بررسی و تحلیل کنش‌ها و ویژگی‌های قهرمان‌ـ پهلوان در داستان‌های قهرمانی عامه فارسی و مقایسه آن با شاهنامه

نویسندگان
شهید چمران اهواز
چکیده
قهرمان­گرایی یکی از موضوعات اساسی در داستان­های عامه منثور فارسی است. قهرمان‌ـ پهلوان در این داستان­ها از نظر کنش، الگو و عملکرد، ویژگی‌هایی دارد که عموماً متعلق به باورهای اسطوره­ای و سنت­های قهرمانی پیش و پس از اسلام در ایران است. عوامل تاریخی و اجتماعی زیادی را می­توان در نگاه‌داشت و انتقال این سنت­ها و باور­ها مؤثر دانست که وجود شاهنامه فردوسی یکی از مهم­ترین آنهاست. به­گونه­ای که در اغلب موارد می‌توان کنش­ها و ویژگی­های پهلوان در شاهنامه را پروتوتایپ یا نمونه نخستین قهرمان‌ـ‌پهلوان ادب عامه دانست. در این پژوهش، با بررسی چهار اثر منثور قهرمانی از ادب عامه فارسی (سمک عیار، حسین کرد، قصه حمزه، امیرارسلان) که هر یک متعلق به دوره­ای خاص هستند و زمینه غالب در هر کدام قهرمانی است، به شناسایی برخی از ویژگی­های جسمانی، اخلاقی و کنش­های رزمی، سیاسی و اجتماعی قهرمان‌ـ پهلوان و مقایسه آن با شاهنامه پرداخته­ایم. نتایج به‌دست‌آمده از این تحقیق به این قرار است: با وجود شکل‌گیری آثار مزبور در سده­های تاریخی، قهرمان‌ـ پهلوان بسیاری از ویژگی­های اسطوره‌ای و حماسی پهلوان شاهنامه را در خود حفظ کرده است. برخی از این کنش­ها و ویژگی­ها کاملاً با نمونه­های اسطوره­ای و حماسی شاهنامه مطابقت دارد و راویان و نویسندگان سعی در هم‌سان­سازی قهرمان‌ـ پهلوان ادب عامه با شاهنامه داشته­اند. در مواردی نیز با وجود شباهت، تفاوت­هایی میان این کنش­ها و ویژگی­ها دیده می­شود. تفاوت­ها اغلب در اخلاق و برخی از کنش­های سیاسی و اجتماعی قهرمان‌ـ پهلوان بوده است که حاصل موقعیت فکری و فرهنگی دوران پدیدآمدن آثار ادب عامه و تغییر و تحولات نظام عیاری است. بیشترین شباهت­ها نیز در ویژگی­های ظاهری، قدرت جنگاوری، نوع تولد، تربیت، مراحل رشد و سال­های آرمانی قهرمان‌ـ پهلوان دیده می­شود.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

An Analysis of the Actions and Characteristics of Hero-Pahlavans of Persian Tales and Comparing them with the Shahnameh

نویسندگان English

Manouchehr Tashakori
Mohammad Reza Salehi Mazandarani
Shima Fazeli
Shahid Chamran University of Ahvaz
چکیده English

Heroism is one of the main themes in popular Persian prose stories. The hero in these stories has characteristics that generally belong to the mythical beliefs and traditions of pre-Islamic and post-Islamic Iran. Many historical and social factors are important in the transmission of these traditions and beliefs but one of the most important ones is Ferdowsi’s Shahnameh. In many cases, the actions and characteristics of the hero in the Shahnameh can be considered to be the prototype of the hero in popular Persian prose stories.

In this study, by examining four heroic prose works of Persian folklore, each belonging to a specific era, we identify and compare the heroic, political, and social characteristics of the hero-pahlavan and his comparison with the Shahnameh. The results of this research are as follows: Despite the formation of these works in the historical centuries, the hero has retained many of the mythical and epic features of the Shahnameh. Some of these actions and features are perfectly in line with the mythical and epic examples of the Shahnameh, and the narrators and writers have attempted to match the Pahlavans of popular literature with the Shahnameh. In some cases, despite similarities, there are differences between these actions and characteristics. The differences have often been due to the heroic ethics and some of the heroic and social political and social practices that result from the intellectual and cultural situation of the era of popular literature and the changes and transformations of the Ayyari system. Most of similarities can be seen in terms of appearance, combat power, type of birth, upbringing, growth stages, and the ideal years of the heroic.

کلیدواژه‌ها English

Shahnameh
Popular Literature
Samak Ayyar
Hossein Kurd
Hamza's Tale
Amir Arslan Namdar
Hero-Pahlavan
Actions
Characteristics
پراپ، ولادیمیر (1371) ریشه‌های تاریخی قصه‌های پریان. ترجمة فریدون بدره‌ای. تهران: توس.
تمدن، محمد و عبدالحسین فرزاد (1393) «هم‌آموزی خورشیدشاه و ریدک: مقایسة آموزش در دو متن خسرو قبادان و ریدک (پیشا اسلامی) و سمک عیار (قرن ششم هجری)». پژوهش زبان و ادبیات فارسی. شمارة 34: 45-64.
جعفرپور، میلاد و مهیار علوی‌مقدم (1390) «بررسی تطبیقی عناصرآیینی و جنگاوری در شاهنامه و سمک عیار». جستارهای ادبی. شمارة 175: 52-84.
ــــــــ (1391) «ساختار بن‌مایه‌های داستانی امیرارسلان». متن‌شناسی ادب فارسی. شمارة 2: 39-60.
ــــــــ و عباس محمدیان (1392) «ساختار بن‌مایه‌ها در حسین کرد شبستری، شیرویه نامدار و ملک جمشید». نشریة‌ ادب و زبان. سال شانزدهم. شمارة 33: 32ـ85.
جوانشیر (میزانی)، فرج‌اللـه (1380) حماسة داد. تهران: جامی.
حداد، حسین (1387) بررسی عناصر داستان ایرانی. تهران: سورة مهر.
حسن‌آبادی، محمود (1386) «سمک عیار: افسانه یا حماسه؟» (مقایسة سازه‌شناختی سمک عیار با شاهنامة ‌فردوسی). مجلة‌ دانشکده‌ ادبیات دانشگاه مشهد. شمارة 158: 37-56.
حسین کرد شبستری (1386) به‌کوشش ایرج افشار و مهران افشاری. چاپ دوم. تهران: چشمه.
رزمجو، حسین (1381) قلمرو ادبیات حماسی ایران. جلد2. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
زرقانی، سیدمهدی (1377) «روابط شاهان و پهلوانان شاهنامة فردوسی». کیهان فرهنگی. شمارة 149: 16-20.
سرامی، قدمعلی (1373) از رنگ گل تا رنج خار. چاپ دوم. تهران: علمی و فرهنگی.
سرکاراتی، بهمن (1378) سایه‌های شکارشده. تهران: قطره.
باستانی پاریزی، ابراهیم (1382) یعقوب لیث. چاپ هشتم. تهران: علم.
عباسی، سکینه (1395) بوطیقای قصه‌های بلند عامیانة فارسی. تهران: روزگار.
فرامرزبن‌خداداد (1347) سمک عیار. تصحیح پرویز ناتل خانلری. جلد اول. چاپ سوم. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
فردوسی، ابوالقاسم (1366) شاهنامه. جلد اول. تصحیح خالقی مطلق. زیر نظر احسان یارشاطر. نیویورک.
ــــــــ (1369) شاهنامه. جلد دوم. تصحیح خالقی مطلق. زیر نظر احسان یارشاطر. نیویورک.
ــــــــ (1371) شاهنامه. جلد سوم. تصحیح خالقی مطلق. نیویورک/کانادا.
فریزر، جیمز (1394) شاخة زرین. ترجمة کاظم فیروزمند. چاپ هشتم. تهران: آگاه.
قصة حمزه (1347) به‌کوشش جعفر شعار. جلد اول. تهران: دانشگاه تهران.
کربن، هانری (1385) آیین جوانمردی. ترجمة احسان نراقی. چاپ دوم. تهران: سخن.
کزازی، میرجلال‌الدین (1370) مازهای راز. تهران: مرکز.
کمپبل، ژوزف (1395) قهرمان هزارچهره. ترجمة شادی خسروپناه. مشهد: گل آفتاب.
ــــــــ (1387) قدرت اسطوره. ترجمة عباس مخبر. تهران: مرکز.
لازار، ژیلبر (1357) «پهلوی، پهلوانی در شاهنامه». ترجمة ژاله آموزگار. سیمرغ. شمارة 5: 47-62.
محجوب، محمدجعفر (1386) ادبیات عامیانة ایران. جلد1و2. به‌کوشش حسن ذوالفقاری. چاپ سوم. تهران: چشمه.
ــــــــ (1356) «رو‌ش‌های عیاری و نفوذ کار و کردار عیاران در شاهنامه». سخن. شمارة 177ـ178: 2-13.
مختاری، محمد (1368) حماسه در رمز و راز ملی. تهران: قطره.
مسکوب، شاهرخ (1374) تن پهلوان و روان خردمند (ویراسته). تهران: طرح نو.
مظفریان، فرزانه (1391) «اسطوره و قصه‌های عامیانه». ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی. شمارة 28: 135-157.
ــــــــ. (1390) «قهرمان‌پردازی در قصه‌های عامیانه» (داراب‌نامه، امیرارسلان ‌نامدار، سمک عیار، اسکندرنامه و حسین کرد). اندیشه‌های ادبی. شمارة 9: 117-132.
مؤذن جامی، محمدمهدی (1379) ادب پهلوانی. تهران: قطره.
میرصادقی، جمال (1366) ادبیات داستانی. تهران: شفا.
ناتل خانلری، پرویز (1364) شهر سمک. تهران: آگاه.
نقیب‌الممالک، محمدعلی (1379) کتاب مستطاب امیرارسلان نامدار. ویراستار و پژوهشگر منوچهر کریم‌زاده. تهران: طرح نو.