Safīne, Majmūʻe, and Jong The Historical Transformations of a Literary Genre

Author
University of Tehran
Abstract
The terms “majmūʻe”, “safīne”, and “jong” are presently used in the senses which may differ from their past meanings. Some related terms in Arabic and Persian languages, such as “bayāż”, “jarīde”, even “korrāse”, “daftar”, “mofrad”, and “jozv” have been coined for special concepts, which are hardly definable in some cases. Therefore, acquiring a relative perception of these terms, with regard to their application in the texts and documents of each period, is indispensably necessary. Some of these terms have been inserted into each other’s semantic fields or have lost their exact meanings in various periods; therefore, it is necessary to pay attention to their semantic evolution. In this paper, firstly the oldest uses of the three basic terms “majmūʻe”, “safīne”, and “jong” are studied in Persian texts up to the end of the ninth century A.H. For this purpose, the literati and poets’ references in the texts, and the old anthologies (safīnes and jongs) are examined to clarify the meanings of the terms and their semantic changes during several periods. In addition, the relationship between the terms and their common uses in other eras are referred to in brief.
Keywords

ابن‌اثیر، عزالدین (1385) تاریخ کامل. ترجمة حمیدرضا آژیر. جلد 13. تهران: اساطیر.
ـــــــــ (1407ق) الکامل فی التاریخ. راجعه و صحّحه الدکتور محمّد یوسف الدقاقة. بیروت: جلد 8. دارالکتب العلمیه.
ابن‌البلخی (1363) فارس‌نامه. به‌سعی و اهتمام و تصحیح گای لیسترانج و رینولد الن نیکلسون. دانشگاه کمبریج. از سری اوقاف گیپ. چاپ دوم. چاپ افست تهران: دنیای کتاب،
اثیر اومانی (1390) دیوان. تحقیق و تصحیح امید سروری و عباس بگ‌جانی. تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
ادیب صابر ترمدی (1343) دیوان. به تصحیح و اهتمام محمدعلی ناصح. تهران: علمی.
ـــــــــ (1385) دیوان. مقدمه، تصحیح و تنقیح احمدرضا یلمه‌ها. تهران: نیک‌خرد.
افشار، ایرج (1380) «جنگ و بیاض». در: تازه‌ها و پاره‌های ایران‌شناسی. بخارا، شمارة 19: 71-72.
ـــــــــ (1393) پیشگفتار «گنجینة سفینه‌های کهن پارسی»، در: سرآغاز سفینة بولونیا، به‌کوشش ایرج افشار، محمد افشین‌وفایی و شهریار شاهین‌دژی، تهران: سخن: 9-10؛ و نیز: جنگ رباعی، بازیابی و تصحیح رباعیات کهن پارسی، پژوهش و ویرایش سیدعلی میرافضلی، تهران، سخن، 1394: 7-8؛ و نیز: سفینة کهن رباعیات، تصحیح و تحقیق ارحام مرادی و محمد افشین‌وفایی، تهران، سخن، 1395: 9-10.
امیرمعزی (1318) دیوان. به سعی و اهتمام عباس اقبال. تهران: کتابفروشی اسلامیه.
اوحدی مراغی (1340) دیوان. با تصحیح و مقابله و مقدمة سعید نفیسی. تهران: امیرکبیر.
باقری خرمدشتی، ناهید (1395) دست‌نامة قواعد فهرست‌نویسی نسخه‌های خطی. تهران: سازمان اسناد و کتابخانة ملی جمهوری اسلامی ایران.
تاج‌الدین احمد وزیر (1381) بیاض تاج الدین احمد وزیر تصحیح علی زمانی علویجه. جلد2. قم: مجمع ذخائر اسلامی.
ـــــــــ (1353) بیاض تاج‌الدین احمد وزیر. به‎کوشش ایرج افشار و مرتضی تیموری. اصفهان: بی‌نا.
جمال خلیل شروانی (1375) نزهۀ‌المجالس. محمدامین ریاحی. چاپ دوم. تهران: علمی.
جمال معلم (جمال‌الدین محمدبن‌محمد اصفهانی- زنده در 797ق) (1390) یتیمۀ الدرر و کریمۀ الفقر (مجموعه نظم و نثر مسطور از خطوط اکابر شیراز)، نسخه‌برگردان دست‌نویس شمارة 5874 کتابخانه ملی ملک، به مقدمه و توضیحات بهروز ایمانی. تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی- کتابخانة ملّی ملک.
جهان‌ملک‌خاتون (1374) دیوان کامل. پوراندخت کاشانی و کامل احمدنژاد. تهران: زوار.
حافظ (1372) حافظ به سعی سایه. تهران: توس.
دانش‌پژوه، محمدتقی (1342) «فهرست کتابخانة سازمان لغت‌نامة دهخدا». نشریة نسخه‌های خطی (دربارة نسخه‌های خطی). زیرنظر محمدتقی دانش‌پژوه و ایرج افشار. جلد 3. دانشگاه تهران: 1-59.
ـــــــــ (1381) حدیث عشق2. دانش‌پژوه در قلمرو جستارهای نسخه‌های خطی. به‌کوشش نادر مطّلبی کاشانی و سیدمحمّدحسین مرعشی. تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
ـــــــــ و ایرج افشار (1374) فهرستوارة کتابخانة مینوی و کتابخانة مرکزی پژوهشگاه. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
دهخدا (1377) لغتنامه. دانشگاه تهران.
دهستانی، حسین‌بن‌اسعد (1363) فرج بعد از شدت. با مقابله و تصحیح اسماعیل حاکمی. جلد 1. چاپ دوم. تهران: اطلاعات.
راستگو، سیدمحمد (1379) ایهام در شعر فارسی. تهران: سروش.
الراوندی، محمدبن‌علی‌بن‌سلیمان (1364) راحۀ الصدور و آیۀ السرور در تاریخ آل‌سلجوق. به سعی و اهتمام محمد اقبال. به‌انضمام حواشی و فهارس با تصحیحات مجتبی مینوی. چاپ دوم. تهران: امیرکبیر.
رشیدالدین وطواط (1339) دیوان. با مقدمه و مقابله و تصحیح سعید نفیسی. تهران: کتابخانة بارانی.
رضی‌الدین نیشابوری (1382) دیوان. تصحیح و توضیح ابوالفضل وزیر‌نژاد. مشهد: محقق.
سروری کاشانی (1338) فرهنگ مجمع الفرس. به‌کوشش محمد دبیرسیاقی. جلد 1. تهران: کتابفروشی علی‌اکبر علمی.
سعدی (753ق) کلیات. دست‌نویس کتابخانة مجلس. شمارة 7773.
ـــــــــ (1386) کلیات. به‌اهتمام محمدعلی فروغی. ویراستة بهاءالدین خرمشاهی. چاپ چهاردهم. تهران: امیرکبیر.
سفینة 900 کتابخانة مجلس شورای اسلامی. کتابت در سدة هشتم هجری.
سلطانی، پوری و فروردین راستین (1379) دانشنامة کتابداری و اطلاع‌رسانی. تهران: فرهنگ معاصر.
سیف جام هروی (حدود 762-804 ق.) مجموعة لطائف و سفینة ظرائف. دست‌نویس کتابخانة بریتانیا. شمارة 4110 شرقی (Or.4110). متعلق به اوایل سدة نهم هجری.
سیف فرغانی (1364) دیوان. با تصحیح و مقدمة ذبیح‌الـله صفا. چاپ دوم. تهران: فردوسی.
شرف‌الدین علی یزدی (1386) منظومات. به‌کوشش ایرج افشار. تهران: ثریا.
ـــــــــ (1388) منشآت. به‌کوشش ایرج افشار. با همکاری محمدرضا ابوئی مهریزی. تهران: ثریا.
شمس حاجی (1390) سفینة شمس حاجی. تصحیح و تحقیق میلاد عظیمی. تهران: سخن.
شمس قیس رازی (1338) المعجم فی معاییر اشعار العجم. تصحیح محمد قزوینی. با تصحیح محمدتقی مدرس رضوی. تهران: دانشگاه تهران.
صفری آق‌قلعه، علی (1390) نسخه‌شناخت (پژوهشنامة نسخه‌شناسی نسخ خطی فارسی). تهران: میراث مکتوب.
ـــــــــ (1391) «جنگ زیلوفاف». در: نذر عارف، جشن‌نامة دکتر عارف نوشاهی. به‌خواستاری سعید شفیعیون و بهروز ایمانی. تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی: 347-404.
ضیاء، محمدرضا (1391) «سفینة شاعران قدیم: نیمة دوم نسخة 651سنا»، متون ایرانی، به‌کوشش جواد بشری. تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی: 297-508.
عبدالنبی فخرالزمانی (1375) تذکرة میخانه. تصحیح احمد گلچین معانی. چاپ ششم. تهران: اقبال.
عبدالواسع جبلی (2536) دیوان. به‌اهتمام و تصحیح و تعلیق ذبیح‌اللـه صفا. چاپ دوم. تهران: امیرکبیر.
عثمان مختاری (1382) دیوان. به‌اهتمام جلال‌الدین همایی. چاپ دوم. تهران: علمی و فرهنگی.
عرفی شیرازی (1378) کلیات. به‌کوشش و تصحیح ولی‌الحق انصاری. تهران: دانشگاه تهران.
عزالدین عبدالعزیز کاشی. روضۀ الناظر و نزهۀ الخاطر. کتابخانة دانشگاه استانبول. شمارة 766. مورخ سدة هشتم هجری. میکروفیلم شمارة 247 کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران.
عطار نیشابوری (1386) مختارنامه. مقدمه، تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی‌کدکنی. چاپ سوم. تهران: سخن.
ـــــــــ (1392) دیوان. به سعی و تصحیح مهدی مداینی و مهران افشاری. با همکاری و نظارت علیرضا امامی. تهران: چرخ.
عظیمی، حبیب‌الـله (1396) نسخه‌نامه (کانون‌های استنساخ، عناصر نسخه‌شناسی، رویه‌های فهرست‌نویسی، شناخت جعل و اصالت نسخه‌ها). مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
عظیمی، میلاد (1390) مقدمة سفینة شمس حاجی. رک: شمس حاجی.
عمعق بخارایی (1339) دیوان. با مقابله و تصحیح و مقدمه و جمع‌آوری سعید نفیسی. طهران: فروغی.
ـــــــــ (1389) دیوان اشعار. مصحح: علیرضا شعبانلو. تهران: آزما.
عنصری بلخی (1363) دیوان. به‌کوشش محمد دبیرسیاقی. چاپ دوم. تهران: کتابخانة سنائی.
عوفی، محمد (1324ق/1906م) لباب الالباب. به سعی و اهتمام و تصحیح ادوارد براون انگلیسی. لیدن: مطبعة بریل.
ـــــــــ (1335) لباب الالباب. با تصحیحات جدید و حواشی و تعلیقات کامل به‌کوشش سعید نفیسی. تهران: کتابفروشی ابن‌سینا- کتابخانه حاج‌علی علمی.
فضل‌اللـه همدانی، رشیدالدین (1368) آثار و أحیاء (متن فارسی دربارة فن کشاورزی). به‌اهتمام منوچهر ستوده و ایرج افشار. تهران: مؤسسة مطالعات اسلامی دانشگاه مک‌گیل شعبة تهران: با همکاری دانشگاه تهران.
فیروزبخش، پژمان (1392) «پراکنده‌ها3». بخارا. سال پانزدهم. شمارة 92: 316-327.
قزوینی، محمد (1326) «استعمال قدیم سفینه به معنی جنگ». یادگار. سال چهارم. شمارة 4: 70.
ـــــــــ (1333) یادداشت‌های قزوینی. به‌کوشش ایرج افشار. جلد 2. تهران: دانشگاه تهران.
ـــــــــ (1363) مقالات علامه قزوینی. جلد 3. تهران: اساطیر.
قزوینی رازی، نصیرالدین ابوالرشید عبدالجلیل (1358) نقض. معروف به بعض مثالب النواصب فی نقض بعض فضائح الروافض. به‌تصحیح استاد فقید میرجلال‌الدین محدث. تهران: انجمن آثار ملی.
کلاتی اصفهانی، احمدبن‌محمدبن‌احمدبن‌محمد. مونس الاحرار فی دقایق الاشعار. دست‌نویس کتابخانة حبیب‌گنج. میکروفیلم 3787 دانشگاه تهران.
کمال‌الدین اسمعیل اصفهانی (1348) دیوان. به‌اهتمام حسین بحرالعلومی. تهران: دهخدا.
گاچک، آدام (1394) فرهنگ اصطلاحات توصیفی نسخه‌های خطی جهان اسلام. ترجمة علی‌قلی نامی. تهران: شکوهی.
محمدبن بدرالجاجرمی (1337) مونس الاحرار فی دقائق الاشعار. به اهتمام میرصالح طبیبی. جلد 1. چاپ اتحاد.
ـــــــــ (1350) مونس الاحرار فی دقائق الاشعار. به اهتمام میرصالح طبیبی. جلد 2. انجمن آثار ملی.
محمدبن‌یغمور (1396) سفینة ترمد. به‌کوشش امید سروری با همکاری سیدباقر ابطحی. تهران: محمود افشار با همکاری سخن.
مسافربن‌ناصر الملطوی (1390) انیس الخلوة و جلیس السلوة. نسخه‌برگردان دستنویس شمارة 1670 کتابخانة ایاصوفیا. به‌کوشش محمد افشین‌وفایی و ارحام مرادی. تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
نجیب‌الدین جرباذقانی (گلپایگانی) (1389) دیوان. تصحیح محمود مدبری. کرمان: دانشگاه شهید باهنر.
نخجوانی، هندوشاه‌بن سنجربن‌عبداللـه صاحبی (1313) تجارب السلف در تواریخ خلفا و وزرای ایشان. به تصحیح و اهتمام عباس اقبال: طهران: بی‌نا.
نذیر احمد (1390) قند مکرر پارسی: هجده گفتار ادبی و تاریخی. ترجمة سیدحسن عباس. تهران: بنیاد موقوفات محمود افشار.
نصرآبادی، محمدطاهر (1379) تذکرة نصرآبادی. به‌کوشش احمد مدقق یزدی. یزد: دانشگاه یزد.
نیساری، سلیم (1380) نسخه‌های خطی حافظ: سدة نهم. شیراز: مرکز حافظ‌شناسی.
وصاف‌الحضره، فضل‌الـله‌بن‌عبدالـله شیرازی (1269ق) تجزئۀالامصار و تزجیۀالاعصار (تاریخ وصاف). 5 جلد در یک مجلد. چاپ سنگی. بمبئی.
ـــــــــ تجزئۀالامصار و تزجیۀالاعصار (تاریخ وصاف). نسخة خطی کتابخانة مجلس. شمارة 8321.
The New Encyclopaedia Britannica (2003) by Encyclopaedia Britannica, Inc., 15th edition, printed in U.S.A., 29 vol.
Orfali, Bilal (2012) "A Sketch Map of Arabic Poetry Anthologies up to the Fall of Baghdad", Journal of Arabic Literature, 43: 29- 59. [DOI:10.1163/157006412X629737]