تأثیر تحولات سیاسی‌ـ اجتماعی بر شکل‌گیری تصویر "آرمان‌شهر" در شعر عرفانی

نویسندگان
علیرضا مظفری
بهمن نزهت
محمد احسانی
دانشگاه ارومیه
10.29252/jpll.27.86.215
چکیده
ازآنجاکه روح انسان تعالی­طلب است، پیوسته‌ درصدد کشف نادانسته­ها برمی‌آید؛ بنابراین، ابزارهایی را جست‌وجو می­کند تا به زندگی بهتر دست یابد و در پی ایجاد شهر آرمانی یا مدینه فاضله، ناکجاآباد، جهان مطلوب و... است.

صوفیه به‌نسبت دیگر اقشار جامعه با واقعیت­های اجتماعی و بومی خود مأنوس­تر بودند و جامعه را پر از کاستی می­دیدند و بر آن بودند که با شناخت جامعه موجود و درک کاستی‌ها و نارسایی­های آن، انسان را به جهان مطلوب رهنمون شوند.

تلقی عارفانی چون سنایی، عطار و مولوی از آرمان‌شهر، با برداشت فلاسفه و متشرعان از آن تفاوت­های بنیادین دارد. در پی این مهم، همواره اندیشمندان، شاعران و نویسندگان ویژگی­هایی را برای آرمان‌شهر برشمرده‌اند که اگرچه اشتراک‌هایی با هم دارند، در برخی مختصات متفاوت‌اند.

در این جستار سعی شده است با روش توصیفی ـ تحلیلی مبتنی بر بررسی مهم‌ترین آثار ادبی قرن‌های ششم و هفتم هجری، سیر تحول مفهوم آرمان‌شهر در آثار بزرگان شعر عرفانی فارسی بررسی شود تا ازیک‌سو ویژگی­های هر یک از آرمان‌شهرها مشخص شود و از جانبی دیگر، تفاوت و تمایز هر یک از آنها ـ با توجه به ویژگی­های سیاسی‌ـ اجتماعی آن دوران نمایانده شود.
کلیدواژه‌ها
ادبیات عرفانی
شعر عرفانی
آرمان‌شهر
تحولات سیاسی- اجتماعی

عنوان مقاله English

The Influence of Socio-Political Transformations on the Formation of the Image of “Utopia” in Mystical Poems

نویسندگان English

Alireza Mozafari
Bahman Nozhat
Mohammad Ehsani
Uromieh University
چکیده English

Since human soul seeks excellence, he continuously hunts for answers to his questions. Therefore, he works towards tools to help him achieve a better life, create a dream world (Armanshahr) or utopia; a nowhere; his desired world. The Sufis has been more attentive to the local realities of their society, and they saw the society full of shortcomings and sought to lead their people into a desirable world by knowing the existing society and understanding its shortcomings and failures. The mystic understanding of Sanaei, Attar and Rumi of utopia is different from the perception of philosophers and scholars. In this way, scholars, poets and writers attribute some features to utopia, and although these features share some commonalities, they are different in some aspects as well. In this research, we have tried to study the main literary works of the 6th and 7th centuries through descriptive-analytical methods to, on the one hand, explore the evolution of the concept of utopia in the works of the elders of Persian mystic poetry, and on the other hand to explore the characteristics of their utopias and their differences according to the socio-political characteristics of that period.

کلیدواژه‌ها English

Mystical literature
Mystical poem
utopia
socio-political transformations
ابراهیمی‌دینانی، غلامحسین (1366) شعاع اندیشه و شهود در فلسفة سهروردی. تهران: حکمت.
اصیل، حجت‌الـله (1381) آرمان‌شهر در اندیشة ایرانی. چاپ دوم. تهران: نی.
اصیل، حجت‌الـله (1371) «تصویر گنگ‌دژ آرمان‌شهر نظامی گنجوی». کلک. شمارة 25 و 26: 47-56.
پورنامداریان، تقی (1364) رمز و داستان‌های رمزی در ادب فارسی. تهران: علمی و فرهنگی.
ثروت، منصور (1391) «منشأ آرمان‌گرایی نظامی». تاریخ ادبیات. شمارة 3. 68: 77-91.
حافظ، شمس‌الدین محمد (1381) دیوان. بر اساس نسخة قزوینی و خانلری. تهران: روزگار.
حسینی، مریم (1385) «آرمان‌شهر زنان». پژوهش زنان. دورة چهارم. شمارة 3: 117-131.
حسینی، مریم (1389) «شهرخدای سنایی در حدیقه‌الحقیقه». ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی. شمارة 20: 45- 64.
خرمشاهی، بهاءالدین (1372) حافظ‌نامه. جلد اول. چاپ پنجم. تهران: علمی و فرهنگی.
دِ بروین، ی. (1378) حکیم اقلیم عشق. ترجمة مهیار علوی‌مقدم و محمدجواد مهدوی. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1378) صدای بال سیمرغ. تهران: سخن.
سلیمانی، صدیقه (1393) «جستاری در حوزه‌های آرمان‌شهرهای نظامی گنجوی». مدیریت شهری. شمارة 35: 43- 54.
سنایی، ابوالمجد مجدودبن‌آدم (1382) حدیقه‌الحقیقه. به تصحیح مریم حسینی. تهران: نشر دانشگاهی.
صرفی، محمدرضا و زهرا خجسته (1386) «آرمان‌شهر مولانا». فرهنگ. شمارة 63- 64: 467- 494.
طغیانی، اسحاق و زهرا معینی‌فرد (1387) «آرمان‌شهر زنان در خسرو و شیرین حکیم نظامی گنجه‌ای». سال ششم. شمارة 11: 113- 130.
عباسپور اسفدن، حسنعلی و احمد رنجبر (1393) «جلوه‌های آرمان‌شهر و شهریار آرمانی فردوسی با جستاری در داستان سیاوش». ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی. سال دهم. شمارة 35: 179- 212.
عطار، فریدالدین محمد (1388) منطق‌الطیر. مقدمه، تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی‌کدکنی. چاپ سوم. تهران: سخن.
فارابی، ابونصر (1379) اندیشه‌های اهل مدینة فاضله. جلد اول. ترجمه و تحشیة سیدجعفر سجادی. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
قادری، حاتم، مصطفی یونسی و عبدالرسول حسنی‌فر (1390) «اندیشة آرمان‌شهری در جمهوری افلاطون؛ تفاوت‌ها و تمایزها». پژوهشنامة علوم سیاسی. سال هفتم. شمارة 1: 117- 135.
کربن، هنری (1358) ارض ملکوت و کالبد انسان در روز رستاخیز از ایران مزدایی تا ایران شیعی. ترجمة ضیاءالدین دهشیری. تهران: مرکز ایرانی مطالعة فرهنگ‌ها.
لمبتن، آن (1382) تداوم و تحول در تاریخ میانة ایران. ترجمة یعقوب آژند. تهران: نی.
مدرسی، فاطمه و کبیر رسولی‌مقدم (1391) «کهن‌الگوی آرمان‌شهر در منطق‌الطیر عطار نیشابوری». در: مجموعه مقالات هفتمین همایش بین-المللی انجمن ترویج زبان و ادبیات فارسی. جلد نهم. دانشگاه علامه طباطبایی(ره) با همکاری انجمن ترویج زبان و ادبیات فارسی: 518- 533.
مبلغی، عبدالمجید و طیبه محمدی‌کیا (1393) «نگاهی به آرمان‌شهر سینوی». حکمت سینوی (مشکوة‌النور). سال نوزدهم: 111- 130.
مطلبی، مسعود و محمدمهدی نادری (1388) «بررسی تطبیقی مفهوم آرمان‌شهر در اندیشة سیاسی اسلام، ایران و غرب». مطالعات سیاسی. سال دوم. شمارة 6: 125- 146.
موسوی، مهرالسادات (1386) «آرمان‌شهر سعدی». رشد آموزش و پرورش زبان و ادب فارسی. شمارة 84: 8- 11.
موسوی بجنوردی، کاظم (1370) دایرةالمعارف اسلامی. تهران: مرکز دایرة‌المعارف اسلامی.
مولوی، جلال‌الدین‌محمد (1370) مثنوی معنوی. تصحیح رینولد نیکلسون. تهران: مولی.
نظری، نجمه (1389) «مقایسة آرمان‌شهر فردوسی و سعدی». عرفانیات در ادب فارسی (ادب و عرفان (ادبستان). سال اول. شمارة 2: 120- 130.
ولک، رنه و آوستن وارون (1373) نظریة ادبیات. ترجمة ضیاء موحد و پرویز مهاجر. تهران: علمی و فرهنگی.
Consice Oxford dictionary English (2003) Oxford University Press, First Edition.
Longman Dictionary of American English (2004) Edinburgh Gate, Third Edition.