تحلیل مفاهیم و کارکرد ارتباطات غیرکلامی در شاهنامه

نویسندگان
دانشگاه بین‌المللی امام خمینی
چکیده
ارتباطات غیرکلامی را می­توان جزء نشانه­های تصویری به‌شمار آورد که امروزه برای روان‌شناسان و جامعه­شناسان، به‌دلیل اهمیت آنها در انتقال معنا و تنظیم روابط بینافردی، جایگاهی ویژه دارد. یکی از مهم­ترین زیرشاخه­های این مبحث «زبان بدن» نامیده می­شود که درمیان همه جوامع بشری از دیرباز تاکنون وجود داشته است. این نشانه­های غیرکلامی ـ‌که برخی قدمتی چندهزارساله دارندـ در فرهنگ­ها و سنن اجتماعی اقوام گوناگون، با وجوه مشترک و گاه اختلافی، کاربرد و کارکرد فرهنگی و بلاغی دارند. روشن است هرچه بستر ادبی چنین بازنگری و رویکردی کهن­تر و البته جامع­تر باشد، ارزش تحلیل­های آن در بازشناسی فرهنگی و اجتماعی و حتی زیبایی­شناسی متون بیشتر است. بی­گمان، شاهنامه فردوسی ‌ـ‌که نماینده فرهنگ و تفکر ایرانی در عصر پیشاتاریخی تا ادوار تاریخی مقارن با ظهور اسلام است‌ـ می­تواند بهترین ظرف بازنمایی کنش­های ارتباطی برون‌زبانی در تاریخ فرهنگی کهن ایران باشد. چنان­که به‌سبب ماهیت پیش­نمونی شخصیت­های شاهنامه، بسیاری از نشانه­های غیرکلامی آنها را نیز می­توان کهن­الگوی بسیاری از کنش­های رفتاری یا زبان بدن ایرانی در ساحت و هنگامه زندگی حماسی، یعنی شکل­گیری هویت ملی و اجتماعی ایرانیان، محسوب کرد. در این جستار با واکاوی مفاهیم «زبان بدن» در کنشهای غیرزبانی شخصیت­های برجسته شاهنامه تلاش شده است این مفاهیم پوشیده و پیچیده فرهنگی رمزگشایی شود. از نتایج تحقیق برمی­آید که بازنمایی زبان بدن شخصیت­های شاهنامه نه از روی اتفاق که کاملاً آگاهانه به‌قصد جلب ‌توجه مخاطب و بازاندیشی او در الگوهای رفتار فردی و اجتماعی اقوام ایرانی و غیرایرانی به‌قصد بازشناسی هویت فرهنگی ایرانیان، بیشتر از رهگذر کنایه­سازی و نمادپردازی صورت گرفته است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

An Analysis of the Function of Non-verbal Communications in Shahnameh

نویسندگان English

Seyed Ali Ghasemzadeh
Mohammad Shafi’ Saffari
Hussein Alinaghi
Imam Khomeini International University
چکیده English

Non-verbal communications could be a part of visual signs that, because of their importance in interpersonal relationships and transition of meaning, are highly regarded by psychologists and sociologists. One of the major subdivisions of this topic is called "Body Language" that has existed in all human societies since ancient times. These non-verbal signs, some thousands of years old, have cultural and rhetorical functions, with common and sometimes conflicting aspects, in the cultures and social traditions of different tribes. The more ancient and comprehensive the literary context of a piece of research is, the more valuable that analysis in explaining the cultural, social, and even aesthetic aspects of texts will be. Shahnameh of Ferdowsi, as a representative of Iranian culture and thought in prehistoric age up until the Islamic era, can be the best representation of metalingual communicative performance in Iranian cultural history. Due to the prototypic nature of characters in Shahnameh, many of their non-verbal signs can also be considered the archetypal source of the behavioral interactions or body language of the Iranian people when in the context of epic their national and social identities as Iranians are formed. In this article, attempts has been made to decode these obscure and complex cultural concepts by exploring the "body language" in non-linguistic acts of main characters in Shahnameh. The results of this research demonstrate that the body language of characters in Shahnameh is not accidental but totally conscious. Indeed, the purpose has been to draw the attention of the readers to rethink the patterns of individual and social behavior of Iranian and non-Iranian ethnicities so to recognize the cultural identity mainly through irony and symbolism.

کلیدواژه‌ها English

Non-verbal Communication
Body language
Cultural Ethology
Shahnameh of Ferdowsi
آذری، غلامرضا و فاطمه نبیان (1390) «تحلیل محتوای ارتباطات غیرکلامی شخصیت‌های آثار برگزیدة سیمین دانشور». فصلنامة فرهنگ ارتباطات. شمارة 2: 103-144.
آیدنلو، سجاد (1389) «بررسی و تحلیل چند رسم پهلوانی در متون حماسی». پیک نور (مطالعات داستانی). سال اول. شمارة 1: 5-26.
ـــــــ (1384) «ترنج بویا و به زرین». مجلة رشد زبان و ادب فارسی. شمارة 73: 58-61.
احمدی، بابک (1371) از نشانه‌های تصویری تا متن. تهران: مرکز.
باقری، مهری (1390) مقدمات زبان‌شناسی. چاپ پانزدهم. تهران: قطره.
باقری‌خلیلی، علی‌اکبر و مرضیه زلیکانی (1394) «تحلیل سیاسی زبان بدن در تاریخ بیهقی». متن‌پژوهی ادبی. شمارة 65: 79-100.
بهنام، مینا و همکاران (1393) «گفتار بی‌صدا: تأملی بر زبان بدن در غزلیات شمس». فنون ادبی. سال ششم. شمارة 2: 33-48.
بیدارمغز، علی‌محمد (1392) ارتباطات غیرکلامی. تهران: کارگزار روابط عمومی.
پهلوان‌نژاد، محمدرضا (1386) «ارتباطات غیرکلامی و نشانه‌شناسی حرکات بدن». زبان و زبان‌شناسی. سال سوم. شمارة 2: 13-30.
پیز، آلن (1393) زبان بدن. ترجمة سمیرا اباذری. تهران: هورمزد.
حافظ شیرازی، شمس‌الدین‌محمد (1377) دیوان حافظ. تصحیح محمد قزوینی و قاسم غنی. تهران: باقرالعلوم.
حسام‌زاده، منصورهمایون (1391) زبان بدن، بایدها و نبایدهای زبان بدن. چاپ سوم. تهران: پورنگ.
دهخدا، علی‌اکبر (1337) لغت‌نامه. تهران: دانشگاه تهران.
رضی، احمد و اله‌یار افراخته (1389) «تحلیل روابط برون‌زبانی در روایت بیهقی از بردارکردن حسنک وزیر». زبان و ادبیات فارسی دانشگاه خوارزمی. دورة هجدهم. شمارة 69: 29-58.
ریچموند، ویرجینیا پی و جیمز سی. مک‌کروسکی (1387) رفتار غیرکلامی در روابط میان‌فردی. ترجمة فاطمه‌سادات موسوی و ژیلا عبداله‌پور. تهران: دانژه.
سجودی، فرزان (1387) نشانه‌شناسی کاربردی. تهران: علم.
سیبیاک، تامس آلبرت (1391) نشانه‌ها: درآمدی بر نشانه‌شناسی. ترجمة محسن نوبخت. تهران: علمی.
شعیری، حمیدرضا (1392) نشانه‌ـ معناشناسی دیداری. تهران: سخن.
فردوسی، ابوالقاسم (1374) شاهنامة فردوسی از روی چاپ مسکو. تهران: قطره.
ـــــــ (1386) شاهنامه. به‌کوشش جلال خالقی‌مطلق. تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
فرهنگی، علی‌اکبر (1373) ارتباطات انسانی. جلد اول. تهران: تایمز.
ـــــــ و حسین فرجی (1389) «زبان بدن از نگاه مولانا در مثنوی». پژوهشنامة ادب حماسی. ویژه‌نامة همایش بین‌المللی بزرگداشت اندیشه‌های جهانی مولوی (تهران، اول آذر1388). شمارة 9: 429-462.
فریزر، جیمز جرج (1386) شاخة زرین: پژوهشی در جادو و دین. ترجمة کاظم فیروزمند. تهران: آگاه.
فورگاس، جوزف پی (1373) روان‌شناسی تعامل اجتماعی. ترجمة مهرداد فیروزبخت و خشایار بیگی. تهران: ابجد.
قاسم‌زاده، سیدعلی و همکاران (1393) «بازخوانش بینامتنی منظومة جمشید و خورشید سلمان ساوجی از منظر تاریخگرایی نو». شعرپژوهی (بوستان ادب) دانشگاه شیراز. سال ششم. شمارة اول. پیاپی 9: 161-188.
لوبروتون، داوید (1392) جامعه‌شناسی بدن. ترجمة ناصر فکوهی. تهران: ثالث.
لوپز، خوزه و جان اسکات (1385) ساخت نظریة اجتماعی. ترجمة حسین قاضیان. تهران: نی.
لوی‌ـ‌برول، لوسین (1390) کارکردهای ذهنی در جوامع عقب‌مانده. ترجمة یدالـله موقن. چاپ دوم. تهران: هرمس.
لوئیس، دیوید (1389) زبان بدن راز موفقیت. ترجمة جالینوس کرمی. چاپ دهم. مشهد: مهر جالینوس.
لیتل جان، استیفن (1384) نظریه‌های ارتباطات. ترجمة سیدمرتضی نوربخش و سیداکبر میرحسینی. تهران: جنگل.
محسنیان‌راد، مهدی (1390) «زبان بدن: اهمیت پیام‌های غیرکلامی در ارتباطات». رشد آموزش ابتدایی. شمارة 2. دورة 15: 46-48.
وود، جولیاتی (1384) ارتباطات میان‌فردی. ترجمة مهرداد فیروزبخت. چاپ دوم. تهران: مهتاب.