واکاوی مؤلفه‌های هوش‌ معنوی در ادب عرفانی با تکیه بر مثنوی مولانا

نویسندگان
آزاد اسلامی واحد ساوه
چکیده
ادبیات قلمرو‌های وسیعی را دربرمی‌گیرد که شامل موضوعات گوناگونی است؛ با دانش‌های متعددی در ارتباط است و روش‌های مختلفی را نیز برای بررسی و مطالعه آن می‌توان به‌کار گرفت. به‌عبارت دیگر، بسیاری از مسائل ادبی «چندتباری» هستند و در علوم مختلف ریشه دوانده‌اند؛ از جمله روان‌شناسی. مفهوم هوش‌معنوی، با موضوعاتی از معانی یا ارزش‌ها در پیوند است که به موجب آن جایگاه هوش در زندگی ما در بافت و زمینه‌ای غنی‌تر از معانی قرار می‌گیرد. هرچند اصطلاح هوش‌معنوی از دستاوردهای حوزه عرفان نیست و در روان‌شناسی محل بحث و بررسی است، اما این به‌معنای متروک‌ماندن موضوع در آثار عرفانی ما نیست. اگر منصفانه بنگریم، مباحث مربوط به هوش‌معنوی و معادل‌های آن به‌صورت بسیار وسیع و پربار در ادب عرفانی ما بیان شده است. شاخصه معنویت و مذهب به‌ویژه هوش‌معنوی در عرصه شعر عرفانی در ادبیات فارسی و شعر مولانا از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. مقاله حاضر که به روش توصیفی‌ـ‌تحلیلی و بر مبنای داده‌ها‌ی کتابخانه‌ای صورت گرفته است، نشان می‌دهد که ایمان، صلح‌، نوع‌دوستی و کاربرد صحیح آن در زندگی و سازگاری با ناملایمات دنیای واقعی از شاخصه‌های اصلی هوش‌معنوی در مثنوی مولاناست.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

An Analysis of Spiritual Intellect in Mystic Literature: The Case of Mathnavi

نویسندگان English

Malekmohammad Farrokhzad
Mojgan Zarekohan
Islamic Azad University, Saveh Branch
چکیده English

Literature includes comprehensive areas and covers various topics and issues. It relates to the numerous studies and we can use different methods for analyzing and studying it. In other words, most of the issues of literature are “multi-ethnic” and have been firmly rooted in diverse sciences such as psychology. The concept of spiritual intelligence is encountered with the issues followed by meanings and values that because of them our intelligence will be shaped in a more enriched context and background of meanings. Although the term “spiritual intelligence” is not considered to be one of achievements in the area of mysticism and it is discussed in the field of psychology, it does not mean that this issue is totally abandoned in mystical works. To be fair, concepts related to spiritual intelligence and their equivalents are represented broadly and fruitfully in our mystical literature. The elements of religion and spirituality, especially spiritual intelligence, are of great significance in the era of mystical poem in Persian literature and Rumi’s poetry. The present study is library-based with a descriptive-analytical method which indicates that faith, peace, altruism and its practice in life and also the tolerance of the adversities of real world, are the prominent elements of spiritual intelligence in Rumi’s Mathnavi.


کلیدواژه‌ها English

psychology
Mysticism
Spiritual Intelligence
Rumi
Mathnav.i
آقاجانی، طهمورث و همکاران (1393) «تأثیر بازی بر مهارت‌های اجتماعی کودکان». مطالعات توسعة اجتماعی ایران. سال ششم. شمارة 3: 97-104.
ابراهیمی ‌دینانی، غلامحسین (1389) فلسفه و ساحت سخن. تهران: هرمس.
اسماعیلی، علی و شایسته گودرزی (1386) مبانی روان‌شناسی عمومی. چاپ دوم. تهران: شلاک.
امینی، ‌محمد‌ و همکاران (1393) «تحلیل جایگاه هوش‌معنوی در میان مجریان و دریافت‌کنندگان کتاب درسی دین و زندگی دورة متوسطه». برنامه‌ریزی درسی. دورة یازدهم. شمارة 43: 95-109.
حسن‌زاده، رمضان و همکاران (1393) «رابطة هوش‌معنوی با مثبت‌اندیشی در دانشجویان دانشگاه علوم پزشکی بابل». دین و سلامت. دورة دوم. شمارة 1: 42-48.
حسین‌چاری، مسعود و حمیدرضا ذاکری (1389) «تأثیر زمینه‌های تحصیلی دانشگاهی، علوم دینی و هنری بر هوش‌معنوی؛ کوششی در راستای رواسازی و پایایی‌سنجی معنوی هوش‌معنوی». اندازه‌گیری معنوی. دورة اول. شمارة 1: 73-93.
خاکشور، فاطمه و همکاران (1392) «نقش تصور از خدا و هویت مذهبی در معنای زندگی». روان‌شناسی دین. شمارة 2: 53-56.
دانش، حسین (1380) روانشناسی معنوی. تهران: نسل نواندیش.
دلاور، علی و رقیه اسدی (1394) «کاربرد مدل‌سازی معادلات ساختاری PLS در تبیین اثرات متغیرهای جمعیت‌شناختی بر هوش‌معنوی». اندازه‌گیری تربیتی. دورة ششم. شمارة 32: 1- 39.
رجایی، علیرضا (1389) «هوش ‌معنوی، دیدگاه‌ها و چالش‌ها». پژوهش‌نامة تربیتی. دانشگاه آزاد اسلامی تربت جام. شمارة 22: 22-24.
زارعی، حسن و همکاران (1390) «شناسایی و سنجش مؤلفه‌های هوش ‌معنوی در محیط کار». پژوهش‌های مدیریت عمومی. سال چهارم. شمارة 12: 71-94.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1374) سر ّنی. تهران: علمی.
سروش، عبدالکریم (1389) قصة ارباب معرفت. چاپ هفتم. تهران: مؤسسة فرهنگی صراط.
سهرابی، فرامرز (1387) «مبانی هوش‌ معنوی». سلامت روان. سال اول. شمارة 1: 14-18.
شریعت‌باقری، محمدمهدی (1391) «مطالعة تطبیقی نظریات مولوی و مزلو دربارة انسان سالم و کامل». مطالعات روان‌شناختی دانشگاه الزهراء. دورة هشتم. شمارة 4: 131-145.
شفیع‌آبادی، عبدالـله و غلامرضا ناصری (1384) نظریه‌های مشاوره و روان‌درمانی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
شهرابی‌فراهانی و کیومرث فرحبخش (1391) «بررسی رابطة بین هوش‌معنوی و هوش ‌هیجانی دانش‌آموزان دختر منطقة 15 آموزش و پرورش شهر تهران». مدیریت و برنامه‌ریزی در نظام‌های آموزشی. دورة پنجم. شمارة 8: 44-60.
ضیاء‌نور، فضل‌الـله (1369) وحدت وجود. تهران: زوار.
طاهری، زهرا و همکاران (1395) «زندگی عقلانی و معنوی براساس آموزه‌‌های مولوی در مثنوی معنوی». پژوهشنامة ادب غنایی دانشگاه سیستان و بلوچستان. سال چهارم. شمارة 26: 119-140.
عابدی، محمدرضا (1392) «انترناسیونالیسم عرفانی، مبنای نگرش انسان‌شناختی مولانا». انسان‌پژوهی دینی. سال دهم. شمارة 29: 51-69.
عبدیوسف‌خانی، زینت و حسین اکبری امرغان (1393) «بررسی رابطة بین هوش‌معنوی و رضایت از زندگی». پژوهشنامة تربیتی. سال نهم. شمارة 38: 39-54.
عقدایی، تورج (1386) «روان‌شناسی کمال در مثنوی». عرفان اسلامی. شمارة 12: 55-85.
غباری‌بناب، باقر و همکاران (1386) «هوش‌معنوی». اندیشة نوین معنوی. سال سوم. شمارة 10: 125-147.
فتح‌الهی، علی و قاسم صحرایی (1392) «بازجست تفکر و انتقادی از دیدگاه مولوی». پژوهشنامة ادبیات تعلیمی. سال پنجم. شمارة 20: 137-160.
فتحی، کوروش و همکاران (1387) «شناسایی و اولویت‌یابی مهارت‌های زندگی مورد نیاز بزرگسالان برای لحاظ‌کردن در برنامه‌های درسی مدارس». تعلیم و تربیت. شمارة 93: 69-101.
فرهوش، محمد و همکاران (1396) «فراتحلیل مطالعات هوش ‌معنوی». مطالعات اسلام و روان‌شناسی. سال یازدهم. شمارة 20: 39-58.
قنبری، سیروس و ایمان کریمی (1395) «مؤلفه‌های هوش‌معنوی در نهج‌البلاغه». پژوهشنامة نهج‌البلاغه. دورة چهارم. شمارة 13: 99-119.
کار، آلن (1385) روان‌شناسی مثبت علم شادمانی و نیروی انسانی. ترجمة حسن پاشا‌ شریفی و جعفر نجفی‌زند. تهران: سخن.
محمدی ‌درویش‌وند، بهنوش و ژاسنت صلیبی (1395) «بررسی جهت‌گیری هدفی با هوش‌معنوی و مسئولیت‌پذیری دانش‌آموزان دختر سال اول دورة دوم متوسطه شهر تهران». جامعه‌پژوهی فرهنگی. سال هفتم. شمارة 2: 96-101.
مشایخی، منصوره (1390) «بررسی روان‌کاوانة مفاهیم کلیدی قرآنی‌ـ عرفان و تجلی آن در حوزة ادبیات فارسی». فدک سبزواران. سال دوم. شمارة 9: 145-164.
مک‌ناوتن، دیوید (1380) بصیرت‌ اخلاقی. ترجمة محمود فتحعلی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام‌خمینی(ره).
مورنو، آنتونیو (1380) یونگ، خدایان، انسان مدرن. ترجمة داریوش مهرجویی. چاپ دوم. تهران: مرکز.
مولانا، جلال‌الدین محمد (1376) مثنوی‌ معنوی. چاپ یازدهم. تهران: امیرکبیر.
ـــــــ (1369) فیه‌ما‌فیه. تصحیح بدیع‌الزمان فروزانفر. چاپ ششم. تهران: دانشگاه تهران.
مهرابی، ابراهیم (1392) «اقتراحی در متافیزیک هوش‌معنوی در اسلام». انسان‌پژوهی دینی. شمارة 29: 5-30.
میردریکوندی، رحیم (1390) «هوش‌هیجانی، پیشینه و رویکردها از نگاه دین و روان‌شناسی». روان‌شناسی و دین. سال چهارم. شمارة 3: 97-124.
نصراصفهانی، زهرا و مائده شیری (1393) «هفت شیوة روان‌درمانی در مثنوی». پژوهش‌های ادب عرفانی (گوهر گویا). سال هشتم. پیاپی 46: 145-168.
یدالله‌پور، محمدهادی و مهناز فاضلی کبریا (1393) «بررسی تطبیقی مفهوم هوش‌معنوی از منظر روان‌شناسی و اسلام». اسلام و سلامت. شمارة 1: 47-57.