چشم‌اندازهای تازه ساختار بلاغیِ تشبیه در اشعار بیدل دهلوی

نویسندگان
دانشگاه اراک
چکیده
شیوه نگرش و رویکرد شاعران و نویسندگان به جهان را در قالب آثار ادبی و از خلال دستگاه بلاغی آنها می­توان مشاهده کرد. یکی از عوامل تأثیرگذار در شکل­گیری و دگرگونی این دیدگاه­ها و رویکردها تحولاتی است که جهان آنها را، در سطوح مختلف، دربرمی­گیرد. یکی از ساختارهای مهم دستگاه بلاغی تشبیه است. در این پژوهش تلاش شده است تا نشان داده شود که چگونه ساختارهای تشبیهی بیدل، در پیوند با دیگر ساختارهای بلاغی، تحولات بافت­های موقعیتی را در سطوح مختلف آشکار می­کنند. از سوی دیگر، به این مسئله پرداخته شده است که دگرگونی­های آشکار و پنهان در این دوره، چگونه افق­های انتظار دوره­های پیشین را تحت تأثیر قرار داده و گاه به پایه­ریزی و شکل­گیری افق­های جدید منجر شده است. آثار بیدل در این میان به‌مثابه زمینه­ای در نظر گرفته شده است که تا حد زیادی می­توان تحولات درونی آنها را به دیگر زمینه­ها، از جمله سبک هندی، بسط داد. با بررسی صورت‌گرفته مشاهده شد که بیدل نه‌تنها گاه از تشبیهات قدیمی ساختارهایی تازه خلق کرده است، بلکه با ایجادِ شبکه­های زنجیروارِ تشبیهی، وفور تصاویر ترکیبی، ساخت تصاویرِ متعدد با استفاده از چندوجهی‌بودنِ واژه­ها، تعاملِ تصاویرِ مرکزی و حاشیه­ای و... ساختارهایی نو بنا نهاده است. همچنین، پس از بررسی بافت موقعیتی عهد صفوی، بافت زبانی سبک هندی، و ساختارهای رایجِ تشبیهی در آن سبک، در نهایت، به بررسی ساختارهای تشبیهی تازه و ویژگی­های آن در اشعار بیدل پرداخته شده است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

New Perspectives into Rhetorical Structure of Simile in the Poems of Bidel Dehlavi

نویسندگان English

Mehrdad Akbari Gandomani
Mehdi Reza Kamali Baniani
Arak University
چکیده English

Through a rhetorical system, poets’ and writers’ worldview is reflected in their literary works. One effective factor in forming or changing these viewpoints is the happenings and changes of the world poets dwell on different levels. Simile is an important structure in the rhetorical system. In this piece of research the writers have tried to show how structure of simile in Bidel reveals transformations in the texture of situation on different levels through establishing relations with other rhetorical structures. Moreover, the research also investigates how vivid or subdued transformations in the current period affect the horizon of expectation of previous ages resulting in the formation of new horizons. In this article, the poems of Bidel are regarded as a field the intrinsic transformations in which can be attributed to other fields such as Hindi style of poetry. Through this study, it became obvious that not only the poet (Bidel) sometimes creates new structures out of old similes, but also he establishes new structures by creating chains of similes networks, resulting in the abundance of syntactic images, or several images using multidimensional words, etc. In the following article, situational texture of Safavid era, linguistic texture of Hindi style, its common simile structures, and at last, new simile structures and their features in Bidel’s poems are studied.

کلیدواژه‌ها English

simile structures
Tradition
Hindi style
Bidel Dehlavi
آبرامز، مایر هوارد (1393) فرهنگ اصلاحات ادبی. ترجمة مهدی شهسواری. کرمان: خدمات فرهنگی.
آرزو، سراج‌الدین علی (2004م) مجمع‌النفایس. تصحیح زیب‌النسا. پاکستان: مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان.
آزاد بلگرامی، میرغلامعلی (1392) مآثره‌الکلام. به‌کوشش زهرة نامدار. تهران: شرکت سهامی انتشار.
آلن، گراهام (1380) بینامتنیت. ترجمة پیام یزدان‌جو. تهران: مرکز.
احمدی، بابک (1380) ساختار و تأویل متن. تهران: مرکز.
اسماعیلی، مراد و حسین حسن‌پور آلاشتی (1393) «بررسی تمایز و قیاس‌ناپذیری سبک هندی با سبک‌های قبل از آن از دیدگاه نظریة تامس کوهن». شعرپژوهی (بوستان ادب) دانشگاه شیراز. سال ششم. شمارة 3. (پیاپی 21): 21-44.
اکرمی، محمدرضا (1386) «زاویة تشبیه در استعاره‌های بیدل». کیهان فرهنگی. شمارة 254: 48-53.
امیری فیروزکوهی، کریم (1371) در حقِ صائب، صائب و سبک هندی در گسترة تحقیقات ادبی. به‌کوشش محمدرسول دریاگشت. تهران: قطره.
ایگلتون، تری (1380) پیش‌درآمدی بر نظریة ادبی. عباسِ مخبر. تهران: مرکز.
باطنی، محمدرضا (1354) مسائلِ زبان‌شناسی نوین. تهران: دانشگاه تهران.
برکت، بهزاد (1386) «تحلیل گفتمانی دشواری‌های ترجمة ادبی». ادب‌پژو‌هی. دانشگاه گیلان. شمارة 1: 49-74.
بلزی، کاترین (1379) عمل نقد. ترجمة عباس مخبر. تهران: قصه.
بیدل دهلوی، عبدالقادربن عبد‌الخالق (1389) دیوان عبدالقادر بیدل دهلوی. به‌کوشش اکبر بهداروند. جلد اول و دوم. تهران: نگاه.
پالمر، فرانک (1366) نگاهی تازه به معناشناسی. ترجمة کوروش صفوی. تهران: مرکز.
پورنامداریان، تقی (1374) سفر در مه. تهران: زمستان.
تاجیک، محمدرضا (1379) گفتمان و تحلیل گفتمانی. تهران: فرهنگ گفتمان.
حسن‌پور آلاشتی، حسین (1384) طرزِ تازه (سبک‌شناسی غزل سبک هندی). تهران: سخن.
حق‌جو، سیاوش و مصطفی میرداررضایی (1390) «گونه‌ای کنایة آمیغی در غزلِ صائب». فنون ادبی دانشگاه اصفهان. سال ششم. شمارة 2 (پیاپی11): 69-84.
خرمشاهی، بهاءالدین (1372) حافظ‌نامه. چاپ پنجم. تهران: علمی و فرهنگی و سروش.
خوشگو، بندارابن‌داس (1959م) سفینة خوشگو. به‌کوشش سیدشاه محمد عطاءالرحمن کاکویی. بهار. پاکستان: ادارة تحقیقات عربی و فارسی پتنه.
خوشگو، بندارابن‌داس (1389) سفینة خوشگو. تصحیح کلیم اصغر. تهران: مجلس شورای اسلامی.
رضایی جمکرانی، احمد (1384) «نقش تشبیه در دگرگونی‌های سبکی». پژوهشِ زبان و ادبیات فارسی. پژوهشگاه علوم انسانی. دورة جدید. شمارة 5: 85-100.
سرهندی، ناصرعلی (1384) دیوان اشعار. تصحیح رشیدة حسن هاشمی. پاکستان: مرکز تحقیقات فارسی ایران.
سیاح، فاطمه (1354). نقد و سیاحت. به‌کوشش محمد گُلبن. تهران: توس.
شاملو، اکبر و محمود صارمی (1395) «تحلیلِ استعاری ساختاری غزلی از بیدل دهلوی بر پایة معناشناسی شناختی». پژوهش‌های ادبی‌ـ بلاغی. سال چهارم. شمارة 15: 70-115.
شبلی نعمانی، محمد (1368) شعرالعجم یا تاریخ شعرا و ادبیات ایران. ترجمة محمد داعی گیلانی. تهران: آشنا.
شریفیان، مهدی و مصطفی مرتضایی کمری (1395) «هنجارگریزی در غزلیات بیدل دهلوی بر مبنای الگوی لیچ». مطالعات زبانی بلاغی. سال هفتم. شمارة 14: 105-132.
شفیعی‌کدکنی، محمدرضا (1388) «ساختار ساختارها». مجلة دانشکدة ادبیات و علومِ انسانی دانشگاه خوارزمی. سال هفدهم. شمارة 65: 7-14. .
شفیعی‌کدکنی، محمدرضا (1379) موسیقی شعر. چاپ ششم. تهران: آگه.
شفیعی‌کدکنی، محمدرضا (1366) شاعرِ آینه‌ها (بررسی سبک هندی و شعر بیدل). تهران: آگاه.
شمیسا، سیروس (1374الف) سبک‌شناسی شعر. تهران: فردوس.
شمیسا، سیروس (1374ب) کلیات سبک‌شناسی. چاپ دوم. تهران: فردوس.
شمیسا، سیروس (1378) بیان. چاپ هفتم. تهران: فردوس.
صفوی، کوروش (1373) از زبان‌شناسی به ادبیات (نظم). تهران: چشمه.
صفوی، کوروش (1378) دورة زبان‌شناسی عمومی. تهران: هرمس.
غلام‌رضایی، محمد (1381) سبک‌شناسی شعرِ فارسی از رودکی تا شاملو. تهران: جامی.
فتوحی رودمعجنی، محمود (1379) نقد خیال. تهران: روزگار.
فتوحی رودمعجنی، محمود (1385) نقد ادبی در سبک هندی. تهران: سخن.
فتوحی رودمعجنی، محمود (1392) «سبک دورخیالان هندی، شاخة هندی در شعر فارسی قرن 12». کتاب ماه ادبیات. خرداد 1392. شمارة 74: 15-28.
فتوحی رودمعجنی، محمود (1395الف) «نازک‌خیالی اصفهانی، دورخیالی». نامة فرهنگستان. دورة اول. شمارة 1: 51-78.
فتوحی رودمعجنی، محمود (1395ب) «مضمون در فن شعر سبک هندی». نقد ادبی. سال نهم. شمارة 34: 119-156.
فتوحی رودمعجنی، محمود ؛ محمدجواد مهدوی و آزاده صهبایی (1394) «نقش سفینة خوشگو در انشعاب شاعران طرز خیال هندی». نامة فرهنگستان. دورة اول. شمارة 2: 33-54.
قیس رازی (1314) المعجم فی معاییر اشعار العجم. تصحیح مدرس رضوی. تهران: مطبعة مجلس.
طباطبایی، سید مهدی (1393) «بن‌مایة حباب و شبکة تصویرهای آن در غزلیات عبدالقادرِ بیدل دهلوی». متن‌پژوهی. دانشگاه علامه طباطبایی. سال 18. شمارة 62: 81-123.
کاظمی، محمدکاظم (1387) کلید در باز (رهیافت‌هایی در شعرِ بیدل). تهران: سورة‌ مهر.
گراهام، آلن (1380) بینامتنیت. ترجمة پیام یزدان‌جو. تهران: مرکز.
گلی، احمد و سمیه اسدی (1393) «نقشِ تصویر در تأویلِ متن». پژوهش‌های ادبی و بلاغی. سال دوم. شمارة 1: 31-46.
لوریا، الکساندر (1368) زبان‌شناخت. ترجمة حبیب‌الـله قاسم‌زاده. ارومیه: انزلی.
محمدی، محمدحسین (1374) بیگانه مثلِ معنی. تهران: میترا.
مطوری، علی و هدیه مسعودی صدر (1395) «بافت موقعیت در ترجمة قرآن». دورة هفتم. شمارة 26: 9-28.
مقدادی، بهرام (1378) فرهنگ اصطلاحات ادبی. تهران: فکر روز.
مکاریک، ایرنا ریما (1385) دانشنامة نظریه‌های ادبی معاصر. ترجمة مهران مهاجر و محمد نبوی. تهران: آگه.
مهربان، جواد (1390) مکتب نازک‌خیالی و نقد بیدل. تهران: دانشگاه آزاد قوچان.
میرصادقی، میمنت (1376) واژه‌نامة هنر شاعری. چاپ دوم. تهران: مهناز.
نجاریان، محمدرضا و همکاران (1384) «ابزارِ نوسازی تشبیه در دیوان هشت تن از بزرگان ادب عربی و فارسی». نثرپژوهی ادب فارسی. شمارة 18 (پیاپی 15): 171-208.
نیکوبخت، ناصر (1380) هجو در شعرِ فارسی. تهران: دانشگاه تهران.
واله داغستانی، علی‌قلی (1384) ریاض‌الشعرا. تصحیح سید محسن ناجی نصرآبادی. تهران: اساطیر.
وفایی، عباسعلی و سیده کوثر رهبان (1390) «بررسی چند شگرد نحوی در غزلیات بیدل». کهن‌نامة ادب پارسی. سال دوم. شمارة 1: 113-132