بررسی مقایسه‌ای موضوع و محتوای شعر مشروطه ایران و شعر جدیدیه تاجیکستان

نویسندگان
عباسعلی وفایی
محمداسماعیل شفیع‌پور فومنی
دانشگاه علامه طباطبایی
10.29252/jpll.25.83.293
چکیده
دوران مشروطه از اعصار مهم ایران ازنظر تحول محتوای شعری است؛ چراکه دیگر نه مدیحه‌سرایی و شعر عرفانی، بلکه اشعار اجتماعی‌ـ‌ سیاسی با مضامین متعالی چون آزادی، وطن و... رواج داشت. تشابه عصر جدید تاجیکستان با این عصر، زمینه تعامل شعر مشروطه ایران و شعر نو این کشور را فراهم کرد. پژوهش حاضر، که به‌روش تحلیلی‌ـ تطبیقی انجام شده است، درجهت بیان چگونگی این تعامل با هدف مقایسه تطبیقی موضوع و محتوای شعر مشروطه ایران و شعر جدیدیه تاجیکستان به بررسی وجوه اشتراک فراوان شعر این دو کشور در عصرهای پیش‌گفته پرداخته و درنهایت به سه دسته شاعران «حب وطنی، انقلابی و مرثیه‌سرا» در شاعران این دوره‌ها قائل شده است. ادیب‌الممالک فراهانی و ایرج‌میرزا درمیان شاعران مشروطه ایران و «فطرت» درمیان شاعران جدیدیه تاجیک ازجمله شاعران حب وطنی، و نسیم شمال و مؤمن قناعت ازجمله شاعران مرثیه‌سرا هستند و مابقی ذیل دسته شاعران انقلابی قرار گرفته‌اند. پس از تحلیل محتوایی و تطبیقی اشعار آنها، چنین دریافت شد که ازمیان مضامین پررنگ شعر مشروطه ایران، موضوع «وطن» نخستین و پرکاربردترین محتوای مشترک شعر این دو کشور است که جایگزین موضوع عشق شده است. این موضوع در اکثر اشعار شاعران ایران و تاجیکستان، بیش از بیان حب‌وطن به‌طور مطلق، به ترغیب مخاطبان به قیام علیه ظلم و تشویق به انقلاب سروده شده و در بعضی موارد صرفاً مرثیه است. آزادی، تعلیم و تربیت جدید، ادبیات کارگری و نکوهش جهل و توصیه به علم‌اندوزی مضامین مشترک بعدی هستند؛ ضمن اینکه شواهدی درباب توجه به حقوق بشر، زنان و مسئله برابری با مردان نیز استخراج شده که در مورد اخیر (نکوهش جهل و توصیه به علم‌اندوزی) می‌گنجد.
کلیدواژه‌ها
ادبیات تطبیقی
شعر مشروطه ایران
شعر جدیدیه تاجیکستان
وطن‌دوستی

عنوان مقاله English

A Comparative Study of the Subjects and Contents of Iranian Constitutional Movement Poetry and JadidiehPoetry in Tajikistan

نویسندگان English

Abbas Ali Vafaei
Mohammd Esmaeil Shafiepour Foumani
Allameh Tababtaba’i University
چکیده English

The Poetry of the Constitutional period in Iran has been a turning point away from encomiums and mystical poetry of the prior ages. This shift is primarily characterized by a poetry dealing with socio-political issues such as freedom, homeland, etc. Contemporaneity of the Jadidieh Period in Tajikistani Poetry with this era in Iran paved the way for the maturation of the Constitutional Poetry in Iran. The method of the research is analytic-comparative and aims to investigate how this two interact in terms of subjects and contents. This study classifies the poets into three categories of “patriots” (like AdibulmamalekFarahani and Irajmirza in Iran and Fitrat in Tajikestan), “revolutionaries” and “elegiast” (like NasimShomal and MomenGhena’at in Iran). Studying the poetry in this period shows that the title “Motherland” is the first shared subject of Iranian poetry (Constitutional movement period) and Tajikistan (Jadidieh) which replaced the romantic lyrics of the previous age. The poets in the era of “Awakening” and modernism speak in their poems of their love of homeland, “freedom”, “prosperity” and “progress”. The topic of “homeland” both reveals the universality of the subject in the literature of this era and also indicates the changes in their essence and tones. Of other common thematic issues are 1- Fighting with dictatorship inside the country and defending motherland against foreign threats, 2- human rights, women’s rights and gender equality, 3- freedom and law, 4- acquiring modern sciences and education, 5- reforming and modernizing poetic topics and using colloquial terms, 6- fighting with religious superstitious ideas and ignorance.

کلیدواژه‌ها English

Comparative literature
Constitutional Poetry of Iran
Iran and Tajikistan
Patriotism
آژند، یعقوب (1363) ادبیات نوین ایران. تهران: امیرکبیر.
ابومحبوب، احمد (1386) «ادبیات مشروطه: بوطیقای شعر مشروطه و اشرف‌الدین حسینی». رودکی. شمارة 18: 89.
ارجمندی، عبدالمجید (1390) بررسی تطبیقی ادب پایداری در شعر شاعران معاصر ایران، افغانستان و تاجیکستان سال‌های 1357تا 1382. رسالة دکتری دانشگاه علامه طباطبایی.
اعتصامی، پروین (1390) دیوان اشعار: مثنویات، تمثیلات و مقطعات. تهران: اقبال.
اکبری بیرق، حسن و مریم اسدیان (1391) «بررسی تطبیقی کاربرد اسطوره و کهن‌الگو در شعر فروغ فرخزاد و گلرخسار صفی آوا». پژوهش‌های ادبیات تطبیقی. دورة دوم. شمارة 1، پیاپی 3: 43-68.
ایرج میرزا (1356) دیوان. به‌اهتمام محمدجعفر محجوب. چاپ چهارم. تهران: اندیشه.
ـــــــــ (1380) دیوان. تهران: قطره.
بهار، محمدتقی (1380) دیوان. به‌اهتمام چهرزاد بهار. 2 جلد. چاپ دوم. تهران: توس.
بهار، محمدتقی (1334) روزنامة نوبهار. شمارة 42. مشهد.
بیرانوندی، محمد (1393) «آموزش نوین محتوای مشترک شعر تجدد ایران، افغانستان و تاجیکستان در سده‌های 19 و 20 میلادی». ادبیات تطبیقی. سال ششم. شمارة 10: 34- 65.
تورسون‌زاده، میرزا (1990) گلچین اشعار. مسکو: پروگوس.
ستودیان، مهدی (1389) «شعر مشروطه و شعر عوام». ادبیات فارسی دانشگاه آزاد مشهد. شمارة 9: 3-24.
شریف‌زاده مود، میترا (1394) «تأثیر شعر معاصر ایران بر شعر تاجیکستان (شعر دارا نجات به‌عنوان نمایندۀ گروه)». ادبیات تطبیقی. سال هفتم. شمارۀ 13: 11-33.
شعردوست، علی‌اصغر (1376) «تأثیر شعر ایران بر شعر معاصر تاجیکستان». تهران: ایران‌شناخت. شمارة 4: 30-52.
ـــــــــ (1391) تاریخ ادبیات نوین تاجیکستان. تهران: علمی و فرهنگی.
شکوروف، محمدجان (1970) سخن در لیریکه و مضمون حیات آن و مسئله‌های ادبیات تاجیک. دوشنبه: عرفان.
شکوری، محمدجان (1382) «اینجا بخارا». نامة پارسی. سال هشتم: 161-169.
شیرعلی، لایق (1375) گلچین اشعار. تهران: الهدی.
صدرضیاء، شریف‌جان‌مخدوم (1380) تذکار اشعار. به‌اهتمام سحاب‌الدین صدیق. تهران: سروش.
عشقی، میرزاده (1373) کلیات میرزادة عشقی. به‌کوشش سیدهادی حائری. تهران: دانش‌ امروز.
عینی، صدرالدین (1987) تاریخ انقلاب بخارا. دوشنبه: ادارة نشریات خارجی.
ـــــــــ (1385) نمونة ادبیات تاجیک. تهران: سازمان میراث فرهنگی.
فرخی یزدی (1369) دیوان. به‌اهتمام حسین مکی. چاپ نهم. تهران: امیرکبیر.
فردوسی، ابوالقاسم (1380) دیوان. نسخه ت. ماکان و ژ. مول زیرنظر برتلس. تهران: سوره.
قزوینی، عارف (1387) دیوان. تدوین محمدعلی سپانلو و مهدی اخوت. تهران: نگاه.
قناعت، مؤمن (1373) برگزیدة اشعار. تهران: الهدی.
کرکوتی، الناز (1394) «بررسی تطبیقی نوآوری در شعر معاصر تاجیکستان و ایران». در: کنفرانس بین‌المللی ادبیات و پژوهش‌های تطبیقی در آن. گلستان‌ـ‌گرگان. دانشگاه آزاد اسلامی. اردیبهشت.
لاهوتی، ابوالقاسم (1357) دیوان. تهران: جواهری.
ـــــــــ (1946) دیوان آثار منتخب. مسکو: ادارة نشریات خارجی.
محمدی، برات (1389) «بررسی جامعه‌شناختی و آسیب‌شناسی اجتماعی در آیینة شعر مشروطه». پژوهشنامة فرهنگ و ادب. سال ششم. شمارة 10.: 144-172.
مجیب، مهرداد و ذبیح‌الـله بهروز (1390) زنگوله زنان گذشت باران: سیری در شعر معاصر تاجیکستان. تهران: آرمان‌شهر.
ندیمی، سوزان (1369) «پروین اعتصامی شاعری شیرین سخن و مبارزی خاموش». ترجمة عطاءاله ندیمی. تهران: صبح.
نسیم‌شمال، سیداشرف‌الدین (1370) دیوان. تهران: اندیشه.
نشریة آیینه (1913) شمارة 3.
نشریة آیینه (1914) شمارة 2.
یاحقی، محمدجعفر (1374) چون سبوی تشنه. تهران: جامی.
Bchka, Ежи (1372) адабиёти тоҷик форсӣ, тарљумон Маҳмуд Ebadian ва Hejran хок, Теҳрон, фарҳангӣ ва илмӣ.
Шеъру қаноатмандӣ, мӯъмин, дар (1373) интихоб, Теҳрон, Ал-Hoda Интишорот.
Шералӣ, салоҳиятдор (1372) шеъру anthology, Теҳрон, Ал-Hoda Интишорот.
Шералӣ, салоҳиятдор, соли (1997) на бонги бонги, Душанбе, нашрияҳои адабӣ.
Lahooti, A., (1357) Суди, Теҳрон, Jewel нашр
Shakoori Бухорӣ, Mhmdjan (1376) сирпиёз адабӣ ва марҳилаи ҳадафи Садр он, Академияи, № 11.
Вазифа, Садр, (1362), Заметки, ҷилди II, таҳрир аз ҷониби Saidi-Теҳрон, огоҳ.
Турсунзода-зода, Mirza (1390) «Садои Осиё интихобшуда шеърҳо», ки бо интихоб ва вироиши духтур Mirza Molla Аҳмад ва Муҳаммад Азизӣ, Теҳрон, имрӯз чоп карда мешавад.
Шералӣ, салоҳиятдор, соли (1988) офтоб, борон, Душанбе, нашрияҳои адабӣ.
Sadri Tarzan, Б. (1375) консепсияи давлатдорӣ дар шеърҳо A. мушаххаси Lahooti, Эрон, (2).
Шералӣ, салоҳиятдор (1379) Rakhsh Soul: Anthology шеърҳои таҳрири Mirza Shkvrzadh, Теҳрон, котиби матбуотии ин забон ва адабиёти форсӣ.
Lahooti, A. (1358) divans, ки бо кӯшишу ғайрат ва ҷорӣ Аҳмад Bashiri, Теҳрон, Амир Кабир Интишорот, нашри аввал.