پیوندهای فکری مولانا جلال‌الدین و سلطان ولد در عرصه تأویل احادیث

نویسندگان
دانشگاه یزد
چکیده
تأویل یکی از بنیادی­ترین اصول منظومه فکری اهل عرفان است. ارباب ذوق با قدرت علمی و شهودی خود در آن­سوی ظواهر الفاظ و عبارات، معانی بکر و عمیقی از آیات قرآن و احادیث ارائه می­دهند که جز در خاطر فضلا و عرفای بزرگ نگنجد. مثنوی معنوی از آثاری است که دیدگاهی تأویلی به قرآن و حدیث دارد. غور در مثنوی آشکار می­سازد که مولانا در بسیاری از موارد از پوسته ظاهری احادیث عبور کرده و معنای عمیق­تری از آنها ارائه داده است. سلطان­ولد نیز در جایگاه فرزند و مرید مولانا در مثنوی‌های سه­گانه خود رویکردی تأویل­گرا به احادیث دارد. او، اگرچه در زمینه تفسیر و تأویل احادیث نوآوری‌هایی دارد، در بیشتر موارد از منظومه فکری پدرش تأثیر پذیرفته است.

نگارندگان در این جستار رویکرد تأویلی مولانا را به احادیث در مثنوی معنوی بررسی می‌کنند و میزان و نحوه بازتاب این تأویل‌ها را در مثنوی‌های سلطان­ولد آشکار می­سازند. نتیجه پژوهش آشکار می­کند که مولانا و به‌تبع او سلطان­ولد سطحی­اندیشی و اتکا به ظواهر متون دینی را درخور ارباب احوال ندانسته‌اند و معتقدند اولیای الهی، به‌علت اینکه صفات بشری را در وجود خود فانی کرده و از عقیله انانیت گذشته­اند، گفتارشان چونان وحی الهی از خطا مصون است و با قدرت شهودی و با استناد به تجربیات عرفانی خود می‌توانند معانی ژرفی از معارف دین بیان کنند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Intellectual Links between Mawlānā Jalāl ad-Dīn and Sultan Walad in the Realm of Hadith Interpretation: A Case Study of Masanvi Manavi and Sultan Walad’s Masnavies

نویسندگان English

Davood Vaseghi
Mahdi Malek Sabet
Mohammad Kazem Kahdooyi
Yazd University
چکیده English

Interpretations are of the most fundamental principles of mysticism (Sufis). Masters of taste with their scientific and intuitive power go beyond the surface structures and present real and unfathomable meanings of the Quran and Hadith in ways that may not cross the mind of ordinary people. Masnavi Manavi is one the works that has an interpretation look toward the Quran and Hadith. Delving into this great work reveals that Mawlānā, in many cases, goes beyond the surface structures of Hadith and attaches a profound meaning to them. Sultan Walad, Mawlānā’s son and follower, in his Masnavies adopted an interpretative view toward Hadith. Though he has innovative views about the interpretations of the Quran and Hadith, in most of the cases he was influenced by his father’s work.

The authors in this study investigate Mawlānā’s interpretive approach in Masnavi Manavi and reveal how they affected Sultan Walad’s Masnavies. The results show that Mawlānā and Sultan Walad rejected superficial thinking and reliance on the surface of religious works. They believed that because of the fact that they overcome their humanistic desires and self-love, the true Allah lovers are infallible in their speech because Allah reveals to them the truth. And they can express the profound meaning of religion through their intuitive powers and based on their mystic experience.

Keywords:

کلیدواژه‌ها English

Hadith Interpretation
Mawlānā
Sultan Valad
Masnavi Manvie
Sultan Walad’s Masnavies
قرآن کریم (1385) ترجمة مهدی الهی قمشه‌ای. چاپ دوم. قم: آیین دانش.
کتاب مقدس، عهد عتیق (1925م) چاپ لندن.
ابن‌ابی‌الحدید، عبدالحمیدبن‌هبة‌الله (1404ه‍.ق) ‏شرح نهج البلاغة لابن‌ابی‌الحدید. به‌اهتمام محمد ابوالفضل ابراهیم. قم: مکتب آیت‌الـله مرعشی نجفی.
ابن‌بابویه (صدوق)، محمدبن‌علی (1372) عیون اخبار رضا. ترجمة حمیدرضا مستفید و علی‌اکبر غفاری. تهران: صدوق.
ـــــــ (1385) علل الشرائع. قم: کتاب‌فروشی داوری.
ـــــــ (1398ه‍.ق) التوحید. به‌اهتمام هاشم حسینی. قم: جامعة مدرسین.
ابن‌بطریق، یحیی‌بن‌حسن (1407ه‍.ق) عمدة عیون صحاح الأخبار فی مناقب امام الابرار. قم: جماعة المدرسین بقم: مؤسسة النشر الاسلامی.
ابن‌حنبل، احمدبن‌محمد (1416ه‍.ق) مسند امام احمدبن‌حنبل. به‌اهتمام شعیب ارنووط و دیگران. بیروت: مؤسسة الرسالة.
ابن‌فارض، عمربن‌فارض (1410ه‍.ق) دیوان ابن‌فارض. به‌اهتمام مهدی محمد ناصرالدین. بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن‌منظور، محمدبن‌مکرم (1414ه‍.ق) لسان‌العرب‏. به‌اهتمام جمال‌الدین میردامادی. چاپ سوم. بیروت: دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع- دار صادر.
احمدی، بابک (1372) ساختار و تأویل متن: شالوده‌شکنی و هرمنوتیک. چاپ دوم. تهران: مرکز.
افلاکی، شمس‌الدین‌محمد (1362) مناقب‌العارفین. به‌کوشش تحسین یازیجی. چاپ دوم. تهران: دنیای کتاب.
انوشه، حسن (1376) دانشنامة ادب فارسی(2). تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
برقی، احمدبن محمدبن‌خالد (1371ق) المحاسن‏. به‌اهتمام جلال‌الدین‏ محدث. چاپ دوم. قم: دارالکتب الاسلامیة.
پاکتچی، احمد (1392) مجموعه درس‌گفتارهایی دربارة تاریخ تفسیر قرآن کریم. تنظیم و ویرایش محمد جانی‌پور. تهران: دانشگاه امام صادق.
پورحسن، قاسم (1382) «هرمنوتیک زبانی در اسلام و غرب». سروش اندیشه. شمارة 7-8: 174-207.
ـــــــ (1384) هرمنوتیک تطبیقی: بررسی همانندی‌ فلسفة تأویل در اسلام و غرب. تهران: فرهنگ اسلامی.
تمیمی آمدی، عبدالواحدبن‌محمد (1366) تصنیف غرر الحکم و درر الکلم. به‌اهتمام مصطفی درایتی. قم: دفتر تبلیغات.
جوادی آملی، عبدالـله (1391) تسنیم: تفسیر قرآن کریم. به‌اهتمام علی اسلامی. چاپ دهم. قم: اسراء.
خمینی، روح‌الـله (1370) آداب الصلاة. چاپ هفتم. قم: مؤسسة نشر و تنظیم آثار امام‌خمینی(ره).
رازی، ابوزکریا یحیی‌بن‌معاذ (1423ق.) جواهرالتصوف. به‌اهتمام سعید هارون عاشور. قاهره: مکتب الادب.
راغب اصفهانی، حسین‌بن‌محمد (1374) ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن. ترجمة غلامرضا خسروی حسینی. چاپ دوم. تهران: مرتضوی.
رومی، شیخ‌احمد (1354) دقائق‌الحقایق. به‌اهتمام محمدرضا جلالی نائینی و محمد شیروانی. تهران: شورای‌عالی فرهنگ و هنر.
سبحانی، جعفر (1387) مسائل جدید کلامی. قم: امام صادق.
سبزواری، ملاهادی (1374) شرح مثنوی. به‌اهتمام مصطفی بروجردی. تهران: وزارت ارشاد اسلامی.
سلطان‌العلما، بهاءالدین محمد بلخی ( 1359) رباب‌نامه. به تصحیح علی سلطانی گردفرامرزی. تهران: مطالعات اسلامی مک‌گیل.
ـــــــ (1363) مولوی دیگر، بهاءالدین محمد بلخی. به تصحیح حامد ربّانی و مقدمة سعید نفیسی.
ـــــــ ( 1376) انتهانامه. به تصحیح محمدعلی خزانه‌دارلو. تهران: روزنه.
ـــــــ (1382) معارف بهاءولد. به تصحیح بدیع‌الزمان فروزانفر. چاپ سوم. تهران: طهوری.
ـــــــ ( 1389) ابتدانامه. به تصحیح محمدعلی موحد و علیرضا حیدری. تهران: خوارزمی.
تهران: کتابخانة سنایی.
سلیمی، حسین (1389) هرمنوتیک و شناخت روابط جهانی. تهران: رخداد نو.
سهروردی، شهاب‌الدین ابوحفص (1375) عوارف المعارف. ترجمة ابومنصوربن‌عبدالمؤمن اصفهانی. به‌اهتمام قاسم انصاری. چاپ دوم. تهران: علمی و فرهنگی.
سیدی، سیدحسین (1379) تأویل قرآن در مثنوی: بررسی تطبیقی مثنوی با تفاسیر: المیزان، تبیان، کشف‌الاسرار، کبیر. تهران: سخن.
شاه‌آبادی، محمدعلی (1386) رشحات البحار. به‌اهتمام زاهد ویسی. تهران: پژوهشکدة فرهنگ و اندیشة اسلامی.
شایان‌مهر، علیرضا (1379) دایرة‌المعارف تعلیمی علوم اجتماعی (کتاب دوم). تهران: کیهان.
شریف شیرازی، محمدهادی‌بن‌معین‌الدین محمّد (1430ق.) الکشف الوافی فی شرح اصول الکافی. به‌اهتمام علی فاضلی. قم: دارالحدیث.
شفیعی‌کدکنی، محمدرضا (1388) غزلیات شمس تبریز. چاپ سوم. تهران: سخن.
ـــــــ (1392) زبان شعر در نثر صوفیه. چاپ دوم. تهران: سخن.
شمس تبریزی، محمدبن‌علی (1391) مقالات شمس تبریزی. به تصحیح محمدعلی موحد. چاپ چهارم. تهران: خوارزمی.
شمیسا، سیروس (1391) مولانا و چند داستان از مثنوی. چاپ دوم. تهران: قطره.
شهیدی، سیدجعفر (1373) شرح مثنوی. تهران: علمی و فرهنگی.
طبرسی، حسن‌بن‌فضل (1370) مکارم الاخلاق‏. چاپ چهارم. قم: الشریف الرضی.
طریحی، فخرالدین‌بن‌محمد (1375) مجمع البحرین. به‌اهتمام احمد حسینی اشکوری. چاپ سوم. تهران: مرتضوی.
عطار نیشابوری، فریدالدین (1384) منطق‌الطیر. به تصحیح محمدرضا شفیعی‌کدکنی. ویرایش دوم. تهران: سخن.
فرغانی، سعیدالدین (1379) مشارق الدراری شرح تائیه ابن فارض. به‌اهتمام سید جلال‌الدین آشتیانی. چاپ دوم. قم‏: دفتر تبلیغات اسلامی‏.
فروزانفر، بدیع‌الزمان (1367) شرح مثنوی شریف. تهران: زوار.
ـــــــ (1390) احادیث و قصص مثنوی. ترجمة کامل و تنظیم مجدد حسین داودی. چاپ پنجم. تهران: امیرکبیر.
القضاعی، محمدبن‌سلامة‌بن‌جعفر ابوعبدالـله (1407ه‍.ق) مسندالشهاب. به‌اهتمام حمدی‌بن‌عبدالمجید السلفی. چاپ دوم. بیروت: الرساله.
قمی، عباس (1414ه‍.ق) سفینة‌البحار. قم: اسوه.
قیصری، داود (1381) رسائل قیصری‏. به‌اهتمام سید جلال‌الدین آشتیانی‏. چاپ دوم. تهران: حکمت و فلسفة ایران.
کراجکی، محمدبن‌علی (1410ه‍.ق) کنز الفوائد. به‌اهتمام عبدالـله نعمه. قم: دارالذخائر.
کلینی، محمدبن‌یعقوب (1369) اصول کافی. ترجمة سید جواد مصطفوی. تهران: کتاب‌فروشی علمیة اسلامیه.
ـــــــ (1430ه‍.ق) الکافی. به‌اهتمام محمدحسین درایتی. قم: دارالحدیث.
مجلسی، محمدباقر (1403ق.) بحارالانوار. چاپ دوم. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
محقق ترمذی، برهان‌الدین (1377) معارف: مجموعه مواعظ و کلمات سید برهان‌الدین محقق ترمذی. به تصحیح بدیع‌الزمان فروزانفر. چاپ دوم. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
محمدی آسیابادی، علی (1387) هرمنوتیک و نمادپردازی در غزلیات شمس. تهران: سخن.
مسلم، ابوالحسین (1412ق) صحیح مسلم. به‌اهتمام محمدفؤاد عبدالباقی. قاهره: دارالحدیث.
معرفت، محمدهادی (1391) تفسیر و مفسران. چاپ هفتم. قم: تمهید.
ملاصدرا شیرازی، صدرالمتألهین (1383) شرح اصول کافی. به‌اهتمام محمد خواجوی. تهران: مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
مولوی، جلال‌الدین محمد ( 1363) مثنوی معنوی. به‌تصحیح رینولد ا. نیکلسون. به‌اهتمام نصرالـله پورجوادی. تهران: امیرکبیر.
ـــــــ ( 1371) مکتوبات. به تصحیح توفیق هاشم‌پور سبحانی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
ـــــــ (1389) فیه ‌ما فیه. به تصحیح بدیع‌الزمان فروزانفر. چاپ سیزدهم. تهران: امیرکبیر.
نعمانی، شبلی (1386) تاریخ علم کلام. ترجمة سیدمحمدتقی فخر داعی. تهران: اساطیر.
نیچه، فردریش و دیگران ( 1379) کتاب هرمنوتیک مدرن گزینه جستارها. ترجمة بابک احمدی، مهران مهاجر و محمد نبوی. تهران: مرکز.
واینسهایمر، جویل (1381) هرمنوتیک فلسفی و نظریة ادبی: مروری بر آرای گادامر در گسترة هرمنوتیک. ترجمة مسعود علیا. تهران: ققنوس.
هاشمی خویی، میرزا حبیب‌الـله (400ق.) منهاج‌البراعة فی شرح نهج‌البلاغة. به‌اهتمام ابراهیم میانجی. ترجمة حسن حسن‌زادة آملی و محمدباقر کمره‌ای. چاپ چهارم. تهران: مکتب‌الاسلامیه.