بررسی تطبیقی ترجمان‌البلاغه و محاسن‌الکلام

نویسندگان
دانشگاه خوارزمی
چکیده
ترجمان‌البلاغه عمر رادویانی، به‌منزله کهن‌ترین کتاب در زمینه نقد و بلاغت فارسی، جایگاه ممتازی در میان آثار بلاغی دارد و منبع اصلی و محل رجوع مؤلفان کتاب‌های بلاغی مهم بعد از آن، چون حدایق‌السحر و المعجم بوده است. با عنایت به این مسئله که ترجمان‌البلاغه نشان‌دهنده نخستین کوشش برای تثبیت و ادراک صنایع ادبی زبان فارسی است، این پژوهش به بررسی ساختار ترجمان‌البلاغه، میزان الگوبرداری و نوآوری در آن اختصاص دارد. به‌این‌منظور، ابتدا به معرفی و بررسی مأخذ اصلی این کتاب، یعنی محاسن الکلام فی النظم و النثر، اثر مرغینانی پرداخته‌ایم و کتاب را ازمنظر پیکره‌بندی، تعاریف، عنوان­های صنایع ادبی، فهرست­ها و شاهدمثال­ها بررسی کرده‌ایم و فصول محاسن‌الکلام را با مرجع اصلی آن یعنی کتاب البدیع ابن‌معتز نیز مطابقت داده‌ایم؛ سپس، به ساختار ترجمان‌البلاغه، چگونگی تنظیم صنایع آن، شیوه الگوبرداری آن از محاسن‌الکلام و جنبه‌های مشترک و متمایز آن با محاسن‌الکلام ‌­­پرداخته‌ایم، تا درکنار آشنایی با فهرست‌بندی صنایع طبق منبع اصلی آن، بتوان تغییرات و افزونی‌های صنایع را در تقسیم‌بندی‌های جدید و شاهدمثال‌های فارسی شناخت و بدین‌وسیله سیر تحول و شکل‌گیری بلاغت فارسی را از ابتدا مشاهده و تبیین کرد. یافته‌ها نشان داد که رادویانی ضمن تأثیرپذیری مستقیم از محاسن‌الکلام، صنایعی را افزوده و نیز شاخه‌بندی کرده‌ است که در محاسن‌الکلام نیست، به‌طوری‌که بلاغیون پس از او اثر او را الگوی تدوین آثار خود قرار داده‌اند. از ابداعات رادویانی، آوردن اشعار فارسی با تلاش شخصی خویش است، که گنجینه‌ای از نام‌ها و اشعار ایرانی است. رادویانی، درعین اقتباس از کتاب محاسن­الکلام، در ترجمان‌البلاغه شیوه‌ای نو برگزیده است و اثرش درعین سادگی و روانی، شکل فارسی مطلوبی به خود گرفته است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Comparative Study of Tarjoman al-Balaghah and Mahasen al-Kalam

نویسندگان English

Shirin Sadeghi
Effat Neghabi
چکیده English

Tarjoman al-Balaghah written by Omar Radoviani, as the oldest Persian book on eloquence and criticism, holds a special and prominent stand among works devoted to the subject.It is the main source and reference for significant Persian books on eloquence such as Hadaeghat al-Sehr and Al-Mo'jam, which were compiled later .It was the first attempt to understand and establish Persian literary devices.The present study is devoted to a structural review as well as an appraisal of the innovation and imitation of the book.To this end, we started with its main source, namelyMahasen al-Kalam Fi al-Nazm va al-Nasr written by Marghinani, and analyzed its configuration, definitions, titles of literary devices, indexes, and examples.Then, a few chapters of Mahasen-al-Kalam were compared with its main source,Al-Badi'written by Ibn-al-Mo'taz.We proceeded to review the structure of Tarjoman al-Balaghah, the way literary devices were organized, and how it was influenced by Mahasen al-Kalam.We concentrated on the similarities and differences between the two to get acquainted with indexing of literary devices based on the main reference, the alterations, as well as added devices in new classifications along with Persian examples.These enabled us to observe and explain the formation and development of Persian eloquence from the very beginning.Our findings indicated that although Radoviani was directly influenced by Mahasen al-Kalam, he added new devices and categories which were absent from Mahasen al-Kalam, and scholars in the field of eloquence used his book as a model for compiling new books.His innovations included utilizing a treasure of Persian names and poems by his own efforts.Although Radoviani adapted parts of Mahasen al-Kalam, he used a new structure, and his simple and fluent work took a pleasant Persian format.

کلیدواژه‌ها English

Eloquence
Tarjoman al-Balaghah
Mahasen al-Kalam
al-Badi.'
ابن‌المعتز، عبدالـله (1358) کتاب البدیع. تعلیق و مقدمه و فهارس کراچوکوفسکی. چاپ دوم. بغداد: مکتبة‌المثنی.
اسفندیار‌پور، هوشمند (1388) «بررسی تطبیقی بلاغت در ادب عربی و فارسی». ادبیات تطبیقی. سال سوم. شمارۀ 10: 45-69.
بهار، محمدتقی (1362) انتقاد بر ترجمان‌البلاغه. به تصحیح احمد آتش. چاپ دوم. تهران: اساطیر.
رادویانی، محمدبن‌عمر (1362) ترجمان‌البلاغه. تصحیح احمد آتش. انتقاد ملک‌الشعرای بهار. چاپ دوم. تهران: اساطیر.
رادویانی، محمدبن‌عمر (1380) ترجمان‌البلاغه. تصحیح احمد آتش. ترجمة مقدمه و توضیحات توفیق سبحانی و اسماعیل حاکمی. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
رادویانی، محمدبن‌عمر (1386) ترجمان البلاغه. به‌اهتمام محمدجواد شریعت. اصفهان: دژنپشت.
سبحانی، توفیق و اسماعیل حاکمی (1380) ترجمة مقدمه و توضیحات بر ترجمان البلاغه. تصحیح احمد آتش. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
شریعت، محمدجواد (1386) مقدمه بر ترجمان‌البلاغه به‌ انضما‌م‌ فرهنگ‌ بسا‌مدی. اصفهان: دژنپشت.
ضیف، شوقی (1390) تاریخ و تطور علوم بلاغت. ترجمة محمدرضا ترکی. چاپ دوم. تهران: سمت.
علوی‌مقدم، محمد (1372) در قلمرو بلاغت. مشهد: آستان قدس رضوی.
فشارکی، محمد (1362) «محاسن الکلام مرغینانی». فصلنامة دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران. سال بیست و پنجم، شمارة 1و2و3 و4: (پیاپی101-104) 337-342.
فشارکی، محمد (1389) «از مرغینانی تا تفتازانی». مجلة زبان و ادبیات فارسی دانشگاه آزاد واحد فسا. سال اول. شمارۀ 2: 86-92.
محبتی، مهدی (1384) «بررسی و تحلیل انتقادی دیدگاه‌های ادبی رادویانی در ترجمان البلاغه». فصلنامة پژوهش زبان و ادبیات فارسی. دورۀ جدید. شمارۀ 4: 1-16.
مرغینانی، امام ابوالحسن نصربن‌حسن (1364) محاسن‌الکلام یا کتاب المحاسن فی النظم و النثر. به‌کوشش محمد فشارکی. اصفهان: فرهنگ‌سرای اصفهان.
موسوی، سیدرضا (1371) «علوم بلاغی؛ اهمیت و سیر تحول آن». فصلنامة دانشکدۀ علوم انسانی دانشگاه تربیت مدرس. دورۀ اول. شمارۀ 8: 101-118.
همایی، جلال‌الدین (1373) معانی و بیان. به‌کوشش ماهدخت‌بانو همایی. چاپ دوم. تهران: هما.