: Dar Al-elm le-Al-Malayin [In Arabic]
Al-Zuzani, Ibn Abdullah Al-Hussein (2002 AH) Sharh al-Moallaghat al-Sab'. 2nd Edition. Beirut: Dar Al-Kitab Al-Elmiyah [In Arabic]
Al-Zuzani, Ibn Abdullah Al-Hussein (2002 AH) Sharh al-Moallaghat al-Sab'. 2nd Edition. Beirut: Dar Al-Kitab Al-Elmiyah [In Arabic]
Atiq, Abdul Aziz (2009) The Science of Meanings. Beirut: Dar Al-Nahda Al-Arabiya [In Arabic]
Atiq, Abdul Aziz (2009) The Science of Meanings. Beirut: Dar Al-Nahda Al-Arabiya [In Arabic]
Azarnush, Azartash (2001) The History of Arabic Language and Culture. 2nd Edition. Tehran: SAMT.
Azarnush, Azartash (2001) The History of Arabic Language and Culture. 2nd Edition. Tehran: SAMT.
Babaei, Reza (2008) "Benefits and rules of simplification". Pajouhesh and Hozeh Journal. No. 33: 182-211 [In Persian]
Babaei, Reza (2008) "Benefits and rules of simplification". Pajouhesh and Hozeh Journal. No. 33: 182-211 [In Persian]
Baker, Mona (1393) In Other Words. Trans by Ali Bahrami. Tehran: Rahnama [In Persian]
Baker, Mona (1393) In Other Words. Trans by Ali Bahrami. Tehran: Rahnama [In Persian]
Brockelman, Carl (2017) The Handbook of Oriental Studies. Trans by Salah Addin Monajjad. Beirut: Dar Al-Kitab Al-Jadeed [In Persian]
Brockelman, Carl (2017) The Handbook of Oriental Studies. Trans by Salah Addin Monajjad. Beirut: Dar Al-Kitab Al-Jadeed [In Persian]
Davis, Dick (2012) "On the Untranslatability of Hafez's Poetry". Trans by Mostafa Hosseini and Behnam Mirza Babazadeh Foumashi. Comparative Literature. Vol. 3. No. 1. (5): 62 -75 [In Persian]
Davis, Dick (2012) "On the Untranslatability of Hafez's Poetry". Trans by Mostafa Hosseini and Behnam Mirza Babazadeh Foumashi. Comparative Literature. Vol. 3. No. 1. (5): 62 -75 [In Persian]
Farshidvard, khosrow (1994) Arabic in Persian. Tehran: Tehran University Press [In Persian]
Farshidvard, khosrow (1994) Arabic in Persian. Tehran: Tehran University Press [In Persian]
Fotouhi, Mahmoud (2008) "Literary value of Ambiguity: From Ambiguity to Multiplicity of Meaning". The Persian Language and Literature, Kharazmi University. 16. No. 62: 16 -36 [In Persian]
Fotouhi, Mahmoud (2008) "Literary value of Ambiguity: From Ambiguity to Multiplicity of Meaning". The Persian Language and Literature, Kharazmi University. 16. No. 62: 16 -36 [In Persian]
Fotouhi, Mahmoud (2011) Stylistics: Theories, Approaches and Methods. Tehran: Sokhan [In Persian]
Fotouhi, Mahmoud (2011) Stylistics: Theories, Approaches and Methods. Tehran: Sokhan [In Persian]
Hafez (1993) The Divan of Hafez. By Allama Qazvini and Qasim Ghani. Prepared by Abdul Karim Jarbzehdar. 4th Edition. Tehran: Asatir [In Persian]
Hafez (1993) The Divan of Hafez. By Allama Qazvini and Qasim Ghani. Prepared by Abdul Karim Jarbzehdar. 4th Edition. Tehran: Asatir [In Persian]
Hamidian, Saeed (2010) Sharheh Shogh: The Description and Analysis of Hafez's Poems. Tehran: Qatre [In Persian]
Hamidian, Saeed (2010) Sharheh Shogh: The Description and Analysis of Hafez's Poems. Tehran: Qatre [In Persian]
Heravi, Hossein Ali (1990) Commentary on Ghazal's of Hafez. Edited by Zahra Shadman. 3rd Edition. Tehran: Moallef (Kayhanak Printing House) [In Persian]
Heravi, Hossein Ali (1990) Commentary on Ghazal's of Hafez. Edited by Zahra Shadman. 3rd Edition. Tehran: Moallef (Kayhanak Printing House) [In Persian]
Ibn al-Anbari, Abu Bakr (1981) Al-Muzakkar wa Al-Muannas. 2nd Edition. Cairo: Jonnah Ehya Al-Torath [In Arabic]
Ibn al-Anbari, Abu Bakr (1981) Al-Muzakkar wa Al-Muannas. 2nd Edition. Cairo: Jonnah Ehya Al-Torath [In Arabic]
Ibn al-Yayish, Mufaqid al-Din (n/d) Sharhh Al-Mofassal. Tehran: Naser Khosrow [In Persian]
Ibn al-Yayish, Mufaqid al-Din (n/d) Sharhh Al-Mofassal. Tehran: Naser Khosrow [In Persian]
Khorramshahi, Baha'uddin (1982) The Mind and Language of Hafez. Tehran: New [In Persian]
Khorramshahi, Baha'uddin (1982) The Mind and Language of Hafez. Tehran: New [In Persian]
Matloub, Ahmad (2006) Mo'jam Almostalahat al-Belagiyya wa Tatavvoraha. Beirut: Al-Dar Al-Arabiya Lelmosuat [In Persian]
Matloub, Ahmad (2006) Mo'jam Almostalahat al-Belagiyya wa Tatavvoraha. Beirut: Al-Dar Al-Arabiya Lelmosuat [In Persian]
Moin, Mohammad (1990) Singular and Plural. 5th Edition. Tehran: Amirkabir [In Persian]
Moin, Mohammad (1990) Singular and Plural. 5th Edition. Tehran: Amirkabir [In Persian]
Musaybasha, Omar (1990) "A Reflection on the Course of Changes in the Arabic Language". Human Sciences Modarres. Trans by Hassan Dadkhah. 1st vol. No. 2: 40-68 [In Persian]
Musaybasha, Omar (1990) "A Reflection on the Course of Changes in the Arabic Language". Human Sciences Modarres. Trans by Hassan Dadkhah. 1st vol. No. 2: 40-68 [In Persian]
Raja'i Bukhara'i, Ahmad Ali (n/d) Dictionary of Hafez's Poems. 5th Edition. Tehran: Mohammad Ali Elmi [In Persian]
Raja'i Bukhara'i, Ahmad Ali (n/d) Dictionary of Hafez's Poems. 5th Edition. Tehran: Mohammad Ali Elmi [In Persian]
Saadi, Mosleh Ibn Abdullah (2015) Golestan. Revised by Mohammad Ali Foroughi. Qom: Poursaeb [In Persian]
Saadi, Mosleh Ibn Abdullah (2015) Golestan. Revised by Mohammad Ali Foroughi. Qom: Poursaeb [In Persian]
Soodi Basnavi, Mohammad (1991) Soodi's Commentary on Hafez. Trans by Esmat Sattarzadeh. 6th Edition. Tehran: Zarrin/Negah [In Persian]
Soodi Basnavi, Mohammad (1991) Soodi's Commentary on Hafez. Trans by Esmat Sattarzadeh. 6th Edition. Tehran: Zarrin/Negah [In Persian]
Yaqub Bakr, Yaqub (1966) Al-Arabiyya Loqal Alamiyya. Cairo: Al-Amanat Al-Ammah Le-Jami'a Al-Doval Al-Arabiyya [In Arabic]
Yaqub Bakr, Yaqub (1966) Al-Arabiyya Loqal Alamiyya. Cairo: Al-Amanat Al-Ammah Le-Jami'a Al-Doval Al-Arabiyya [In Arabic]