"یای" پایانی فعل امر در فارسی دری

نویسنده
احسان چنگیزی
دانشگاه علامه طباطبایی
10.18869/acadpub.jpll.24.81.49
چکیده
در متون منظوم و منثور فارسی دری، افعالی با ساختار ماده مضارع همراه با نویسه "ی/ ـی" برای بیان مفاهیم وجهی امر و دستور یا دعا و درخواست به‌کار رفته است. محققان، بدون توجه به تحولات تاریخی زبان فارسی دری، معتقدند که این ساخت مضارع التزامی دوم‌شخص مفرد برای بیان امر بوده و "باید" از آغاز آن حذف شده است و "ی/ ـی" پایانی این افعال شناسه دوم‌شخص مفرد است. در این مقاله با بررسی پیشینه تاریخی این ساخت و اشاره به وجه­های مختلف و ذکر شواهد متعدد از زبان‌های دوره باستان و فارسی میانه زردشتی، این نتیجه حاصل شده است که "ی/ ـی" در این ساخت بازمانده تکواژ تمنایی­ساز است و ساختار ماده مضارع همراه با "ی/ ـی" وجه تمنایی است که بر مفهوم امر یا دعا دلالت داشته است.
کلیدواژه‌ها
وجه
مفاهیم وجهی
امری
تمنایی

عنوان مقاله English

The Inflectional “-y” at the End of of Imperative Verb in Middle (Dari) Persian

چکیده English

In Early Modern Persian prose and verse, verbs with a present stem accompanied by grapheme "-y" have been used to express modal concepts of imperative and command or invocation and request. Researchers, regardless of the historical changes of Early Modern Persian, believe that this structure of subjunctive 2nd person singular has been used to express imperative mood, and that "bâyad" has been deleted from its beginning, and the ending "-y" in these verbs encodes 2nd person singular. Reviewing the historical background of this structure and mentioning different moods with multiple evidence from Old Iranian languages as well as Zoroastrian Middle Persian, this article concludes that "-y" in the mentioned structure is the remnant of the optative-making morpheme, and that the structure of present stem accompanied by "-y" is the optative mood which indicates the concept of command or invocation.

کلیدواژه‌ها English

Mood
Modal Concepts
Imperative
Optative
آموزگار، ژاله (1374) «فعل خواستاری: ساخت و کاربرد آن در فارسی میانه (پهلوی)». مجلة زبان‌شناسی. سال نهم. شمارة 1: 2ـ 8.
آموزگار، ژاله (1374) «فعل خواستاری: ساخت و کاربرد آن در فارسی میانه (پهلوی)». مجلة زبان‌شناسی. سال نهم. شمارة 1: 2ـ 8.
آموزگار، ژاله و احمد تفضلی (1380) زبان پهلوی، ادبیات و دستور آن. چاپ سوم. تهران: معین.
آموزگار، ژاله و احمد تفضلی (1380) زبان پهلوی، ادبیات و دستور آن. چاپ سوم. تهران: معین.
ابوالقاسمی، محسن (1375) راهنمای زبان‌های باستانی. جلد 1. تهران: سمت.
ابوالقاسمی، محسن (1375) راهنمای زبان‌های باستانی. جلد 1. تهران: سمت.
ابوالقاسمی، محسن (1376) راهنمای زبان‌های باستانی. جلد 2. تهران: سمت.
ابوالقاسمی، محسن (1376) راهنمای زبان‌های باستانی. جلد 2. تهران: سمت.
ابوالقاسمی، محسن (1379) «فعل دعایی در زبان فارسی». در: یادنامة دکتر احمد تفضلی. به‌کوشش علی‌اشرف صادقی. تهران: سخن: 61ـ66.
ابوالقاسمی، محسن (1379) «فعل دعایی در زبان فارسی». در: یادنامة دکتر احمد تفضلی. به‌کوشش علی‌اشرف صادقی. تهران: سخن: 61ـ66.
ابوالقاسمی، محسن (1387) دستور تاریخی زبان فارسی. چاپ هفتم. تهران: سمت.
ابوالقاسمی، محسن (1387) دستور تاریخی زبان فارسی. چاپ هفتم. تهران: سمت.
ابوالقاسمی، محسن (1389) تاریخ زبان فارسی. چاپ دهم. تهران: سمت.
ابوالقاسمی، محسن (1389) تاریخ زبان فارسی. چاپ دهم. تهران: سمت.
احمدی گیوی، حسن (1380) دستور تاریخی فعل. جلد 1. تهران: قطره.
احمدی گیوی، حسن (1380) دستور تاریخی فعل. جلد 1. تهران: قطره.
البخاری، محمدبن‌عبدالـله (1369) داستان‌های بیدپای. تصحیح پرویز ناتل‌خانلری و محمد روشن. چاپ دوم. تهران: خوارزمی.
البخاری، محمدبن‌عبدالـله (1369) داستان‌های بیدپای. تصحیح پرویز ناتل‌خانلری و محمد روشن. چاپ دوم. تهران: خوارزمی.
بلعمی، ابوعلی محمد (1341) تاریخ بلعمی (تکمله و ترجمة تاریخ طبری). تصحیح ملک‌الشعراء بهار. به‌کوشش محمد پروین گنابادی. تهران: وزارت فرهنگ.
بلعمی، ابوعلی محمد (1341) تاریخ بلعمی (تکمله و ترجمة تاریخ طبری). تصحیح ملک‌الشعراء بهار. به‌کوشش محمد پروین گنابادی. تهران: وزارت فرهنگ.
بهار، محمدتقی (1373) سبک‌شناسی. جلد 1. چاپ ششم. تهران: امیرکبیر.
بهار، محمدتقی (1373) سبک‌شناسی. جلد 1. چاپ ششم. تهران: امیرکبیر.
بیهقی، ابوالفضل (1356) تاریخ بیهقی. تصحیح علی‌اکبر فیاض. چاپ دوم. مشهد: دانشگاه فردوسی مشهد.
بیهقی، ابوالفضل (1356) تاریخ بیهقی. تصحیح علی‌اکبر فیاض. چاپ دوم. مشهد: دانشگاه فردوسی مشهد.
تاریخ سیستان (1314) به‌تصحیح ملک‌الشعرای بهار. تهران: موسسة خاور.
تاریخ سیستان (1314) به‌تصحیح ملک‌الشعرای بهار. تهران: موسسة خاور.
تفسیر قرآن پاک (1385) به‌تصحیح علی رواقی. چاپ دوم. تهران: سمت.
تفسیر قرآن پاک (1385) به‌تصحیح علی رواقی. چاپ دوم. تهران: سمت.
جدلی، فاطمه (1389) آب زوهر. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
جدلی، فاطمه (1389) آب زوهر. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
خاقانی، افضل‌الدین بدیل‌بن‌علی (1338) دیوان خاقانی. به اهتمام ضیاءالدین سجادی. تهران: زوار.
خاقانی، افضل‌الدین بدیل‌بن‌علی (1338) دیوان خاقانی. به اهتمام ضیاءالدین سجادی. تهران: زوار.
راستارگویوا، و. س (1379) دستور زبان فارسی میانه. ترجمة ولی‌الـله شادان. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
راستارگویوا، و. س (1379) دستور زبان فارسی میانه. ترجمة ولی‌الـله شادان. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
راشدمحصل، محمدتقی (1382) سروش یسن. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
راشدمحصل، محمدتقی (1382) سروش یسن. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
روشن، محمد (مصحح) (1382) بخشی از تفسیری کهن. چاپ دوم. تهران: سمت.
روشن، محمد (مصحح) (1382) بخشی از تفسیری کهن. چاپ دوم. تهران: سمت.
سعدی، مصلح‌بن‌عبدالـله (1363) کلیات. تصحیح محمدعلی فروغی. به‌کوشش بهاءالدین خرمشاهی. چاپ سوم. تهران: امیرکبیر.
سعدی، مصلح‌بن‌عبدالـله (1363) کلیات. تصحیح محمدعلی فروغی. به‌کوشش بهاءالدین خرمشاهی. چاپ سوم. تهران: امیرکبیر.
شفیعی، محمود (1377) شاهنامه و دستور. چاپ دوم. تهران: دانشگاه تهران.
شفیعی، محمود (1377) شاهنامه و دستور. چاپ دوم. تهران: دانشگاه تهران.
صدیقیان، مهین‌دخت (1383) ویژگی‌های نحوی زبان فارسی در نثر قرن پنجم و ششم هجری. زیر نظر پرویز ناتل‌خانلری. تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
صدیقیان، مهین‌دخت (1383) ویژگی‌های نحوی زبان فارسی در نثر قرن پنجم و ششم هجری. زیر نظر پرویز ناتل‌خانلری. تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
طبری، محمدبن‌جریر (1339) ترجمة تفسیر طبری. تصحیح حبیب یغمائی. 7 جلد. تهران: دانشگاه تهران.
طبری، محمدبن‌جریر (1339) ترجمة تفسیر طبری. تصحیح حبیب یغمائی. 7 جلد. تهران: دانشگاه تهران.
عتیق نیشابوری، ابوبکر (1347) قصص قرآن مجید (برگرفته از تفسیر سورآبادی). به‌کوشش یحیی مهدوی. تهران: دانشگاه تهران.
عتیق نیشابوری، ابوبکر (1347) قصص قرآن مجید (برگرفته از تفسیر سورآبادی). به‌کوشش یحیی مهدوی. تهران: دانشگاه تهران.
عنصرالمعالی، کیکاووس‌بن‌اسکندر (1377) درس زندگی (گزیدة قابوسنامه). انتخاب و توضیح غلامحسین یوسفی. چاپ ششم. تهران: علمی.
عنصرالمعالی، کیکاووس‌بن‌اسکندر (1377) درس زندگی (گزیدة قابوسنامه). انتخاب و توضیح غلامحسین یوسفی. چاپ ششم. تهران: علمی.
فردوسی، ابوالقاسم (1315) شاهنامه. به‌کوشش مجتبی مینوی و همکاران. 10 جلد. چاپ بروخیم. تهران: بی‌نا.
فردوسی، ابوالقاسم (1315) شاهنامه. به‌کوشش مجتبی مینوی و همکاران. 10 جلد. چاپ بروخیم. تهران: بی‌نا.
فردوسی، ابوالقاسم (1963) شاهنامه. زیرنظر ا. برتلس. 9 جلد. مسکو: بی‌نا.
فردوسی، ابوالقاسم (1963) شاهنامه. زیرنظر ا. برتلس. 9 جلد. مسکو: بی‌نا.
فرشیدورد، خسرو (1390) دستور مختصر تاریخی زبان فارسی. چاپ دوم. تهران: زوار.
فرشیدورد، خسرو (1390) دستور مختصر تاریخی زبان فارسی. چاپ دوم. تهران: زوار.
فره‌وشی، بهرام (1378) کارنامة اردشیر بابکان با متن پهلوی، آوانویسی، ترجمة فارسی و واژه‌نامه. تهران: دانشگاه تهران.
فره‌وشی، بهرام (1378) کارنامة اردشیر بابکان با متن پهلوی، آوانویسی، ترجمة فارسی و واژه‌نامه. تهران: دانشگاه تهران.
قریب، بدرالزمان (1379) «تحول وجه تمنایی به ماضی استمراری در زبان‌های ایرانی». در: یادنامة دکتر احمد تفضلی. به‌کوشش علی‌اشرف صادقی. تهران: سخن: 245ـ278.
قریب، بدرالزمان (1379) «تحول وجه تمنایی به ماضی استمراری در زبان‌های ایرانی». در: یادنامة دکتر احمد تفضلی. به‌کوشش علی‌اشرف صادقی. تهران: سخن: 245ـ278.
الکاتب الرجانی، فرامرزبن‌خداداد (1343) سمک عیار. تصحیح پرویز ناتل‌خانلری. 4 جلد. تهران: دانشگاه تهران.
الکاتب الرجانی، فرامرزبن‌خداداد (1343) سمک عیار. تصحیح پرویز ناتل‌خانلری. 4 جلد. تهران: دانشگاه تهران.
لازار، ژیلبر (1352 الف) «پسوند ای در زبان فارسی (1)». ترجمة خسرو فرشیدورد. گوهر. شمارة 9: 834ـ844.
لازار، ژیلبر (1352 الف) «پسوند ای در زبان فارسی (1)». ترجمة خسرو فرشیدورد. گوهر. شمارة 9: 834ـ844.
لازار، ژیلبر (1352 ب) «پسوند ای در زبان فارسی (2)». ترجمة خسرو فرشیدورد. گوهر. شمارة 11 و 12: 1122ـ1127.
لازار، ژیلبر (1352 ب) «پسوند ای در زبان فارسی (2)». ترجمة خسرو فرشیدورد. گوهر. شمارة 11 و 12: 1122ـ1127.
منوچهری، ابوالنجم (1347) دیوان. تصحیح محمد دبیرسیاقی. تهران: زوار.
منوچهری، ابوالنجم (1347) دیوان. تصحیح محمد دبیرسیاقی. تهران: زوار.
منور، محمد (1366) اسرار التوحید فی مقامات الشیخ ابی‌سعید. تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی. 2 جلد. تهران: آگاه.
منور، محمد (1366) اسرار التوحید فی مقامات الشیخ ابی‌سعید. تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی. 2 جلد. تهران: آگاه.
ناتل‌خانلری، پرویز (1377) تاریخ زبان فارسی. جلد دوم. چاپ ششم. تهران: فردوس.
ناتل‌خانلری، پرویز (1377) تاریخ زبان فارسی. جلد دوم. چاپ ششم. تهران: فردوس.
نظام‌الملک طوسی، ابوعلی (1358) سیاستنامه (سیرالملوک). مصحح جعفر شعار. چاپ دوم. تهران: شرکت کتاب‌های جیبی.
نظام‌الملک طوسی، ابوعلی (1358) سیاستنامه (سیرالملوک). مصحح جعفر شعار. چاپ دوم. تهران: شرکت کتاب‌های جیبی.
هجویری غزنوی، ابوالحسن (1336) کشف‌المحجوب. تهران: بی‌نا.
هجویری غزنوی، ابوالحسن (1336) کشف‌المحجوب. تهران: بی‌نا.
Boyce, M. (1975) A Reader in Manichaean Middle Persian and Parthian (Acta Iranica 9). Leiden: E.J. Brill.
Boyce, M. (1975) A Reader in Manichaean Middle Persian and Parthian (Acta Iranica 9). Leiden: E.J. Brill.
Brunner, Ch. j. (1977) A Syntax of Western Middle Iranian. Delmar. New York: Caravan Books.
Brunner, Ch. j. (1977) A Syntax of Western Middle Iranian. Delmar. New York: Caravan Books.
Dhabhar, E.B.N. (1913) Pahlavi Rivayat. Bombay: the Trustees of the Parsi Puncheyet Funds and Properties.
Dhabhar, E.B.N. (1913) Pahlavi Rivayat. Bombay: the Trustees of the Parsi Puncheyet Funds and Properties.
Dhabhar, E.B.N. (1927) Zand-i Khūrtak Avistāk, Bombay: Trustees of the Parsi Puncheyet Funds and Properties.
Dhabhar, E.B.N. (1927) Zand-i Khūrtak Avistāk, Bombay: Trustees of the Parsi Puncheyet Funds and Properties.
Dhabhar, E.B.N. (1949) Pahlavi Yasna and Visperad. Bombay: S. F. Desi for the Trustees of the Parsi Puncheyet Funds and Properties.
Dhabhar, E.B.N. (1949) Pahlavi Yasna and Visperad. Bombay: S. F. Desi for the Trustees of the Parsi Puncheyet Funds and Properties.
Huyse, Ph. (1999) Die dreisprachige Inschrift Šābuhrs I. an der Ka'ba-i Zardušt (ŠKZ) 2 vols. London: School of Oriental and African Studies.
Huyse, Ph. (1999) Die dreisprachige Inschrift Šābuhrs I. an der Ka'ba-i Zardušt (ŠKZ) 2 vols. London: School of Oriental and African Studies.
Ivanov, V. A. (1923) "Tabaqat of Ansari in Old Language of Heart". Journal of the Royal Asiatic society of Great Britain and Ireland. Vol. 3. pp. 337-382. [DOI:10.1017/S0035869X00067587]
Ivanov, V. A. (1923) "Tabaqat of Ansari in Old Language of Heart". Journal of the Royal Asiatic society of Great Britain and Ireland. Vol. 3. pp. 337-382. [DOI:10.1017/S0035869X00067587]
Jackson, A.V.W. (1892) An Avesta Grammar. Stuttgart: W. Kohlhammer.
Jackson, A.V.W. (1892) An Avesta Grammar. Stuttgart: W. Kohlhammer.
Josephson, J. (1997) The Translation Technique as Illastrated by Hōm Yašt. Uppsala: Uppsala Universitetsbibliotek.
Josephson, J. (1997) The Translation Technique as Illastrated by Hōm Yašt. Uppsala: Uppsala Universitetsbibliotek.
Kent. R. (1953) Old Persian. New Haven, Connecticut: American Oriental Society.
Kent. R. (1953) Old Persian. New Haven, Connecticut: American Oriental Society.
Madan, D.M. (1911) The Complete Text of the Pahlavi Dinkart. Part 1, 2. Bombay: Ganpatrao Ramajirao Sindhe.
Madan, D.M. (1911) The Complete Text of the Pahlavi Dinkart. Part 1, 2. Bombay: Ganpatrao Ramajirao Sindhe.
MacKenzie, D.N. (1971) A Concise Pahlavi Dictionary. London: Oxford University Press.
MacKenzie, D.N. (1971) A Concise Pahlavi Dictionary. London: Oxford University Press.
Palmer, F. R. (1986) Mood and Modality. Cambridge: University Press.
Palmer, F. R. (1986) Mood and Modality. Cambridge: University Press.
Reichelt, H. (1909) Awestisches Elementarbuch. Heidelberg: C. Winter.
Reichelt, H. (1909) Awestisches Elementarbuch. Heidelberg: C. Winter.
Reichelt, H. (1911) Avesta Reader (Texts, Notes, Glossary and Index). Strassburg: Verlag von Karl J. Trüner.
Reichelt, H. (1911) Avesta Reader (Texts, Notes, Glossary and Index). Strassburg: Verlag von Karl J. Trüner.
Skjærvø, P. O. (2010) "Middle West Iranian". The Iranian Languages. ed. G. Windfuhr. London and New York: Routledge. pp. 196-278.
Skjærvø, P. O. (2010) "Middle West Iranian". The Iranian Languages. ed. G. Windfuhr. London and New York: Routledge. pp. 196-278.