تحلیل کارکرد خنده در شاهنامه براساس نظریه باختین

نویسندگان
دانشگاه بیرجند
چکیده
هدف پژوهش حاضر این است که با رویکرد روایت­شناسی باختینی یعنی منطق گفت‌وگویی به بررسی شاهنامه فردوسی بپردازد. منطق گفت‌وگویی نوعی روایت است که به بررسی روابط بین دیدگاه­های مختلف ازطریق گفت‌وگو می­پردازد و یگانه راه تعامل را گفت‌وگو می­داند. منطق گفت‌وگویی با مفاهیمی نظیر «چندصدایی»، «دگرآوایی» و «کارناوال» تکمیل می­شود. از لوازم ضروری زندگی کارناوالی خنده است؛ در شاهنامه به سه نوع «خنده» برمی‌خوریم که یک نوع آن به خنده­ای که مدنظر باختین است نزدیک است و آن خنده­ای است که مفهوم مسخره‌کردن و تحقیر را می­رساند. انواع دیگر خنده عبارت‌اند از: «خنده» شادمانی و «خنده»ای که تمثیلی از طبیعت است. در فرجام نیز به تفاوت­ها و شباهت­های بین خنده کارناوالی و خنده شاهنامه پرداخته شده است، تا مطابقت نظریه منطق گفت‌وگویی با شاهنامه سنجیده شود. در این پژوهش تلاش شده تا واژه «خنده» و مشتقات آن با بهره­گیری از روش تحلیلی‌ـ‌توصیفی در شاهنامه بررسی و براساس نظریه منطق مکالمه باختین سنجیده شود و تفاوت­ها و شباهت­های آن با «خنده» کارناوالی باختین تبیین شود.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Function of Laughter in Shahnameh in the Light of Bakhtin’s Theory

نویسندگان English

Ahmad Lamei Giv
Seyyed Mahdi Arfaei
Issa Doustzadeh
چکیده English

This study examines the narrative approach of Shahnameh by Ferdowsi based on Bakhtin’s dialogism. The logic of dialogue, a narrative that describes the relationship between different views through dialogue and interaction and considers dialogue as the only way of communication. Dialogism is supplemented by concepts such as "polyphony", "the other voice" and "Carnival". One of the necessary constituents of carnivalistic life is laughter. In Shahnameh there are three kinds of laughter, one of which is considered closer to Bakhtin’s laughter; it is a laughter that causes ridicule and humiliation. Other types of laughter are those of joy and an analogy of nature. In this article the carnivalistic laughter and laughter in Shahnameh are compared with each other to find out the correspondence between dialogism and Shahnameh. In this study, we attempt to study the word "laughter" and its derivatives in Shahnameh using descriptive-analytic method and evaluate it on the basis of Bakhtin's theory of dialogism, and also find out its similarities and differences with Bakhtin's carnivalistic laughter.

کلیدواژه‌ها English

dialogism
Bakhtin
Carnival
Shahnameh
Ferdowsi
Laughter
آلن، گراهام (1385) بینامتنیت. ترجمة پیام یزدانجو. چاپ سوم. تهران: مرکز.
آلن، گراهام (1385) بینامتنیت. ترجمة پیام یزدانجو. چاپ سوم. تهران: مرکز.
احمدی، بابک (1391) ساختار و تأویل متن. چاپ چهاردهم. تهران: مرکز.
احمدی، بابک (1391) ساختار و تأویل متن. چاپ چهاردهم. تهران: مرکز.
امن‌خانی، عیسی (1391) «تب تند باختین در ایران». نقد ادبی. سال پنجم. شمارة 19: 191-197.
امن‌خانی، عیسی (1391) «تب تند باختین در ایران». نقد ادبی. سال پنجم. شمارة 19: 191-197.
انصاری، محمدباقر (1387) نمایش روحوضی، زمینه، زمانه و عناصر خنده‌ساز. تهران: سورة مهر.
انصاری، محمدباقر (1387) نمایش روحوضی، زمینه، زمانه و عناصر خنده‌ساز. تهران: سورة مهر.
ایگلتون، تری (1390) پیش‌درآمدی بر نظریة ادبی. ترجمة عباس مخبر. چاپ ششم. تهران: مرکز.
ایگلتون، تری (1390) پیش‌درآمدی بر نظریة ادبی. ترجمة عباس مخبر. چاپ ششم. تهران: مرکز.
باختین، میخائیل (1381) سودای مکالمه، خنده، آزادی. ترجمة محمدجعفر پوینده. چاپ دوم. تهران: چشمه.
باختین، میخائیل (1381) سودای مکالمه، خنده، آزادی. ترجمة محمدجعفر پوینده. چاپ دوم. تهران: چشمه.
باختین، میخائیل (1391) تخیل مکالمه‌ای. ترجمة رؤیا پورآذر. چاپ سوم. تهران: نی.
باختین، میخائیل (1391) تخیل مکالمه‌ای. ترجمة رؤیا پورآذر. چاپ سوم. تهران: نی.
برتنس، هانس (1391) مبانی نظریة ادبی. ترجمة محمد ابوالقاسمی. چاپ سوم. تهران: ماهی.
برتنس، هانس (1391) مبانی نظریة ادبی. ترجمة محمد ابوالقاسمی. چاپ سوم. تهران: ماهی.
برگسون، هانری لوئی (1379) خنده. ترجمة عباس باقری. تهران: شباویز.
برگسون، هانری لوئی (1379) خنده. ترجمة عباس باقری. تهران: شباویز.
بهار، مهرداد (1376) پژوهشی در اساطیر ایران. چاپ دوم. تهران: آگه.
بهار، مهرداد (1376) پژوهشی در اساطیر ایران. چاپ دوم. تهران: آگه.
پوینده، محمدجعفر (1390) درآمدی بر جامعه‌شناسی ادبیات. چاپ دوم. تهران: نقش جهان مهر.
پوینده، محمدجعفر (1390) درآمدی بر جامعه‌شناسی ادبیات. چاپ دوم. تهران: نقش جهان مهر.
تاجدینی، علی (1390) حافظ و شادی. تهران: نماد اندیشه.
تاجدینی، علی (1390) حافظ و شادی. تهران: نماد اندیشه.
تودوروف، تزوتان (1391) منطق گفتگویی میخائیل باختین. ترجمة داریوش کریمی. چاپ دوم. تهران: مرکز.
تودوروف، تزوتان (1391) منطق گفتگویی میخائیل باختین. ترجمة داریوش کریمی. چاپ دوم. تهران: مرکز.
دبیرسیاقی، سیدمحمد (1381) زندگینامة فردوسی و سرگذشت شاهنامه. تهران: قطره.
دبیرسیاقی، سیدمحمد (1381) زندگینامة فردوسی و سرگذشت شاهنامه. تهران: قطره.
دزفولیان‌راد، کاظم (1389) «رویکردی انتقادی به رأی باختین درباب حماسه با محوریت شاهنامة فردوسی». پژوهش زبان و ادبیات فارسی. پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاد دانشگاهی. شمارة 19: 125-155.
دزفولیان‌راد، کاظم (1389) «رویکردی انتقادی به رأی باختین درباب حماسه با محوریت شاهنامة فردوسی». پژوهش زبان و ادبیات فارسی. پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاد دانشگاهی. شمارة 19: 125-155.
دزفولیان‌راد، کاظم و عیسی امن‌خانی (1388) «دیگری و نقش آن در داستان‌های شاهنامه». پژوهش زبان و ادبیات فارسی. پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاد دانشگاهی. شمارة 13: 1-23.
دزفولیان‌راد، کاظم و عیسی امن‌خانی (1388) «دیگری و نقش آن در داستان‌های شاهنامه». پژوهش زبان و ادبیات فارسی. پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاد دانشگاهی. شمارة 13: 1-23.
دهخدا، علی‌اکبر (1377) لغت‌نامه. چاپ دوم. تهران: دانشگاه تهران.
دهخدا، علی‌اکبر (1377) لغت‌نامه. چاپ دوم. تهران: دانشگاه تهران.
رزمجو، حسین (1370) انواع ادبی و آثار آن در زبان فارسی. مشهد: آستان قدس رضوی.
رزمجو، حسین (1370) انواع ادبی و آثار آن در زبان فارسی. مشهد: آستان قدس رضوی.
شاهمیری، آزاده (1389) نظریه و نقد پسااستعماری. تهران: علم.
شاهمیری، آزاده (1389) نظریه و نقد پسااستعماری. تهران: علم.
شفیعی‌کدکنی، محمدرضا (1391) رستاخیز کلمات. تهران: سخن.
شفیعی‌کدکنی، محمدرضا (1391) رستاخیز کلمات. تهران: سخن.
صفا، ذبیح‌الـله (1389) حماسه‌سرایی در ایران. چاپ نهم. تهران: امیرکبیر.
صفا، ذبیح‌الـله (1389) حماسه‌سرایی در ایران. چاپ نهم. تهران: امیرکبیر.
عبادیان، محمود (1387) سنت و نوآوری در حماسه‌سرایی. تهران: مروارید.
عبادیان، محمود (1387) سنت و نوآوری در حماسه‌سرایی. تهران: مروارید.
غریب‌زاده، غلامحسین (1387) «حضور در دنیای تک‌صدا و چندصدا در اشعار حافظ: خوانشی در منطق مکالمة میخائیل باختین». پژوهش‌نامة علوم انسانی. دانشگاه شهیدبهشتی. شمارة 57: 235-256.
غریب‌زاده، غلامحسین (1387) «حضور در دنیای تک‌صدا و چندصدا در اشعار حافظ: خوانشی در منطق مکالمة میخائیل باختین». پژوهش‌نامة علوم انسانی. دانشگاه شهیدبهشتی. شمارة 57: 235-256.
فرای، نورتروپ (1379) رمزکل: کتاب مقدس و ادبیات. ترجمة صالح حسینی. تهران: نیلوفر.
فرای، نورتروپ (1379) رمزکل: کتاب مقدس و ادبیات. ترجمة صالح حسینی. تهران: نیلوفر.
فردوسی، ابوالقاسم (1387) شاهنامه. تصحیح جلال خالقی‌مطلق. تهران: بنیاد دایرةالمعارف اسلامی.
فردوسی، ابوالقاسم (1387) شاهنامه. تصحیح جلال خالقی‌مطلق. تهران: بنیاد دایرةالمعارف اسلامی.
فلاح، غلامعلی (1387) «گفت‌وگو در شاهنامه». مجلة دانشکده ادبیات و علوم انسانی. دانشگاه تهران. سال شانزدهم. شمارة60: 83ـ105.
فلاح، غلامعلی (1387) «گفت‌وگو در شاهنامه». مجلة دانشکده ادبیات و علوم انسانی. دانشگاه تهران. سال شانزدهم. شمارة60: 83ـ105.
قبادی، حسین‌علی (1389) «چندآوایی و منطق گفتگویی در نگاه مولوی به مسئلة جهاد و توکل با تکیه به داستان شیر و نخچیران». جستارهای ادبی. دانشگاه فردوسی. سال چهل‌وسوم. شمارة 170: 71-94.
قبادی، حسین‌علی (1389) «چندآوایی و منطق گفتگویی در نگاه مولوی به مسئلة جهاد و توکل با تکیه به داستان شیر و نخچیران». جستارهای ادبی. دانشگاه فردوسی. سال چهل‌وسوم. شمارة 170: 71-94.
کزازی، میرجلال‌الدین (1391) شگرف و شگفت (جستارها و نوشتارهایی در فرهنگ و ادب ایران). تهران: شورآفرین.
کزازی، میرجلال‌الدین (1391) شگرف و شگفت (جستارها و نوشتارهایی در فرهنگ و ادب ایران). تهران: شورآفرین.
کزازی، میرجلال‌الدین (1366) «ستیز ناسازها در رستم و اسفندیار». چیستا. شمارة 45 و 46: 517 - 525.
کزازی، میرجلال‌الدین (1366) «ستیز ناسازها در رستم و اسفندیار». چیستا. شمارة 45 و 46: 517 - 525.
کهنمویی‌پور، ژاله و دیگران (1381) فرهنگ توصیفی نقد ادبی (فرانسه ـ فارسی). تهران: دانشگاه تهران.
کهنمویی‌پور، ژاله و دیگران (1381) فرهنگ توصیفی نقد ادبی (فرانسه ـ فارسی). تهران: دانشگاه تهران.
لقمانی، احمد (1391) چگونه شاد و خنده‌رو باشیم. چاپ پنجم. تهران: بهشت بینش.
لقمانی، احمد (1391) چگونه شاد و خنده‌رو باشیم. چاپ پنجم. تهران: بهشت بینش.
مارتین، والاس (1391) نظریه‌های روایت. ترجمة محمد شهبا. چاپ پنجم. تهران: هرمس.
مارتین، والاس (1391) نظریه‌های روایت. ترجمة محمد شهبا. چاپ پنجم. تهران: هرمس.
مختاری، محمد (1368) حماسه در راز و رمز ملی. تهران: قطره.
مختاری، محمد (1368) حماسه در راز و رمز ملی. تهران: قطره.