قوت‌القلوب، ملتقای دو گفتمان دانشمندی و بینشمندی

نویسندگان
دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران جنوب
چکیده
قوت‌القلوب فی معامله المحبوب و وصف طریق المرید الی مقام التوحید، اثر ابوطالب مکی، متن سازمانی و متمکنی است که در تثبیت و تخلید گفتمان تصوف بسیار مؤثر بوده ­است؛ زیرا جریان فربه تصوف در اواخر سده دوم در بستر دین مفصل‌بندی شد و از میان گفتمان‌های معارضی چون فقاهت و کلام و فلسفه گذشت. این جریان در دوره­ای تکوین یافته که عقل‌گرایی افراطی، جدال­های فقهی، مناقشات فلسفی و نزاع­های سیاسی و اجتماعی بر کل جامعه اسلامی سایه افکنده بود. ایده‌پردازان تصوف، با بررسی و شناخت خلأها و دال‌های تهی، رهیافت­های حاکم بر جامعه را ـ‌به مدد منطق تفاوت گفتمانیِ گزاره­های غایب و مهجورـ برجسته کردند و با استمداد از شیوه تأویل، گزاره‌های گفتمانی خود را پربار ساختند و کم­کم توانستند گفتمان تصوف را منسجم کنند و غالب این اهتمام، به‌صورت عینی، تا حدودی در کتاب قوت‌القلوب، که آن را ملتقای دو گفتمان دانشمندی و بینشمندی می­دانیم، تبلور یافته است. برای تحصیل این مهم، از روش و الگوی تحلیل گفتمانی جفت‌گفتمان‌ساز لاکلاو و موفه بهره جستیم و نشان دادیم که ابوطالب مکی چگونه توانسته گزاره­های غایب، مهجور و تهی‌شده فقه را با استفاده از شیوه تأویل ترمیم کند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Qoto-al-Qolob Abutaleb-e-Makki: The Confluence of Two Scholarly and Insightful Discourse

نویسندگان English

Akram Barazandeh
Amirbanoo Karimi
Islamic Azad University, Tehran-South Branch
چکیده English

Qotol-al-Qolob is an organismic and rich text that has been very effective in stabilizing the Sufist discourse. This is because of the flow of Sufism articulated in the late second century in the context of religion and passed through contradictory discourses such as jurisprudence, theology, and philosophy and then emerged in a period that radical rationalism, jurisprudential controversy, philosophical conflicts as well as political and social quarrels spead over the entire Islamic world. The ideologues of Sufism highlighted absent and separated propositions with the help of the logic of discursive difference and by studying and recognizing dominant approaches. They were gradually able to successfully integrate and dominate the Sufist discourse. This is visualized in Qotol-al-Qolob which we consider to be the confluence of two scholarly and insightful discourses. To achieve this important point we use the method and discourse analysis of La Clau and Mouffe and we show how Abutaleb Makki could renovate the absent, excluded, and depleted propositions of the jurisprudential discourse by the use of interpretation model.

کلیدواژه‌ها English

Abutaleb Makki
Qoto-al-Qolob
Scholarly Discourse
Insightful Discourse
La Clau and Mouffe
Mystical Prose
ابن‌خلکان، أحمدبن‌محمدبن‌أبی‌بکر (د.ت.) وفیات الأعیان و أنباء أبناء الزمان. تحقیق إحسان عباس، بیروت: دارصادر.
ابوطالب المکی، محمدبن‌علی‌بن‌عطیه (1997) قوت‌القلوب فی معاملة المحبوب و وصف طریق المرید إلی مقام التوحید. تحقیق عیون السّود. بیروت: دارالکتب العلمیة.
الحنفی، عبدالمنعم (2003) الموسوعة الصوفیة. القاهره: مکتبة مدبولی.
الخطیب البغدادی، ابوبکر احمدبن‌علی (2004) تاریخ بغداد. دراسة و تحقیق مصطفی عبدالقادر عطا. بیروت: دارالکتب العلمیه.
الذهبی، محمدبن‌احمدبن‌عثمان‌بن‌احمدبن‌عثمان (2003) تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام. حققه و ضبطه و علق علیه بشار عواد معروف. بیروت: دارالغرب الاسلامی.
ــــــــ (2004) سیر أعلام النبلاء. دراسة و تحقیق مصطفی عبدالقادر عطا. بیروت: دارالکتب العلمیه.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1363) جست‌وجو در تصوف ایران. تهران: امیرکبیر.
سراج طوسی، ابونصر (1388) اللمع فی التصوف. ترجمة مهدی محبتی. تهران: اساطیر.
سمعانی، شهاب‌الدین ابوالقاسم احمد (1368) روح‌الارواح فی شرح اسماء الملک الفتاح. تصحیح نجیب مایل هروی. تهران: علمی و فرهنگی.
فتوحی، محمود (1389) «از کلام متمکن تا کلام مغلوب، بازشناسی دو گونه نوشتار در نثر صوفیه». نقد ادبی. سال سوم. شمارة 10: 35-62.
قشیری، ابوالقاسم (1374) ترجمة رسالة قشیریه. به‌کوشش بدیع‌الزمان فروزانفر. تهران: علمی و فرهنگی.
لاکلاو، ارنستو و شانتال موفه (1393) هژمونی و استراتژی سوسیالیستی؛ به‌سوی سیاست و دموکراتیک رادیکال. ترجمة محمد رضایی. تهران: ثالث.
مقدمی، محمدتقی (1390) «نظریة تحلیل گفتمان لاکلاو و موف و نقد آن». معرفت فرهنگی و اجتماعی، سال دوم. شمارة 2: 91-124.
نفیسی، سعید (1385) سرچشمة تصوف در ایران. تهران: اساطیر.
هجویری، علی‌بن‌عثمان (1384) کشف‌المحجوب. تصحیح محمود عابدی. تهران: سروش.
یورگنسن، ماریان و لوئیز فیلیپس (1389) نظریه و روش در تحلیل گفتمان. ترجمة هادی جلیلی. تهران: نی.
یونگ، کارل گوستاو (1395) روان‌شناسی و دین. ترجمة فؤاد روحانی. تهران: علمی و فرهنگی.