تحلیل ساختاری رسالۀ‌العشق‌های منثور با تکیه بر مضامین غنایی آنها

نویسندگان
محبوبه مباشری 1
مسروره مختاری 2
1 دانشگاه الزهراء
2 دانشگاه محقق اردبیلی
10.29252/jpll.26.85.135
چکیده
نثرهای عرفانی، ازنظر شمول، حوزه‌های متفاوتی را، چه ازنظر موضوع و محتوا و چه ازنظر سبک، ساختار، زبان و اسلوب بیان، دربرمی‌گیرند و نمی­توان همه آنها را در یک مجموعه و ذیل یک نوع ادبی (ژانر) معرفی کرد. اطلاق عنوان کلی «نثرهای عرفانی» به این آثار ما را از هویت واقعی آنها دور می­کند. بسیاری از نثرهای عرفانی، درعین تعلق‌داشتن به حوزه عرفان، ویژگی­هایی دارند که آنها را از دیگر متون عرفانی متمایز می­سازد. در جستار حاضر، با بهره­گیری از روش توصیفی‌ـ‌تحلیلی و استفاده از منابع کتابخانه­ای، با تکیه بر موضوع کلیدی «عشق»، آثار عرفانی، اعم از کتاب و رساله (رسائل عشقی منثور) مطالعه­ شده­ و ضمن پرداختن به ویژگی­های مشترک آنها، منطبق با ویژگی­ها و معیارهایی که به‌دست آمده ­است، آثار یادشده زیرمجموعه یک نوع ادبی دیگر (ژانر)، به‌مثابه «نثرهای عرفانی غنایی» معرفی شده­ است. هدف جستار حاضر، تقسیم عرفان به عرفان عابدانه و عاشقانه نیست، بلکه مقصود این است که آثار عرفانی با توجه شیوه بیان، ساختار، زبان، صور خیال و موضوع ـ‌به‌گونه­ای که نمایان‌کننده هویت واقعی آن آثار باشدـ مطالعه شود. حاصل مطالعه نشان داد که سه مؤلفه اساسی 1. نثربودن و مباحث مرتبط با آن (تلفیق سنت مکتوب و سنت گفتار و تأویل‌پذیری) 2. عرفانی‌بودن و مصادیق آن (معرفت‌شناسی و هستی­شناسی، بی­قاعدگی، عشق، حسن و جمال و تأثیرپذیری از آثار متقدم) 3. عاشقانه و غنایی‌بودن و اسباب شاعرانگی (موسیقی، صور خیال و استفاده از منطق شعر) ویژگی­های اساسی و مشترکِ این نوع ادبی است.
کلیدواژه‌ها
نثر عرفانی
انواع ادبی
سوانح ­العشاق
عبهرالعاشقین
لمعات

عنوان مقاله English

A Structural Analysis of Musical Gnostic Prose works with an Emphasis on their Lyrical Contents

نویسندگان English

Mahbubeh Mobasheri 1
Masroureh Mokhtari 2
1 Alzahra University
2 Mohaghegh Ardabili University
چکیده English

Gnostic prose works cover a wide range of subjects, contents, styles, structures, languages, and manners of expression. They might, therefore, be all categorized under one single literary genre. Applying the general term "gnostic prose works" to these oeuvres hinders our understanding of their true nature. Despite that many gnostic prose works belong to Gnosticism, they have special characteristics that make these works different from other gnostic texts. The present study has been done comparatively and analytically and with the help of library sources such as books and pamphlets on central topics, such as "Love". While examining the common characteristics, this subset was introduced as another literary genre like theosophical and lyrical prose texts. The purpose of this study is not to divide Sufism into theosophical and romantic, but it intends to study theosophical works according to their ways of expression, structure, language, figures of thought and subject to exhibit their real identities. The study indicates that they are closely comparable on three grounds: 1. In being prose and related issues (mixing oral and written tradition and interpretation), 2. In being Gnostic and in issues related to epistemology, ontology, irregularity, love, beauty, and influence from earlier works, 3. In being romantic and poetical in expression regarding questions related to musicality, imagery, and poetic logic.

کلیدواژه‌ها English

Gnostic Prose Works
Genres
Savaneh-Al-Oshag
Abhar-Al- Ashegin
Lamaat
احمدی، بابک (1376) چهار گزارش از تذکرۀالاولیاء. تهران: مرکز.
ـــــــ (1391) ساختار و تأویل متن. چاپ چهاردهم. تهران: مرکز.
ارنست، کارل (1389) «مراحل عشق در ادوار آغازین تصوف ایران از رابعه تا روزبهان». در: میراث تصوف. ویراستة لئونارد لویزُن. ترجمة مجد‌الدین کیوانی. جلد اول. چاپ دوم. تهران: مرکز.
انزابی‌نژاد، رضا (1381) «چیستی و چرایی شعریت نثرهای عرفانی». در: عرفان، پلی میان فرهنگ‌ها. به‌اهتمام شهرام یوسفی‌فر. جلد اول. تهران: مؤسسة تحقیقات و توسعة علوم انسانی.
بارت، رولان (1373) «از اثر تا متن». ترجمة مراد فرهادپور. ارغنون. شمارة 4: 57-66.
برتلس، یوگنی ادواردویچ (1382) تصوّف و ادبیات تصوّف. ترجمة سیروس ایزدی. چاپ سوم. تهران: امیرکبیر.
بقلی شیرازی، روزبهان (1383) عبهرالعاشقین. تصحیح و مقدمة هنری کربن و محمد معین. تهران: منوچهری.
بهار، محمدتقی ملک‌الشعرا (1386) سبک‌شناسی. جلد دوم. چاپ دوم. تهران: زوار.
پورجوادی، نصرالـله (1358) سلطان طریقت. تهران: آگاه.
پورنامداریان، تقی (1383) رمز و داستان‌های رمزی. چاپ پنجم. تهران: علمی و فرهنگی.
تُرکة اصفهانی، صائن‌الدین علی‌بن‌محمد (1375) عقل و عشق (مناظرات خمس). تصحیح و تحقیق اکرم جودی نعمتی. تهران: اهل قلم.
تودوروف، تزوتان (1385) نظریة ادبیات (متن‌هایی از فرمالیست‌های روس). ترجمة عاطفه طاهایی. تهران: اختران.
جامی، نورالدین عبدالرحمن (1383) لوایح. تصحیح و تحشیة یان ریشار. چاپ دوم. تهران: اساطیر.
چیتیک، ویلیام (1390) طریق عرفانی معرفت از دیدگاه ابن‌عربی. چاپ دوم. ترجمة مهدی نجفی افرا. تهران: جامی.
دانش‌پژوه، محمد‌تقی (1352) «رسائل عشقی». مجموعه سخنرانی‌های دومین کنگرة تحقیقات ایرانی. به‌کوشش حمید زرین‌کوب. جلد دوم. مشهد: دانشگاه مشهد.
دیچز، دیوید (1388) شیوه‌های نقد ادبی. ترجمة غلامحسین یوسفی و محمدتقی صدقیانی. چاپ ششم. تهران: علمی.
رازی، نجم‌الدین ابوبکر (1387) مرصادالعباد. به‌اهتمام محمدامین ریاحی. چاپ سیزدهم. تهران: علمی و فرهنگی.
روزبهان ثانی، عبداللطیف‌بن‌صدرالدین ابی‌محمد (1347) روح‌الجنان فی سیرة الشیخ روزبهان. به‌کوشش محمد تقی دانش‌پژوه. تهران: انجمن آثار ملی.
زرقانی، سیدمهدی (1390) تاریخ ادبی ایران و قلمرو زبان فارسی. چاپ دوم. تهران: سخن.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1388) جستجو در تصوف ایران. تهران: امیرکبیر.
ژنت، ژرار (1392) تخیل و بیان. ترجمة اللـه‌شکر اسداللهی تجرق. تهران: سخن.
ـــــــ (1391) آرایه‌ها. ترجمة آذین حسین‌زاده. تهران: قطره.
ستاری، جلال (1389) عشق صوفیانه. چاپ ششم. تهران: مرکز.
سهروردی، شهاب‌الدین (1391) قصه‌های شیخ اشراق. ویراستة جعفر مدرس صادقی. چاپ نهم. تهران: مرکز.
سیوطی، جلال‌الدین (1363) الاتقان فی علوم القرآن. ترجمة مهدی حائری قزوینی. جلد دوم. تهران: امیرکبیر.
طباطبایی، سیدمحمد‌حسین (1993) تفسیر المیزان. جلد سیزدهم. چاپ سوم. بیروت: مؤسسة مطبوعات علمی.
عبّادی، قطب‌الدین ابوالمظفر منصوربن‌اردشیر (1374) التصفیه فی احوال‌المتصوفه. تصحیح غلامحسین یوسفی. تهران: بنیاد انتشارات فرهنگ ایران.
عراقی، فخرالدین (1384) لمعات. مقدمه و تصحیح محمد خواجوی. تهران: مولی.
عطار، فریدالدین ( 1388) تذکرۀالاولیا. نسخة رینولد نیکلسن. چاپ دهم. به‌کوشش ا. توکلی. تهران: بهزاد.
عین‌القضات همدانی، ابوالمعالی (1387) نامه‌های عین‌القضات همدانی. به‌اهتمام علینقی منزوی و عَفیف عُسیران. جلد اول. چاپ دوم. تهران: اساطیر.
ـــــــ (1389) تمهیدات. چاپ هشتم. مقدمه و تصحیح و تحشیه عَفیف عُسیران. تهران: منوچهری.
غزالی، احمد (1388) مجموعه آثار فارسی احمد غزالی. چاپ چهارم. به‌اهتمام احمد مجاهد. تهران: دانشگاه تهران.
غلامرضایی، محمد (1388) سبک‌شناسی نثرهای صوفیانه. تهران: دانشگاه شهیدبهشتی.
فالر، راجر، رومن یاکوبسن و دیوید لاج (1369) زبان‌شناسی و نقد ادبی. ترجمة مریم خوزان و حسین پاینده. تهران: نی.
کالر، جاناتان (1389) نظریة ادبی. ترجمة فرزانه طاهری. چاپ سوم. تهران: مرکز.
لاهیجی، شمس‌الدین‌محمد (1383) مفاتیح‌الاعجاز فی شرح گلشن راز. چاپ پنجم. مقدمه، تصحیح و تعلیقات محمدرضا برزگر خالقی و عفت کرباسی. تهران: زوار.
مختاری، مسروره (1392) ساختار نثرهای عرفانی غنایی. رسالة دکتری دانشگاه الزهراء (س).
ـــــــ (1395) «معرفت در سوانح‌العشاق و لمعات». پژوهش‌های ادب عرفانی (گوهر گویا). سال دهم. شمارة 2. پیاپی 31: 91-120.
منور، محمد (1371) اسرارالتوحید فی مقامات الشیخ ابی‌سعید. چاپ سوم. تصحیح و مقدمه محمدرضا شفیعی کدکنی. تهران: آگاه.
میرباقری‌فرد، سیدعلی‌اصغر (1391) «عرفان عملی و نظری یا سنت اول و دوم عرفانی؟». پژوهش‌های ادب عرفانی (گوهر گویا). سال ششم. شمارة 2: 65-88.
نیکلسن، رینولد الن (1341) اسلام و تصوف. ترجمة محمدحسین مدرس نهاوندی. تهران: زوّار.
ولک، رنه (1374) تاریخ نقد جدید. ترجمة سعید ارباب شیرانی. جلد دوم. تهران: نیلوفر.
ــــــــ (1377) تاریخ نقد جدید. ترجمة سعید ارباب شیرانی. جلد چهارم. تهران: نیلوفر.