اِتباع در زبان و ادب فارسی

نویسنده
دانشگاه الزهراء
چکیده
مرکب­های اِتباعی ترکیب­هایی هستند که بر اثر تکرار قسمتی از واژه پایه ساخته می­شوند. این بخش مکرر معنی ندارد و هیچ­گاه به‌تنهایی به‌کار نمی­رود. این واژگان در زبان گفتاری مردم متداول است و در دوران اخیر، در برخی متون نظم و نثر، به‌ویژه داستان­هایی که به زبان عامیانه نوشته شده، به‌کار رفته است. این پژوهش با رویکردی تاریخی و روش تحلیلی‌ـتبیینی، در کنار واکاوی پیشینه کاربرد مرکب­های اِتباعی (اِتباع مهمل) در زبان و ادب فارسی، سه مسئله را بررسی می­کند:

تأثیر تغییر صورت و معنی واژگان کهن فارسی بر شکل­گیری مرکب­های اِتباعی در زبان و ادب فارسی؛ تأثیر نحو زبان عربی بر شکل­گیری مرکب­های اِتباعی در زبان و ادب فارسی؛ تأثیر رواج واژگان عربی و مترادف‌نویسی بر شکل­گیری مرکب­های اِتباعی در زبان و ادب فارسی.

برطبق یافته­های این پژوهش، پیشینه کاربرد مرکب­های اِتباعی در زبان فارسی به قرن سیزدهم قمری می­رسد. بیشتر ترکیب­هایی که در فاصله سده­های اول تا سیزدهم قمری در آثار منظوم و منثور دیده می­شود و فرهنگ­نویسان آنها را مصادیق مرکب­ اِتباعی برشمرده­اند، ترکیب­های عطفی و مترادف‌اند که به‌علت تغییر صورت و فراموشی معنی واژگان به‌اشتباه مرکب اِتباعی خوانده شده­اند. مرکب­های اِتباعی از قرن سیزدهم و به‌علت رواج واژگان عربی در زبان فارسی و عادت گفتاری مردم به مترادف­گویی در محاورات کلامی متداول شد. با تحول در نثر فارسی و گرایش نویسندگان به ساده‌نویسی و گفتاری‌نویسی، این ترکیب­ها به متون فارسی به‌ویژه آثار داستانی با مایه­های طنز و هزل وارد شد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Reduplication in Persian Language and Literature

نویسنده English

Mansoureh Karimi Ghahi
Alzahra University
چکیده English

The Reduplications are made by repeating part of the base. The repeated part does not make sense and will never be used alone and is just popular in spoken language. In recent times, they have been used in some texts of poetry and prose, in particular, in stories written in vernacular. This research, with a historical approach, and with an analytical-explanatory method, examines the information obtained from literary and historical sources; and while analyzing the use of reduplication in Persian language and literature, it investigates three hypotheses: first, the effect of the changing of the face and meaning of the ancient Persian vocabulary on the formation of reduplication in Persian language; second, the effect of the Arabic syntax on the formation of reduplication in Persian language; and third, the effect of Arabic vocabulary and synonyms on the formation of reduplication in Persian language and literature

According to the findings of this research, the history of the use of reduplication dates back to the thirteenth century AH. Most of the compositions, from the first to the thirteenth century AH, are seen in poetic and prose works, and the writers of dictionaries have described them as examples of reduplication but in fact they are synonyms connected by conjunctives which due to a change of face and passage of time are mistakenly claimed to be reduplication. Reduplication has been introduced into Persian language since the thirteenth century AH. This was due to the prevalence of Arabic vocabulary in Persian language and also people’s habits of using synonyms in speaking. Along with developments in Persian prose and the tendency of writers to simplification and vernacularism, these compositions were introduced into Persian texts, especially satirical fictional works.

کلیدواژه‌ها English

Reduplication
Persian Language and Literature
Persian Prose and Poetry
ابن‌اعثم کوفی، ابو محمد احمد (1372) الفتوح. ترجمة محمدبن‌احمد مستوفی هروی. تحقیق غلامرضا طباطبایی مجد. تهران: انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.
ابن‌الاثیر، عزالدین ابوالحسن (1385) الکامل فی التاریخ. بیروت: دارصادر/ دار بیروت.
ــــــــ (1409) أسد الغابة فی معرفه الصحابه. بیروت: دارالفکر.
ابن‌خرداذبه (1371) المسالک و الممالک. ترجمة سعید خاکرند. با مقدمة آندره میکل. تهران: مؤسسة مطالعات و انتشارات تاریخی میراث ملل/ مؤسسه فرهنگی حنفا.
ابن‌خلدون، عبد الرحمن‌بن‌محمد (1408) دیوان المبتدأ و الخبر فی تاریخ العرب و البربر و من عاصرهم من ذوی الشأن الأکبر تحقیق خلیل شحادة. بیروت: دارالفکر.
ابن‌‌الطقطقی، محمدبن‌علی‌بن‌طباطبا (1418) الفخری فی الآداب السلطانیه و الدول الاسلامیه. تحقیق عبدالقادر محمد مایو. بیروت: دارالقلم العربی.
ابن‌العبری، غریغوریوس الملطی (1992) تاریخ مختصر الدول. تحقیق انطون صالحانی الیسوعی. بیروت: دارالشرق.
ابن‌فارس، ابی‌‌الحسین الرازی (1366) الاِتباع و المزاوجه (جمع فیه ماورد من کلام العرب مزدوجا). قاهره: بی‌نا.
ابن‌العماد الحنبلی (1406) شذرات الذهب فی اخبار من ذهب. تحقیق الارناؤوط. دمشق/ بیروت: دار ابن‌کثیر.
ابن‌قتیبه الدینوری (1410) الإمامه و السیاسه. تحقیق علی شیری. بیروت: دارالاضواء.
ابن‌کثیر الدمشقی (1407) البدایه و النهایه. بیروت: دارالفکر.
ابن‌منظور، محمدبن‌مکرم (بی‌تا) لسان‌العرب. قاهره: دارالمعارف.
اخبار الدولة العباسیة و فیه اخبار العباس و ولده (1391) تحقیق عبدالعزیز الدوری و عبدالجبار المطلبی. بیروت: دارالطلیعه.
اسدی طوسی (1336) لغت فرس. به‌کوشش محمد دبیرسیاقی. تهران: طهوری.
اسکندربیگ‌ منشی (1377) تاریخ عالم‌آرای عباسی. تصحیح محمداسماعیل رضوانی. تهران: دنیای کتاب.
انجوی شیرازی، ابوالقاسم (1352) قصه‌های ایرانی. تهران: امیرکبیر.
البلاذری (1959) انساب الأشراف. تحقیق محمد حمیدالـله. مصر: دارالمعارف.
بلعمی، ابوعلی محمدبن‌محمد (1379) تاریخ بلعمی (تکمله و ترجمة تاریخ طبری). به تصحیح محمدتقی بهار. تهران: زوار.
بهار، محمدتقی (1337) سبک‌شناسی یا تاریخ تطور نثر فارسی. تهران: پرستو/ امیرکبیر.
بیهقی، ابوالفضل محمدبن‌حسین (1383) تاریخ بیهقی. تصحیح علی‌اکبر فیاض. به‌اهتمام محمدجعفر یاحقی. مشهد: دانشگاه فردوسی مشهد.
جامی، نورالدین عبدالرحمن‌بن‌احمد (1378) نامه‌ها و منشآت جامی. مقدمه و تصحیح عصام‌الدین اورون بایف و اسرار رحمانوف. تهران: میراث مکتوب.
الجزری، عزالدین‌بن‌الاثیر (1409) أسد الغابه فی معرفه الصحابه. بیروت: دارالفکر.
جرفادقانی، ابوالشرف ناصح‌بن‌زفر (1374 ) ترجمة تاریخ یمینی. تحقیق جعفر شعار. تهران: علمی و فرهنگی.
جهانگیرمیرزا (1384) تاریخ نو (حوادث دورة قاجاریه از سال 1240 تا 1267 هجری قمری). به‌اهتمام عباس اقبال. تهران: علم.
حکمت، علی‌اصغر (1330) پارسی نغز (ویژة انجمن ایرانی سازمان فرهنگی یونسکو). تهران: بی‌نا.
خلف تبریزی، محمدبن‌حسین (1342) برهان قاطع. تهران: کتابفروشی ابن‌سینا.
دهباشی، علی (1378) برگزیدة آثار سید محمدعلی جمالزاده. تهران: سخن/ شهاب ثاقب.
دهخدا، علی‌اکبر (1382) مقالات دهخدا. به‌کوشش محمد دبیرسیاقی. تهران: اخوان خراسانی.
ذاکری، مصطفی (1381) اِتباع و مهملات در زبان فارسی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
ذهبی، شمس‌الدین محمدبن‌احمد (1413) تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام. تحقیق عمر عبدالسلام تدمری. بیروت: دارالکتاب العربی.
رامپوری، نجم‌الغنی‌خان (1396) نهج ‌الادب. تحقیق و تصحیح زهره مشاوری. تهران: سخن.
سالور، مسعود و ایرج افشار (1379) روزنامة خاطرات عین السلطنه (قهرمان‌میرزا سالور). تهران: اساطیر.
سراج، منهاج (1363) طبقات ناصری: تاریخ ایران و اسلام. تحقیق عبدالحی حبیبی. تهران: دنیای کتاب.
سمعانی، ابوسعید عبدالکریم‌بن‌محمد (م 1382) الأنساب. تحقیق عبدالرحمن‌بن‌یحیی المعلمی الیمانی. حیدرآباد: مجلس دائرة‌المعارف العثمانیه.
سیوطی، عبدالرحمن‌جلال‌الدین (د.ت) المزهر فی علوم اللغه و انواعها. شرحه و ضبطه و صحح و عنون موضوعات محمد احمد جادالمولی. علی محمد البجاوی و محمد ابوالفضل ابراهیم. قاهره: داراحیاء الکتب العربیه.
شریف‌کاشانی، محمدمهدی (1362) واقعات اتفاقیه در روزگار. به‌کوشش منصوره اتحادیه و سیروس سعدوندیان. تهران: تاریخ ایران.
شعار، جعفر (1342الف) «بحثی دربارة اِتباع». یغما. سال شانزدهم. شمارة 181: 202-204.
ـــــــ (1342ب) «بحثی دربارة اِتباع». یغما. سال شانزدهم. شمارة 182: 278-282.
ـــــــ (1342ج) «بحثی دربارة اِتباع». یغما. سال شانزدهم. شمارة 183: 373-376.
ـــــــ (1342د) «بحثی دربارة اِتباع». یغما. سال شانزدهم. شمارة 184: 414-420.
شفیع طهرانی، محمد (1383) مرآت واردات (تاریخ سقوط صفویان، پیامدهای آن و فرمان‌روایی ملک محمود سیستانی). تهران: میراث مکتوب.
شفیق‌کاظمی، مرتضی (1390) تهران مخوف. تهران: امید فردا.
طباطبایی، علاء‌الدین (1384) «اِتباع». دانشنامة زبان و ادب فارسی. تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی. جلد 1: 203-205.
طبری، أبوجعفر محمدبن‌جریر (1378) تاریخ الامم و الملوک. تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم. بیروت: دارالتراث.
فرامرزبن‌خدادادبن‌عبدالـله الکاتب الارجانی (1363) سمک عیار. با مقدمه و تصحیح پرویز ناتل خانلری. تهران: آگاه.
قمی، حسن‌بن‌محمدبن‌حسن (1361) تاریخ قم. ترجمة حسن‌بن‌علی‌بن‌حسن عبدالملک قمی. تحقیق سید جلال‌الدین تهرانی. تهران: توس.
کشاورز، کریم (1345) هزارسال نثر پارسی. تهران: انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.
گردیزی، ابوسعید عبدالحی‌بن‌ضحاک (1363) زین الاخبار. به‌اهتمام رحیم رضازاده ملک. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
گیلانی، سید اشرف‌الدین (1371) کلیات جاودانة نسیم شمال. به‌کوشش حسین نمینی. تهران: اساطیر.
نرشخی، ابوبکر محمدبن‌جعفر (1363) تاریخ بخارا. ترجمة ابونصر احمدبن‌محمدبن‌نصر القباوی. تلخیص محمدبن‌زفربن‌عمر. تحقیق محمدتقی مدرس رضوی. تهران: توس.
ناصرالدین‌شاه قاجار (1384) روزنامة خاطرات ناصرالدین شاه (از محرم تا شعبان 1306 هجری قمری 1888میلادی). تصحیح، توضیحات و ویرایش و مقدمة عبدالحسین‌ نوایی و الهام ملک‌زاده. تهران: سازمان اسناد و کتابخانة ملی جمهوری اسلامی ایران.
ـــــــ (1385) حکایت پیر و جوان. به‌کوشش کوروش منصوری. تهران: مؤسسة مطالعات تاریخ معاصر.
ناظم‌الاسلام کرمانی، محمدبن‌علی (1390) تاریخ بیداری ایرانیان. تهران: کوشش.
محمدبن‌منور، ابی‌سعید (1376) اسرارالتوحید فی مقامات الشیخ ابی سعید. با مقدمة علی‌اصغر حلبی. تهران: صفی‌علیشاه.
تاریخ سیستان (1366) تحقیق ملک الشعرای بهار. تهران: کلالة خاور.
مستوفی ‌قزوینی، حمدالـله‌بن‌ابی‌بکربن‌احمد (1364) تاریخ گزیده. تحقیق عبدالحسین نوایی. تهران: امیرکبیر.
مسعودی ابوالحسن علی‌بن‌الحسین (م 1409) مروج‌الذهب و معادن‌الجوهر. تحقیق اسعد داغر. قم: دارالهجره.
مشیری، مهشید (1379) فرهنگ اِتباع و اِتباع‌سازی. تهران: آگاهان ایده.
مراغه‌ای، زین‌العابدین (1383) سیاحت‌نامة ابراهیم‌بیک. به‌کوشش سپانلو. تهران: آگه.
مروی، محمدکاظم (1364) عالم‌آرای نادری. تصحیح و مقدمه و حواشی محمدامین ریاحی. با مقدمة میکلوخو ماکلای. ترجمة عنایت‌الـله رضا. تهران: زوار.
موریه، جیمز (1351) سرگذشت حاجی بابای اصفهانی در ایران. ترجمة میرزاحبیب اصفهانی. به‌کوشش یوسف رحیم‌‌لو. آذربایجان شرقی: حقیقت.
المیدانی، ابی‌الفضل‌احمدبن‌محمد (1379ق) مجمع‌الامثال. تحقیق محمد محیی‌الدین عبدالحمید. مصر: مطبعة سعادة.
میرزادة عشقی، محمدرضا (1357) کلیات مصور میرزادة عشقی. تألیف و نگارش علی‌اکبر مشیرسلیمی. تهران: امیرکبیر.