تحلیل ساختاری ترکیبات وصفی و اضافی نو در غزلیات شمس

نویسندگان
دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی
چکیده
ترکیبات باهم­آیند در زبان­شناسی به زنجیره­ای از واژه­ها گفته می­شود که با یکدیگر هم‌نشین می‌شوند و یک سازه معنایی تشکیل می­دهند؛ مانند ترکیبات وصفی و اضافی. نوآوری در این حوزه یکی از وظایف اصلی شعر خلاق و ماندگار است. غزلیات شمس یکی از آثار برجسته ادب فارسی است که ترکیب­سازی از مشخصه­های بارز سبکی آن محسوب می‌شود. مولانا برای بیان اندیشه والا و عرفانی خود به آفرینش صدها سازه نو زبانی پرداخته و از انواع هنجارگریزی بهره گرفته است تا تنگنای موجود واژگان را وسعت بخشد یا از آوردن واژه­ها و ترکیبات تکراری بپرهیزد. در میان آثار او، غزلیات شمس نمونه­ای تمام‌عیار از جوشش اندیشه محسوب می­شود. در بافت غزل­های او صدها ترکیب وصفی نو مانند «اندیشه کژمژ»، «خیال بادشکل»، «بهانه­های زرین» و ترکیبات اضافی نو چون «اوباش خیالات»، «جهان رنگ و بو»، «تره­زار دل» یافت می­شود که به بررسی و تحلیل نیاز دارد. نوآوری­های مولانا به ترکیبات وصفی و اضافی محدود نمی­شود و گونه­های مختلف سازه­های نو در قالب اشتقاقات و ترکیبات اسمی، صفتی، قیدی و فعلی نو در غزلیات او یافت می­شود، اما در این جستار صرفاً به بررسی و تحلیل این نوع از نوآوری‌های او پرداخته شده است. یافته­ها نشان می­دهد مولانا با استفاده از این ترکیبات کنایه­ها و استعاره­های نو و بدیعی در زبان فارسی خلق کرده و علاوه‌بر توانمندسازی زبان با پرهیز از کاربرد ترکیبات و واژه­های تکراری بر جاذبه­های آن افزوده و اندیشه­های بیان‌نشدنی خود را در قالب زبان به تصویر کشده است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Structural Analysis of the Descriptive and Additional Compounds in Ghazaliat-e Shams

نویسندگان English

Yadollah Bahmani Motlagh
Mansooreh Hoosh-Alsadat
Shahid Rajaee Teacher Training University
چکیده English

Linguistic combinations are referred to as a chain of words that associate with one another and form a semantic phrases, such as adjectival and noun. Innovation in this field is one of the main tasks of creative poetry. Shams's sonnets are of the prominent works of Persian literature and their composition is characterized by its stylistic features. In order to express his sublime and mystical thought, Molana has created hundreds of neologisms and used a variety of norms to widen the bottleneck of the vocabulary or to avoid duplicate words and combinations. Among his works, Shams's sonnets are great examples of the fusion of thoughts. In the texts of his sonnets, there are hundreds of fresh adjective phrases such as "Perverted Thought", "Fantasy Imagination", "Golden Excuses" or noun phrases like "Mobs of Fancy", " World of Colors and Smells", “Farm of Heart” that require analysis. Rumi's innovations are not limited to this and different types of new structures are found in his nominative, adjectival, adverbial and verbal phrases and combinations, but this article deals only with this type of innovation. The findings show that Rumi created new and exquisite allusions and metaphors in Farsi using these combinations. And in addition to empowering the language by avoiding the use of repetitive combinations and words, Molana has added to its appeal and has portrayed his inimitable ideas in the form of language.

کلیدواژه‌ها English

Persian poetry
Rumi
Gazaliat-e-Shams
Innovation
Descriptive Compounds
Additional Compounds
ابوالقاسمی، سیده مریم (1383) اصطلاحات و مفاهیم عرفانی دیوان شمس. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
انوری، حسن و حسن احمدی گیوی (1388) دستور زبان فارسی. دورة دو جلدی. ویرایش سوم. چاپ چهارم. تهران: فاطمی.
بیدل دهلوی، عبدالقادر (1363) دیوان بیدل دهلوی. به‌تصحیح خلیل‌اللـه خلیلی. دورة دو جلدی. تهران: بین‌الملل.
پورنامداریان، تقی (1377) داستان پیامبران در کلیات شمس. جلد اول. چاپ چهارم. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
ــــــــ (1364) رمز و داستان‌های رمزی در ادب فارسی. تهران: علمی و فرهنگی.
خلیلی جهان‌تیغ، مریم (1380) سیب باغ جان. تهران: سخن.
داد، سیما (1382) فرهنگ اصطلاحات ادبی. تهران: مروارید.
دهخدا، علی‌اکبر (1372) لغت‌نامه. تهران: دانشگاه تهران.
شفیعی‌کدکنی، محمدرضا (1376) شاعر آینه‌ها (بررسی سبک هندی و شعر بیدل). چاپ سوم. تهران: آگاه.
ــــــــ (1387) در عشق زنده بودن (گزیدة غزلیات شمس). دو جلدی. چاپ سوم. تهران: سخن.
شمیسا، سیروس (1383) بیان و معانی. چاپ هشتم. تهران: فردوس.
ــــــــ (1388) کلیات سبک‌شناسی. چاپ سوم. تهران: میترا.
شیمل، آن‌ماری (1367) شکوه شمس. ترجمة حسن لاهوتی. چاپ دوم. تهران: علمی و فرهنگی.
صائب تبریزی (1333) دیوان اشعار. با مقدمة امیری فیروزکوهی. تهران: خیام.
صفوی، کوروش (1383) از زبان‌شناسی به ادبیات. جلد اول (نظم). چاپ دوم. تهران: سورة مهر.
طباطبایی، علاءالدین (1386) «ترکیب در زبان فارسی» (2). نامة فرهنگستان. شمارة 37: 130-136.
فروزانفر، بدیع‌الزمان (1337) یادنامة مولوی (شعر مولوی). به‌کوشش علی‌اکبر مشیر سلیمی. تهران: کمیسیون ملی یونسکو.
قریب، عبدالعظیم و همکاران (1365) دستور زبان فارسی (پنج استاد). چاپ دوم. تهران: اشرفی.
گرین، ویلفرد؛ لی مورگان و جان ویلینگهم (1376) مبانی نقد ادبی. ترجمة فرزانه طاهری. تهران: نیلوفر.
لاهیجی، محمد (1337) شرح گلشن راز. به‌قلم کیوان سمیعی. تهران: محمودی.
مولوی، جلال‌الدین‌محمدبلخی (1363) کلیات شمس. تصحیح بدیع‌الزمان فروزانفر. دورة ده جلدی. چاپ سوم. تهران: امیرکبیر.
نظامی، الیاس‌بن‌یوسف (1333) خسرو و شیرین. به تصحیح وحید دستگردی. تهران: شرق ایران.
وحیدیان کامیار، تقی (1381) دستور زبان فارسی. چاپ سوم. تهران: سمت.
ولک، رنه (1373) نظریة ادبیات. ترجمة ضیاء موحد و پرویز مهاجر. تهران: علمی و فرهنگی.
هوش‌السادات، منصوره و احمد حسنی رنجبر (1394) «بررسی و تحلیل فرآیندهای اصلی واژه‌آفرینی در غزلیات شمس». بهار ادب. سال هشتم. شمارة 2 (28): 429-450.
Cruse, D. A, (1999) Lexical semantics, New York. Cambridge University Press.