تقابل‌های دوگانه در غزلیات عطار نیشابوری

نویسندگان
مسعود روحانی
محمد عنایتی قادیکلایی
دانشگاه مازندران
10.18869/acadpub.jpll.24.81.201
چکیده
تقابل­های دوگانه از مفاهیم و مؤلفه­های اساسی در ساختارگرایی و نظریات زبان­شناسی و نشانه­شناسی است که در باورهای کهن بشری ریشه دارد. یکی از عملکردهای بنیادین ذهن آدمی خلق تقابل­هاست که در ادبیات و هنر نیز دیده می­شود. بررسی تقابل­های دوگانه در آثار ادبی باعث درک بهتری از این آثار می­شود. این مقاله به بررسی تقابل­ها در غزلیات عطار نیشابوری پرداخته است. دقت در یکصد غزل برگزیده از عطار نشان داد که شالوده بسیاری از این غزل­ها تقابل دوگانه است و حتی در بعضی ابیات، دو، سه یا چهار تقابل وجود دارد؛ گویی عنصر تقابل موتور محرک غزل عطار است. با بررسی این غزل­ها، 843 تقابل دیده شده که 47 درصد (396مورد) از نوع واژگانی، 5/35 درصد (298مورد) معنایی و 5/17 درصد (149مورد) از نوع ادبی است و در هر غزل حدود 4/8 تقابل وجود دارد که این موضوع بسامد فراوان این نوع واژگان را نشان می­دهد. مهم­ترین دلایل توجه عطار به تقابل­های دوگانه چنین است: ضمیر ناخودآگاه شاعر، اهمیت‌دادن به مسائل اخلاقی و دینی، توجه به مفاهیم عرفانی، تأثیر محیط اجتماعی و توجه شاعر به مسائل زیبایی­شناختی و موسیقایی. به‌هرروی، تقابل‌های دوگانه یکی از شاخصه­های سبکی غزل‌های عطار به‌شمار می‌آید که کارکرد معنایی و زیبایی­شناختی دارد.
کلیدواژه‌ها
تقابل دوگانه
عطار
غزلیات
ساختارگرایی

عنوان مقاله English

Binary Oppositions in the Lyrics of Attar Neishabouri

چکیده English

Binary oppositions are among the essential concepts and components of structuralism and linguistic and semiotic theories that are rooted in human ancient beliefs. One of the fundamental functions of the human mind is the creation of binary oppositions, which are seen in art and literature. The study of binary oppositions in literary works leads to a better understanding of them. This article is an attempt to discuss the binary oppositions in the lyrics of Attar Neishabouri. A close study of 100 chosen lyrics of Attar shows that many of the lyrics are formed by binary oppositions and even in some verses there are two, three, or four binary oppositions, as if binary oppositions are the driving force behind many of Attar's lyrics. The study of these lyrics shows that there are 843 cases of binary oppositions of which 47 percent (396 cases) are lexical, 35.5% (298 cases) are semantic, and 17.5 percent (149) are thematic. There are about 8.4 binary oppositions in every lyric which shows the great frequency of this type of diction. The main reason that Attar is interested in binary oppositions is that the poet is influenced by his unconscious, the importance he gives to moral and religious issues, his consideration of mystical concepts, the effect of the social environment and the his interest in aesthetics and music. In short, binary oppositions are considered as one of the stylistic characteristics of Attar's lyrics that have semantic and aesthetics functions.

کلیدواژه‌ها English

Binary Opposition
Attar
Lyrics
Structuralism
احمدی، بابک (1378) ساختار و تأویل متن. تهران: مرکز.
احمدی، بابک (1378) ساختار و تأویل متن. تهران: مرکز.
اسکولز، رابرت (1383) درآمدی بر ساختارگرایی در ادبیات. ترجمة فرزانه طاهری. تهران: آگه.
اسکولز، رابرت (1383) درآمدی بر ساختارگرایی در ادبیات. ترجمة فرزانه طاهری. تهران: آگه.
بارت، رولان (1370) عناصر نشانه‌شناسی. ترجمة مجید محمدی. تهران: الهدی.
بارت، رولان (1370) عناصر نشانه‌شناسی. ترجمة مجید محمدی. تهران: الهدی.
برتنس،‌ هانس (1384) مبانی نظریة ادبی. ترجمة محمدرضا ابوالقاسمی. تهران: ماهی.
برتنس،‌ هانس (1384) مبانی نظریة ادبی. ترجمة محمدرضا ابوالقاسمی. تهران: ماهی.
پورنامداریان، تقی (1380) در سایة آفتاب. تهران: سخن.
پورنامداریان، تقی (1380) در سایة آفتاب. تهران: سخن.
چندلر، دانیل (1386) مبانی نشانه‌شناسی. ترجمة مهدی پارسا. تهران: سورة مهر.
چندلر، دانیل (1386) مبانی نشانه‌شناسی. ترجمة مهدی پارسا. تهران: سورة مهر.
چهری، طاهره، غلامرضا سالمیان و سهیل یاری (1392) «تحلیل تقابل‌ها و تضادهای واژگانی در شعر سنایی». پ‍ژوهش‌های ادب عرفانی (گوهر گویا). سال هفتم. شمارة دوم. پیاپی 25: 141-158.
چهری، طاهره، غلامرضا سالمیان و سهیل یاری (1392) «تحلیل تقابل‌ها و تضادهای واژگانی در شعر سنایی». پ‍ژوهش‌های ادب عرفانی (گوهر گویا). سال هفتم. شمارة دوم. پیاپی 25: 141-158.
حیاتی، زهرا (1388) «بررسی نشانه‌شناختی عناصر متقابل در تصویرپردازی اشعار مولانا». نقد ادبی. سال دوم. شمارة 6: 7-24.
حیاتی، زهرا (1388) «بررسی نشانه‌شناختی عناصر متقابل در تصویرپردازی اشعار مولانا». نقد ادبی. سال دوم. شمارة 6: 7-24.
رضوانیان، قدسیه (1388) «خوانش گلستان سعدی براساس نظریة تقابل‌های ‌دوگانه». ادب فارسی دانشگاه تهران: دورة اول، شمارة2: 123-135.
رضوانیان، قدسیه (1388) «خوانش گلستان سعدی براساس نظریة تقابل‌های ‌دوگانه». ادب فارسی دانشگاه تهران: دورة اول، شمارة2: 123-135.
سجودی، فرزان (1382) نشانه‌شناسی کاربردی. تهران: قصه.
سجودی، فرزان (1382) نشانه‌شناسی کاربردی. تهران: قصه.
سلدن، رامان (1384) راهنمای نظریة ادبی معاصر. ترجمة عباس مخبر. تهران: طرح نو.
سلدن، رامان (1384) راهنمای نظریة ادبی معاصر. ترجمة عباس مخبر. تهران: طرح نو.
صفوی، کوروش (1387) درآمدی بر معنی‌شناسی. تهران: سورة مهر.
صفوی، کوروش (1387) درآمدی بر معنی‌شناسی. تهران: سورة مهر.
طایفی، شیرزاد و عاطفه شاهسوند (1391) «بررسی قلندریات در دیوان عطار نیشابوری». ادیان و عرفان. سال چهل و پنجم. شمارة 2: 39-61.
طایفی، شیرزاد و عاطفه شاهسوند (1391) «بررسی قلندریات در دیوان عطار نیشابوری». ادیان و عرفان. سال چهل و پنجم. شمارة 2: 39-61.
عبیدی‌نیا، محمدامیر و علی دلایی (1388) «بررسی تقابل‌های دوگانه در ساختار حدیقة سنایی». پژوهش زبان و ادبیات فارسی. شمارة 13: 25-42.
عبیدی‌نیا، محمدامیر و علی دلایی (1388) «بررسی تقابل‌های دوگانه در ساختار حدیقة سنایی». پژوهش زبان و ادبیات فارسی. شمارة 13: 25-42.
عطار، فریدالدین محمد (1374) دیوان عطار. به‌اهتمام و تصحیح تقی تفضلی. تهران: علمی و فرهنگی.
عطار، فریدالدین محمد (1374) دیوان عطار. به‌اهتمام و تصحیح تقی تفضلی. تهران: علمی و فرهنگی.
عمران‌پور، محمدرضا (1386) «اهمیت عناصر و ویژگی‌های ساختاری واژه در گزینش واژگان شعر». گوهر گویا: دورة اول، شمارة 1: 153-180.
عمران‌پور، محمدرضا (1386) «اهمیت عناصر و ویژگی‌های ساختاری واژه در گزینش واژگان شعر». گوهر گویا: دورة اول، شمارة 1: 153-180.
غیاثی، محمدتقی (1368) درآمدی بر سبک‌شناسی ساختاری. تهران: شعلة اندیشه.
غیاثی، محمدتقی (1368) درآمدی بر سبک‌شناسی ساختاری. تهران: شعلة اندیشه.
ماحوزی، مهدی و شهین قاسمی (1392) «بررسی مضامین ملامتی در غزل‌های عطار». سبک‌شناسی نظم و نثر (بهار ادب). سال ششم. شمارة 3 (پیاپی 21): 403-420.
ماحوزی، مهدی و شهین قاسمی (1392) «بررسی مضامین ملامتی در غزل‌های عطار». سبک‌شناسی نظم و نثر (بهار ادب). سال ششم. شمارة 3 (پیاپی 21): 403-420.
محرمی، رامین و رقیه ممی‌زاده (1390) «تقابل نمادهای خیر شر در دورة اساطیری شاهنامه». متن‌پژوهی ادبی. شمارة 49: 127-143.
محرمی، رامین و رقیه ممی‌زاده (1390) «تقابل نمادهای خیر شر در دورة اساطیری شاهنامه». متن‌پژوهی ادبی. شمارة 49: 127-143.
محمودی، مریم (1389) «بررسی و تحلیل نماد دریا در آثار عطار». پژوهش‌نامة زبان و ادبیات فارسی. سال دوم. شمارة 8: 173-193.
محمودی، مریم (1389) «بررسی و تحلیل نماد دریا در آثار عطار». پژوهش‌نامة زبان و ادبیات فارسی. سال دوم. شمارة 8: 173-193.
مقدادی، بهرام (1378) فرهنگ اصطلاحات نقد ادبی (از افلاطون تا عصر حاضر). تهران: فکر روز.
مقدادی، بهرام (1378) فرهنگ اصطلاحات نقد ادبی (از افلاطون تا عصر حاضر). تهران: فکر روز.
مولوی، جلال‌الدین محمد (1370) مثنوی معنوی. به‌تصحیح رینولد الین نیکلسون. تهران: بهزاد.
مولوی، جلال‌الدین محمد (1370) مثنوی معنوی. به‌تصحیح رینولد الین نیکلسون. تهران: بهزاد.
نبی‌لو، علیرضا (1392) «بررسی تقابل‌های دو‌گانه در غزل‌های حافظ» زبان و ادبیات فارسی. دانشگاه خوارزمی. سال 21. شمارة 74: 70-91.
نبی‌لو، علیرضا (1392) «بررسی تقابل‌های دو‌گانه در غزل‌های حافظ» زبان و ادبیات فارسی. دانشگاه خوارزمی. سال 21. شمارة 74: 70-91.
نیک‌روز، یوسف (1387) «بررسی مفهوم عرفانی درد در شعر عطار». کاوش‌نامه. سال نهم. شمارة 17: 209-247
نیک‌روز، یوسف (1387) «بررسی مفهوم عرفانی درد در شعر عطار». کاوش‌نامه. سال نهم. شمارة 17: 209-247