خطاها و محدودیت‌های شناختیِ انسان به روایتِ مولانا با نگاهی به سنت‌های معرفت‌شناسی در فلسفه

نویسندگان
محمدجواد اعتمادی گلریز
حبیب الله عباسی
رسول رسولی پور
دانشگاه خوارزمی
10.29252/jpll.28.88.7
چکیده
مسئله شناخت در زندگی انسان موضوعی دیرینه‌ و محوری است که از سرآغاز تفکر بشر درباره هستی به میان آمده است. مجموعه اندیشه‌های مطرح‌شده در این زمینه دانش معرفت‌شناسی را پدید آورده است. در میراث عرفانی مولانا نکات بدیع و عمیقی درباره مقوله شناخت به‌دست می‌آید و بخش مهمی از آرای او به بحث خطاها و محدودیت‌های شناختی انسان مربوط است. این بحث در سنت فلسفی غرب نیز از جهات گوناگون طرح شده و پاسخ‌ها و تبیین‌هایی یافته است. در این پژوهش کوشش ‌شده، با روش تحلیلی‌ـ‌توصیفی و با رویکردی تطبیقی، ابعاد چندگانه موضوع خطاها و محدودیت‌های شناختی انسان نزد مولانا بررسی شود و برای رسیدن به مقصود نگاهی نیز به سیر موضوع در سنت فلسفی غرب شده است. از این رهگذر، به مقولاتی همچون عقل، تجربه، توهم، تصور و بود و نمود جهان پرداخته شده و پس از روایت سیر تکاملی موضوع در فلسفه غرب، اشارات مولانا در این زمینه نقل و بررسی شده است. درنهایت، نشان داده‌ شده که چگونه مولانا نیز سویه‌های چندگانه خطاها و محدودیت‌های شناخت را کاوش و بیان کرده و آرای او چه شباهت‌هایی با سنت فلسفی غرب دارد. همچنین، تفاوت‌ها و شباهت‌های نگرش فیلسوفان و عارفان در چیستی و چگونگی امر شناخت نیز بررسی شده است. میان فیلسوفان و عارفان درباره موضوع شناخت شباهت­ها و تفاوت­هایی وجود دارد. مهم­ترین تفاوت‌ها را می‌توان به نقش محوری عقل نزد فیلسوفان و بی­اعتباری آن در مقابل بعضی ابعاد دیگر شناخت نزد عارفان نسبت داد. ازسوی دیگر، تمثیل سایه‌ها در فلسفه افلاطون و مسئله بود و نمود و نقش تصور در مواجهه با جهان در دیدگاه فیلسوفان ایده‌آلیست قرن هجدهم، شباهت زیادی با مبانی شناخت‌شناسی در آرای مولانا دارد. در بیان شبا­هت­ها، درمی‌یابیم که بخشی از دیدگاه مولانا در توصیف جایگاه عقل و محدودیت­های شناختی انسان، به آرای عقل­گرایان معرفتی قرن هفدهم شباهت دارد، و در زمینه جایگاه ویژه تجربه در شناخت و کاستی‌های آن، به آرای تجربه­گرایان قرن هجدهم پهلو می‌زند.
کلیدواژه‌ها
شناخت
انسان
خطا
محدودیت‌
مولانا
معرفت‌شناسی غربی

عنوان مقاله English

Human’s cognitive errors and limitations in Rumi’s narrative with a look at epistemological traditions in philosophy

نویسندگان English

Mohammad Javad Etemadi Golriz
Habib-Allah Abbasi
Rasoul Rasoulipour
Kharazmi University
چکیده English

The question of cognition in human life is a long-standing and central issue that has arisen from the beginning of human thought about existence. The set of ideas presented in this regard has created the field of epistemology. There are original and interesting points about cognition in Rumi’s mystical heritage and an important part of his views on this subject is related to the discussion of human cognitive errors and limitations. This question has also been proposed in various ways in the Western philosophical tradition and has received answers and explanations. In this research, using a descriptive-analytical method and adopting a comparative approach an attempt has been made to investigate the multiple dimensions of human cognitive errors and limitations from Rumi’s perspective. To that end, we have also reviewed the evolutionary course of the subject in the Western philosophical tradition. Therefore, categories such as reason, experience, illusion, imagination, existence and appearance of the world have been dealt with followed by quotations and analyses of Rumi’s views on this subject. Finally, it is shown how Rumi also explored and expressed the multiple aspects of errors and limitations of human cognition and what similarities his views bear to the Western philosophical tradition. Moreover, the differences and similarities between the attitudes of philosophers and mystics towards the nature and quality of cognition have been studied. The most important differences can be seen in the pivotal role of reason among philosophers and its invalidity for some other aspects of cognition among mystics. On the other hand, the allegory of the cave in Plato’s philosophy and the question of existence and appearance of the world, and the role of imagination in investigating the world in the eyes of eighteenth-century idealist philosophers are very similar to the fundamentals of epistemology in Rumi’s views. It is found that part of Rumi’s views on describing the position of reason and human’s cognitive limitations is similar to the views of seventeenth-century rationalist epistemologists, and in terms of the special position of experience in cognition and its limitations, it is close to those of eighteenth-century empiricists.



کلیدواژه‌ها English

cognition
Human
Error
Limitation
Rumi
Western Epistemology
اسپینوزا، باروخ (1393) اخلاق. ترجمة محسن جهانگیری. چاپ ششم. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
استیس، والتر ترنس (1358) عرفان و فلسفه. ترجمة بهاءالدین خرمشاهی. تهران: سروش.
اسکروتن، راجر (1376) اسپینوزا. ترجمة اسماعیل سعادت. تهران: طرح نو.
اسکروتن، راجر (1375) کانت. ترجمة علی پایا. تهران: طرح نو.
افلاطون (1380) دورة آثار افلاطون. ترجمة محمدحسن لطفی. چاپ سوم. تهران: خوارزمی.
بورمان، کارل (1375) افلاطون. ترجمة محمد حسن لطفی. تهران: طرح نو.
دورانت، ویل (1369) تاریخ فلسفه. ترجمة عباس زریاب. چاپ هشتم. تهران: علمی فرهنگی.
دیرکس، هانس (1384) انسان‌شناسی فلسفی. ترجمة محمدرضا بهشتی. چاپ دوم. تهران: هرمس.
راسل، برتراند (1362) عرفان و منطق. ترجمة نجف دریابندری. چاپ دوم. تهران: شرکت کتاب‌های جیبی.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1362) ارزش میراث صوفیه. چاپ پنجم. تهران: امیرکبیر.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1369) با کاروان اندیشه. چاپ دوم. تهران: امیرکبیر.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1375) در قلمرو وجدان. چاپ دوم. تهران: سروش.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1383) سرّ نی. چاپ دهم. تهران: علمی.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1384) نردبان شکسته. چاپ دوم. تهران: سخن.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1385) تصوف ایرانی در منظر تاریخی آن. ترجمة مجدالدین کیوانی. چاپ دوم. تهران: سخن.
سورل، تام (1379) دکارت. ترجمة حسین معصومی همدانی. تهران: طرح نو.
سروش، عبدالکریم (1375) تفرج صنع. چاپ چهارم. تهران: صراط.
شفیعی‌کدکنی، محمدرضا (1387) غزلیات شمس تبریز (مقدمه). چاپ دوم. تهران: سخن.
شفیعی‌کدکنی، محمدرضا (1392) زبان شعر در نثر صوفیه. تهران: سخن.
شمس تبریزی (1377) مقالات. به تصحیح محمدعلی موحد. چاپ دوم. تهران: خوارزمی.
شوپنهاور، آرتور (1395) جهان همچون اراده و تصور. ترجمة رضا ولی‌یاری. چاپ هفتم. تهران: مرکز.
فروزانفر، بدیع‌الزمان (1384) شرح مثنوی شریف. چاپ یازدهم. تهران: زوار.
فروزانفر، بدیع‌الزمان (1347) احادیث مثنوی. چاپ دوم. تهران: امیرکبیر.
فروغی، محمدعلی (1383) سیر حکمت در اروپا. تهران: هرمس.
کانت، ایمانوئل (1394) نقد عقل محض. ترجمة بهروز نظری. تهران: ققنوس.
لاوین، ت. ز. (1386) از سقراط تا سارتر. ترجمة پرویز بابایی. چاپ سوم. تهران: نگاه.
مسکوب، شاهرخ (1371) چند گفتار در فرهنگ ایران. تهران: زنده‌رود.
مگی، برایان (1386) سرگذشت فلسفه. ترجمة حسن کامشاد. تهران: نی.
مولوی، جلال‌الدین (1396) مثنوی. به‌تصحیح محمدعلی موحد. چاپ دوم. تهران: هرمس و فرهنگستان زبان فارسی.
مولوی، جلال‌الدین (1388) کلیات شمس تبریزی. براساس تصحیح بدیع‌الزمان فروزانفر. به سعی توفیق سبحانی. تهران: قطره.
مولوی، جلال‌الدین (1380) فیه ما فیه. به تصحیح بدیع‌الزمان فروزانفر. چاپ هشتم. تهران: امیرکبیر.
نیکلسون، رینولد (1374) تصوف اسلامی و رابطة انسان و خدا. ترجمة محمدرضا شفیعی‌کدکنی. تهران: سخن.
نیکلسون، رینولد (1382) عرفان عارفان مسلمان. ترجمة اسداللـه آزاد. چاپ دوم. مشهد: دانشگاه فردوسی مشهد.
واربرتون، نایجل (1388) آثار کلاسیک فلسفه. ترجمة مسعود علیا. چاپ چهارم. تهران: ققنوس.
هالینگ دیل، ر.ج. (1389) تاریخ فلسفة غرب. ترجمة عبدالحسین آذرنگ. چاپ هشتم. تهران: ققنوس.
هاملین، دیوید (1374) تاریخ معرفت‌شناسی. ترجمة شاپور اعتماد. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی.
هرش، ژان. (1386) شگفتی فلسفی (سیری در تاریخ فلسفه). ترجمة عباس باقری. چاپ دوم. تهران: نی.
هیوم، دیوید (1395) کاوشی در خصوص فهم بشری. ترجمة کاوه لاجوردی. تهران: مرکز.
هیوم، دیوید (1350) فلسفة نظری. ترجمة منوچهر بزرگمهر. چاپ دوم. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
همایی، جلال‌الدین (1393) مولوی‌نامه. تهران: زوار.
Persian References In English
Bormann, Carl (1996) Plato. Translated by Mohammad Hassan Lotfi. Tehran: Tarhe No [In Persian]
Dierkes, Hans (2005) Philosophical Anthropology. Translated by Mohammad Reza Beheshti. Tehran: Hermes [In Persian]
Durant, Will (1990) History of Philosophy. Translated by Abbas Zaryab. P8. Tehran: Elmi Farhangi [In Persian]
Forouzanfar, Badi-Alzaman (2005) Description of Masnavi . P11. Tehran: Zavvar [In Persian]
Forouzanfar, Badi-Alzaman (1969) Hadiths of Masnavi. P2. Tehran: Amir Kabir [In Persian]
Foroughi, Mohammad Ali (2004) The Way of Wisdom in Europe. Tehran: Hermes [In Persian]
Halling Dale, R.J. (2010) History of Western Philosophy. Translated by Abdul Hussein Azarang. P8. Tehran: Ghoghnous [In Persian]
Hamlin, David (1995) History of Epistemology. Translated by Shapoor Etemad. Tehran: Institute of Humanities [In Persian]
Hersch, Jeanne (2007) Philosophical astonishment (A Journey in the History of Philosophy). Translated by Abbas Bagheri. P2. Tehran: Ney [In Persian]
Homayi, Jalaluddin (2014) Mowlavi Nameh. Tehran: Zavvar [In Persian]
Hume, David (2016) An Enquiry Concerning Human Understanding. Translated by Kaveh Lajevardi. Tehran: Markaz [In Persian]
Hume, David (1972) Theoretical Philosophy. Translated by Manouchehr Bozorgmehr. P2. Tehran: Book Translation and Publishing Company [In Persian]
Kant, Immanuel (2015) A Critique of Pure Reason. Trans by Behrooz Nazari. Tehran: Ghoghnous [In Persian]
Lavin, T. Z. (2007) From Socrates to Sartre. Trans by Parviz Babaei. P3. Tehran: Negah [In Persian]
Magee, Bryan (2007) History of Philosophy. Trans by Hassan Kamshad. Tehran: Ney [In Persian]
Meskoob, Shahrokh (1992) Some speeches in Iranian culture. Tehran: Zendehrood [In Persian]
Nicholson, Reynold (1995) Islamic Sufism and the Relationship between Man and God. Trans by Mohammad Reza Shafiee Kadkani. Tehran: Sokhan [In Persian]
Nicholson, Reynold (2003) The Mystics of Islam. Trans by Assadollah Azad. P2. Mashhad: Ferdowsi University of Mashhad [In Persian]
Plato (2001) Plato's Collection of Works. Trans by Mohammad Hassan Lotfi. P3. Tehran: Kharazmi [In Persian]
Rumi, Jalaluddin (2017) Masnavi. Edited by Mohammad Ali Movahed. P2. Tehran: Hermes and Persian Language Academy [In Persian]
Rumi, Jalaluddin (2009) Divane Shams Tabrizi. According to Forouzanfar's Edition. Tehran: Ghatreh [In Persian]
Rumi, Jalaluddin (2003) Fihe Ma Fih . Edited by Forouzanfar. P8. Tehran: Amirkabir [In Persian]
Russell, Bertrand (1983) Mysticism and Logic. Trans by Najaf Daryabandari. P2. Tehran: Sherkat Ketab Jibi [In Persian]
Scruton, Roger (1997) Spinoza. Trans by Esmail Saadat. Tehran: Tarhe No [In Persian]
Scruton, Roger (1996) Kant. Trans by Ali Paya. Tehran: Tarhe No [In Persian]
Schopenhauer, Arthur (2016) The World as Will and Representation. Trans by Reza Valiyari. P7. Tehran: Markaz [In Persian]
Shafiee Kadkani, Mohammad Reza (2008) Ghazaliyate Shams Tabriz (Introduction). P2. Tehran: Sokhan [In Persian]
Shafiee Kadkani, Mohammad Reza (2013) The language of poetry in Sufi prose. Tehran: Sokhan [In Persian]
Shams Tabrizi (1998) Maghalat. Edited by Mohammad Ali Movahhed. P2. Tehran: Kharazmi [In Persian]
Sorrell, Tom (2000) Descartes. Trans by Hossein Masoumi Hamedani. Tehran: Tarhe No [In Persian]
Soroush, Abdolkarim (1996) Tafarroje Son'e. P4. Tehran: Serat [In Persian]
Spinoza, Baruch (2014) Ethics. Trans by Mohsen Jahangiri. P6. Tehran: Nashre Daneshgahi [In Persian]
Stace, Walter Terence (1979) Mysticism and Philosophy. Trans by Baha'oddin Khorramshahi. Tehran: Soroush [In Persian]
Warberton, Nigel (2009) Classical Works of Philosophy. Transl by Massoud Oliya. P4. Tehran: Ghoghnous [In Persian]
Zarrinkoub, Abdolhossein (2006) Iranian Sufism in its Historical Perspective. Trans by Majdeddin Keyvani. P2. Tehran: Sokhan [In Persian]
Zarrinkoub, Abdolhossein (1996) In the Realm of Wisdom. P2. Tehran: Soroush [In Persian]
Zarrinkoub, Abdolhossein (1990) With the Caravan of Thought. P2. Tehran: Amirkabir [In Persian]
Zarrinkoub, Abdolhossein (2004) Serre Ney. P10. Tehran: Elmi [In Persian]
Zarrinkoub, Abdolhossein (2005) Nardebane Shekasteh. P2. Tehran: Sokhan [In Persian]
Zarrinkoub, Abdolhossein (1983) The Value of Sufi Heritage. P5. Tehran: Amirkabir [In Persian]