دیدگاه‌های معرفت‌شناختی هجویری در کشف‌المحجوب درباره توحید و رؤیت الهی

نویسندگان
دانشگاه شهید بهشتی
چکیده
هجویری با تألیف کشف‌المحجوب یکی از برجسته‌ترین آثار عرفانی را در ادب فارسی پدید آورده است. او تحت تأثیر تحولات فرقه‌ای و اجتماعی جاری در جامعه، و به‌تناسب زمینه فکری و مذهبی خود، دیدگاه‌های معرفتی‌اش را در کتاب مزبور تبیین کرده است. در این مقاله سعی شده است با رویکردی معرفت‌شناختی، آرای او درباره مسئله توحید و برخی موضوعات مرتبط با آن؛ یعنی ذات، صفات و رؤیت الهی بررسی شود. تحلیل معرفت‌شناختی آرای هجویری در زمینه توحید، ضمن اینکه عقیده او را درباره مراتب توحید آشکار می‌کند، نظر او را درباب دخالت یا عدم دخالت علم و آگاهی انسان در توحید روشن می‌کند. همچنین، معلوم می‌شود که او درباب ذات قائل به بقاست و تبدل را به صفات نسبت می‌دهد. به‌نظر او، صفت به خود قائم نیست؛ درنتیجه، درباره خدا نیز معتقد است که صفات او قائم به ذات اوست و خدا با صفات خود قدیم است. در این مقاله، ضمن اینکه میان مسئله توحید و رؤیت الهی رابطه معرفتی دیده می‌شود، نظر هجویری نیز درباره مرتبه متعالی رؤیت در حصول ایمان و توحید الهی تبیین می‌شود.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Hojviri’s Epistemological Viewpoints in Kashf al-Mahjub on Monotheism and Divine Vision

چکیده English

Hojviri wrote his book Kashf al-Mahjub under the influence of sectarian and social developments and challenges in society and on the basis of his intellectual and religious backgrounds. Following an epistemological approach this article attempts to discuss his views on monotheism and some related issues, such as divine essence, attributes and vision. Moreover, epistemological analysis of Hojviri’s views on monotheism besides showing his opinion on the different levels of monotheism reveals his views on the on the effect of human knowledge on monotheism. It is also understood that he believes in the subsistence of the essence and he ascribes changing to attributes. In his opinion attributes are not self-dependent; as a result he believes that the attributes of God are dependent on His essence, both being ancient. This article not only shows that there is an epistemological relationship between monotheism and divine vision, it also explains that in the viewpoint of Hojviri the high level of vision leads to faith and divine unity.

کلیدواژه‌ها English

Kashf al-Mahjub
Hojviri
Monotheism
Divine Vision
epistemology
Nature
Matoridi
قرآن کریم
قرآن کریم
ابن‌عربی، محیی‌الدین محمدبن‌علی (1392) فصوص الحکم. ترجمه و توضیح و تحلیل محمدعلی موحد و صمد موحد. چاپ ششم. تهران: کارنامه.
ابن‌عربی، محیی‌الدین محمدبن‌علی (1392) فصوص الحکم. ترجمه و توضیح و تحلیل محمدعلی موحد و صمد موحد. چاپ ششم. تهران: کارنامه.
اشعری، ابوالحسن‌علی بن اسماعیل (1362) مقالات‌الاسلامیین و اختلاف المصلیّن. ترجمة محسن مؤیدی.‌ تهران: امیرکبیر.
اشعری، ابوالحسن‌علی بن اسماعیل (1362) مقالات‌الاسلامیین و اختلاف المصلیّن. ترجمة محسن مؤیدی.‌ تهران: امیرکبیر.
بغدادی، عبدالقاهر (1344) الفرق‌بین‌الفرق. ترجمة محمدجواد مشکور. چاپ دوم. تهران: امیرکبیر.
بغدادی، عبدالقاهر (1344) الفرق‌بین‌الفرق. ترجمة محمدجواد مشکور. چاپ دوم. تهران: امیرکبیر.
چیتیک، ویلیام (1393) ابن عربی وارث انبیا. ترجمة هوشمند دهقان. تهران: پیام امروز.
چیتیک، ویلیام (1393) ابن عربی وارث انبیا. ترجمة هوشمند دهقان. تهران: پیام امروز.
چیتیک، ویلیام (1390) طریق عرفانی معرفت از دیدگاه ابن‌عربی. ترجمة مهدی نجفی‌افرا. چاپ دوم. تهران: جامی.
چیتیک، ویلیام (1390) طریق عرفانی معرفت از دیدگاه ابن‌عربی. ترجمة مهدی نجفی‌افرا. چاپ دوم. تهران: جامی.
شبلی نعمانی، محمد (1328) تاریخ علم کلام. ترجمة سید محمدتقی فخرداعی گیلانی. تهران: رنگین.
شبلی نعمانی، محمد (1328) تاریخ علم کلام. ترجمة سید محمدتقی فخرداعی گیلانی. تهران: رنگین.
شریف، میان‌محمد (1362) تاریخ فلسفه در اسلام. گردآوری و ترجمه زیرنظر نصرالـله پورجوادی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
شریف، میان‌محمد (1362) تاریخ فلسفه در اسلام. گردآوری و ترجمه زیرنظر نصرالـله پورجوادی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
شهرستانی، محمدبن‌عبدالکریم (1383) توضیح‌الملل (ترجمة ملل‌ونحل). با مقدمه و تصحیح محمدرضا جلالی نائینی. 2 جلد. چاپ ششم. تهران: اقبال.
شهرستانی، محمدبن‌عبدالکریم (1383) توضیح‌الملل (ترجمة ملل‌ونحل). با مقدمه و تصحیح محمدرضا جلالی نائینی. 2 جلد. چاپ ششم. تهران: اقبال.
شهیدی، جعفر (1374) نهج‌البلاغة امام علی(ع). چاپ هفتم. تهران: علمی و فرهنگی.
شهیدی، جعفر (1374) نهج‌البلاغة امام علی(ع). چاپ هفتم. تهران: علمی و فرهنگی.
شیخ‌الاسلامی، اسعد (1363) تحقیقی در مسائل کلامی. چاپ دوم. تهران: امیرکبیر.
شیخ‌الاسلامی، اسعد (1363) تحقیقی در مسائل کلامی. چاپ دوم. تهران: امیرکبیر.
علامه‌حلی، جمال‌الدین (1388) کشف‌المراد (شرح تجریدالاعتقاد خواجه‌ نصیرالدین طوسی). ترجمة ابوالحسن شعرانی. تهران: اسلامیه.
علامه‌حلی، جمال‌الدین (1388) کشف‌المراد (شرح تجریدالاعتقاد خواجه‌ نصیرالدین طوسی). ترجمة ابوالحسن شعرانی. تهران: اسلامیه.
فروغی، محمدعلی (1379) سیر حکمت در اروپا. چاپ هفتم. تهران: زوار.
فروغی، محمدعلی (1379) سیر حکمت در اروپا. چاپ هفتم. تهران: زوار.
قشیری، ابوالقاسم (1383) رسالة قشیریه. ترجمة ابوعلی حسن‌بن‌احمد عثمانی. به‌تصحیح بدیع‌الزمان فروزانفر. چاپ هشتم. تهران: علمی و فرهنگی.
قشیری، ابوالقاسم (1383) رسالة قشیریه. ترجمة ابوعلی حسن‌بن‌احمد عثمانی. به‌تصحیح بدیع‌الزمان فروزانفر. چاپ هشتم. تهران: علمی و فرهنگی.
قمی، ابوعبدالـله محمدبن‌نعمان (شیخ مفید) (1344) النکت‌الاعتقادیه (ضمیمة ‌الفرق بین الفرق). ترجمة محمدجواد مشکور. چاپ دوم. تهران: امیرکبیر.
قمی، ابوعبدالـله محمدبن‌نعمان (شیخ مفید) (1344) النکت‌الاعتقادیه (ضمیمة ‌الفرق بین الفرق). ترجمة محمدجواد مشکور. چاپ دوم. تهران: امیرکبیر.
کلینی رازی، ابوجعفرمحمدبن‌یعقوب (1372) اصول کافی. ترجمه و شرح سیدجواد مصطفوی. تهران: دفتر نشر فرهنگ اهل‌بیت.
کلینی رازی، ابوجعفرمحمدبن‌یعقوب (1372) اصول کافی. ترجمه و شرح سیدجواد مصطفوی. تهران: دفتر نشر فرهنگ اهل‌بیت.
ماتریدی‌السمرقندی، ابومنصور محمدبن‌محمد (1986) کتاب‌التوحید. به‌کوشش و مقدمة فتح‌الـله خلیف. بیروت: دارالمشرق.
ماتریدی‌السمرقندی، ابومنصور محمدبن‌محمد (1986) کتاب‌التوحید. به‌کوشش و مقدمة فتح‌الـله خلیف. بیروت: دارالمشرق.
معروف‌الحسنی، هاشم (1978) الشیعه بین الاشاعره و المعتزله. بیروت: دارالقلم.
معروف‌الحسنی، هاشم (1978) الشیعه بین الاشاعره و المعتزله. بیروت: دارالقلم.
منور، محمد (1381) اسرارالتوحید. به‌تصحیح محمدرضا شفیعی‌کدکنی. چاپ پنجم. تهران: آگاه.
منور، محمد (1381) اسرارالتوحید. به‌تصحیح محمدرضا شفیعی‌کدکنی. چاپ پنجم. تهران: آگاه.
مولوی، جلال‌الدین‌محمد (1374) دیوان شمس. به‌تصحیح بدیع‌الزمان فروزانفر. 2جلد. تهران: راد.
مولوی، جلال‌الدین‌محمد (1374) دیوان شمس. به‌تصحیح بدیع‌الزمان فروزانفر. 2جلد. تهران: راد.
نظامی گنجوی، ابومحمد الیاس (1372) مخزن‌الاسرار. به‌تصحیح و توضیح برات زنجانی. چاپ سوم. تهران: دانشگاه تهران.
نظامی گنجوی، ابومحمد الیاس (1372) مخزن‌الاسرار. به‌تصحیح و توضیح برات زنجانی. چاپ سوم. تهران: دانشگاه تهران.
هجویری، ابوالحسن‌علی‌بن‌عثمان (1384) کشف‌المحجوب. تصحیح محمود عابدی. چاپ دوم. تهران: سروش.
هجویری، ابوالحسن‌علی‌بن‌عثمان (1384) کشف‌المحجوب. تصحیح محمود عابدی. چاپ دوم. تهران: سروش.