جست‌وجو در سرچشمه‌ها و تحلیل "بن‌مایه درخت" در آثار ناصرخسرو

نویسنده
دانشگاه ایلام
چکیده
در سخن شاعران متفکر بن‌مایه‌­هایی هست که علاوه‌بر کثرت تکرار و وسعت کاربرد، با جهان­بینی و منظومه دانش­های گوینده ارتباط دارد. از این‌جمله، بن‌مایه درخت در دیوان و آثار منثور ناصرخسرو است که با دستِ‌کم 177بار کاربرد در مرکز مضامین و تصاویر حکیمانه­ای قرار گرفته که ریشه آنها به باورهای دینی و اعتقادات فلسفی و کلامی شاعر بازمی­گردد. بن‌مایه درخت در آثار ناصرخسرو غالباً در دو محور مهم به‌کار رفته‌است: نخست، تصویر دنیا در هیئت درخت، و انسان به‌صورت میوه و ثمر آن؛ و دیگر، تصویر انسان به‌صورت درخت، و تصویر خصال نیک او در صورت میوه­های شیرین و سودمند و تصویر صفات ناپسند او در هیئت میوه­های تلخ و زیان‌بار. در پژوهش حاضر، ضمن جست‌وجو در زمینه­ها و سرچشمه­های این بن‌مایه، ابعاد گوناگون آن بررسی و تحلیل شده‌است. نتیجه تحقیق جایگاه ویژه و منحصربه‌فرد درخت را در ذهن و ضمیر شاعر و تأثیرپذیری او را در ایجاد مضامین و تصاویر مربوط به آن از معارف اسلامی و آثار اسماعیلیه و اقران آنها نشان می‌دهد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

An Investigation and Analysis of the Origin of the "Tree Motif" in the Works of Naser Khosrow

نویسنده English

Rahman Zabihi
Ilam University
چکیده English

In the words of the poets, there are motifs that in addition to being frequent and extensive are linked to the knowledge and epistemology of the narrator. Among them, the "tree motif" in NaserKhosrow’s poetry and prose with a frequency of at least 177 times is one of the central themes and images which are rooted in the poet’s intellectual and religious beliefs. NaserKhosrowhas often used this motif in two major ways: First as an image of the universe in the form of a tree with human beings as its fruits, and second as an image of a human being in the form of a tree with his moral traits as the sweet and valuable fruits as well as his immoral traits as bitter and harmfulfruits.In the present study, in addition to investigating the background and origin of this theme, its different aspects have been analyzed. The results indicate the special and unique importance of tree in the poet’s mind and imagination and also the impact of Islamic teachings and Ismaili works and theories on the poet increatingsuch themes and images.

کلیدواژه‌ها English

Naser Khosrow
Poetry and Prose Works
Tree Motif
Origins
قرآن کریم
نهج‌البلاغه (1380) ترجمة سیدجعفر شهیدی. تهران: علمی و فرهنگی.
ابن‌سینا، شیخ‌الرئیس ابوعلی (1383) رسالة نفس. با مقدمه و حواشی و تصحیح موسی عمید. همدان: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی و دانشگاه بوعلی همدان.
ابن‌سینا، شیخ‌الرئیس ابوعلی (1383) رساله در حقیقت و کیفیت سلسلة موجودات. با مقدمه و حواشی و تصحیح موسی عمید. همدان: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی و دانشگاه بوعلی همدان.
ابن‌سینا، شیخ‌الرئیس ابوعلی (1383) طبیعیات دانشنامة علایی. با مقدمه و حواشی و تصحیح سیدمحمد مشکوه. همدان: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی و دانشگاه بوعلی همدان.
اخوان‌الصفا و خلان‌الوفا (1305ق) قسم ثانی. به‌کوشش شیخ نورالدین جیواخان. بمبئی: مطبعة نخبة‌الاخبار.
اسدی طوسی، ابونصر علی‌بن‌احمد (1389) گرشاسب‌نامه. تصحیح حبیب یغمایی. تهران: دنیای کتاب.
بحرالفواید (1345) به‌کوشش محمدتقی دانش‌پژوه. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
بخاری، ابی‌عبدالـله (1427ق) صحیح بخاری. به کوشش ابوعبدالـله علوش. ریاض: مکتبة‌الرشد.
بهار، مهرداد (1387) از اسطوره تا تاریخ. تهران: چشمه.
پارسانسب، محمد (1388) «بن‌مایه، تعاریف، گونه‌ها و کارکردها». نقد ادبی. سال دوم. شمارة 5: 7ـ40.
پورخالقی چترودی، مهدخت (1387) درخت شاهنامه. مشهد: به‌نشر.
پورخالقی چترودی، مهدخت (1380) «درخت زندگی و ارزش فرهنگی و نمادین آن در باورها». مجلة مطالعات ایرانی. سال اول. شمارة 1: 89 ـ 126.
ترمذی، ابی‌عیسی (1996م) الجامع‌الکبیر. تحقیقِ بشار عواد معروف. بیروت: دارالغرب اسلامی.
تقوی، محمد (1388) «موتیف چیست و چگونه شکل می‌گیرد». نقد ادبی. سال دوم. شمارة 8: 7ـ31.
خوابگزاری همراه التحبیر امام فخر رازی (1385) به‌کوشش ایرج افشار. تهران: المعی.
دفتری، فرهاد (1386) تاریخ و عقاید اسماعیلیه. ترجمة فریدون بدره‌ای. تهران: فرزان روز.
دنیسری، شمس‌الدین (1350) نوادرالتبادر لتحفة‌البهادر. به‌کوشش محمدتقی دانش‌پژوه و ایرج افشار. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
دوبوکور، مونیک (1391) رمزهای زنده‌جان. ترجمة جلال ستاری. تهران: مرکز.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1386) با کاروان حله. تهران: علمی.
زمردی، حمیرا (1387) نمادها و رمزهای گیاهی در شعر فارسی. تهران: زوار.
زمردی، حمیرا (1388) نقد تطبیقی ادیان و اساطیر. تهران: زوار.
سهروردی، شهاب‌الدین یحیی (1388) مجموعة مصنفات شیخ اشراق. تصحیح و تحشیه و مقدمة سیدحسین نصر. تهران: پژوهشگاه علوم‌انسانی و مطالعات فرهنگی.
شفیعی‌کدکنی، محمدرضا (1380) صورخیال در شعر فارسی. تهران: آگه.
شوالیه، ژان و آلن گربران (1388) فرهنگ نمادها. ترجمة سودابه فضایلی. تهران: جیحون.
شهمردان‌بن‌ابی‌الخیر (1362) نزهت‌نامة علایی. تصحیح فرهنگ جهانپور. تهران: مؤسسة مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
صفا، ذبیح‌الـله (1386) تاریخ ادبیات در ایران. تهران: فردوس.
طوسی، نصیرالدین (1378) اخلاق ناصری. تصحیح مجتبی مینوی و علیرضا حیدری. تهران: خوارزمی.
فربود، فریماز و محمود طاووسی (1381) «بررسی تطبیقی مفهوم نمادین درخت در ایران». هنر و معماری. سال اول. شمارة 2: 43ـ54.
فردوسی، ابوالقاسم (1388) شاهنامه. به‌کوشش جلال خالقی‌مطلق. تهران: مرکز دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی.
فرنبغ، دادگی (1390) بندهشن. گزارنده مهرداد بهار. تهران: توس.
فروزانفر، بدیع‌الزمان (1387) سخن و سخنوران. تهران: زوار.
قزوینی، زکریابن محمدبن‌محمود المکمونی (بی‌تا) عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات. تصحیح نصرالـله سبوحی. تهران: چاپخانة ناصرخسرو.
کتاب مقدس (1383) ترجمة فاضل‌خان همدانی. ویلیام گِلن و هنری مرتن. تهران: اساطیر.
کرمانی، حمیدالدین‌احمد (1952م/1371ق) راحة‌العقل. تحقیق و تقدیم محمد کامل حسین و محمد مصطفی حلمی. قاهره: دارالفکر العربی.
کریستن‌سن، آرتور (1389) نمونه‌های نخستین انسان و نخستین شهریار. ترجمة ژالة آموزگار و تقی تفضلی. تهران: چشمه.
مجمل‌الحکمه (1387) به‌کوشش محمدتقی دانش‌پژوه و ایرج افشار. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی.
مسلم، القشیری نیشابوری (1412ق) صحیح مسلم. تصحیح محمدفؤاد عبدالباقی. بیروت: دارالاحیاء العربیه.
ناصرخسرو، ابومعین (1365) دیوان. تصحیح مجتبی مینوی و مهدی محقق. تهران: دانشگاه تهران.
ناصرخسرو، ابومعین (1380) دیوان. به‌اهتمام سیدنصرالـله تقوی با مقدمة سیدحسن تقی‌زاده. تهران: معین.
ناصرخسرو، ابومعین (1391) زادالمسافرین. تصحیح و تحشیة محمد بذل الرحمن. تهران: اساطیر.
ناصرخسرو، ابومعین (1363) جامع الحکمتین. تصحیح‌ هانری کربن و محمد معین. تهران: طهوری.
ناصرخسرو، ابومعین (1390الف) وجه دین. با مقدمة تقی ارانی. تهران: اساطیر.
ناصرخسرو، ابومعین (1390ب) گشایش و رهایش. تصحیح و مقدمة سعید نفیسی. تهران: اساطیر.
ناصرخسرو، ابومعین (1384) خوان‌الاخوان. تصحیح و تحشیة علی قویم. تهران: اساطیر.
هاکس، جیمز (1383) قاموس کتاب مقدس. تهران: اساطیر.
هینلز، جان (1388) شناخت اساطیر ایران. ترجمة ژالة آموزگار و احمد تفضلی. تهران: چشمه.