تحلیل شناختی استعاره مفهومی ‌«جمال» در مثنوی و دیوان شمس

نویسندگان
چکیده
در این مقاله با استفاده از نظریه شناختی استعاره معاصر، کارکردهای استعاره مفهومی ‌«جمال» و خوشه­های تصویری مرتبط با آن یعنی جهان، انسان، صورت (رخ)، آفتاب، آیینه و جز آن در غزل­های مولوی تحلیل و تبیین می­شود. پژوهش حاضر به این می‌پردازد که پیوندِ میان استعاره و بنیانِ فکری شاعر به چه شکل است و مولوی چگونه توانسته است ازطریق استعاره جمال، ایدئولوژی خود را مطرح کند. بن­مایه استعاره مفهومی جمال در گفتمانِ کلامی، براساس نظریه «رؤیت» است. رؤیت با ورود به گفتمان عرفان در بافتِ استعاری جمال قرار می­گیرد و انتقال از ایده به استعاره و زبان هنری صورت می­گیرد. از رهگذر بررسی استعاره جمال و خوشه­های تصویری آن در مثنوی و دیوان شمس درمی‌یابیم که «خداوند دیدنی است». این انگاره استعاری در ژرف‌ساختِ کلّ اثر نمایان است. مولوی با توجه به این انگاره، جمال حق را در خرده‌استعاره­های حسن یوسف، جهان، انسانِ کامل، آفتاب و خوراک به تصویر می­کشد و با کمک همین خرده­استعاره­ها دیدنی‌بودن خداوند را اثبات می­کند. براساسِ مدلِ ارائه­شده در این مقاله، می­توان از رهگذر مطالعه روابطِ میان استعاره­ و ایدئولوژی، بازخوانی تازه­ای از ادبیات فارسی به‌ویژه گفتمان­های عرفانی به دست داد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Conceptual Metaphor of Jamal (Beauty) in Shams’ Lyrics

نویسندگان English

Zolfaghar Allami
Tahereh Karimi
چکیده English

In this paper, based on the contemporary theory of cognitive metaphor, the metaphoric functions of Jamal (Beauty) and the clusters of images related to it, namely the world, man, face, sun, mirror, etc. in Mawlavi's lyrics are explained. In theology, the motif of conceptual metaphor of Jamal is Ro'yat (vision). Finding its way into mysticism, "vision" is expressed in the metaphor of Beauty and thus the idea is conveyed through metaphoric language. Through the analyses of beauty as a metaphor and its related images in Masnavi and Divan-e Shams, we find out that "God is visible". This metaphoric idea is evident in the depth of the structure of the works. Accordingly, Mawlavi describes the Jamal-e-Haqq (the Beauty of God) through particular metaphors, such as Hosn-e-Yousof (the Beauty of Joseph), the world, the Perfect Man, the sun and food. Using these metaphors, Mawlavi proves that God is visible. In this paper attempt is made to analyze and explain the relationship between metaphor and ideology, and also to suggest a new reading of Persian poetry, especially in regard of mystical discourses.

کلیدواژه‌ها English

Mawlavi
Shams’ lyrics
Conceptual metaphor
Jamal (beauty)
Ro'yat (vision)
ابونصر سرّاج طوسی، عبدالـله‌بن‌علی (1914م) اللمع فی التصوف. تصحیح رینولد الن نیکلسون. لیدن: مطبعة بریل.
ابونصر سرّاج طوسی، عبدالـله‌بن‌علی (1914م) اللمع فی التصوف. تصحیح رینولد الن نیکلسون. لیدن: مطبعة بریل.
ابونصر سرّاج طوسی، عبدالـله‌بن‌علی (1382) اللمع فی التصوف. تصحیح رینولد الن نیکلسون. ترجمة مهدی محبتی. تهران: اساطیر.
ابونصر سرّاج طوسی، عبدالـله‌بن‌علی (1382) اللمع فی التصوف. تصحیح رینولد الن نیکلسون. ترجمة مهدی محبتی. تهران: اساطیر.
اشعری، ابوالحسن (بی‌تا) الإبانه عن اصول الدیانه. تحقیق و تصحیح فوقیه حسین محمود. جمهوریة مصر العربیه: بی‌جا.
اشعری، ابوالحسن (بی‌تا) الإبانه عن اصول الدیانه. تحقیق و تصحیح فوقیه حسین محمود. جمهوریة مصر العربیه: بی‌جا.
اشعری، ابوالحسن (1952م) اللمع فی الردّ علی اهل الزیغ و البدع. تصحیح الأب تشرد یوسف مکارثی الیسوعی. بیروت: مکتبه الکاثولیکیه.
اشعری، ابوالحسن (1952م) اللمع فی الردّ علی اهل الزیغ و البدع. تصحیح الأب تشرد یوسف مکارثی الیسوعی. بیروت: مکتبه الکاثولیکیه.
افراسیاب‌پور، علی‌اکبر (1380) زیبایی‌پرستی در عرفان اسلامی. تهران: طهوری.
افراسیاب‌پور، علی‌اکبر (1380) زیبایی‌پرستی در عرفان اسلامی. تهران: طهوری.
افلاکی، شمس‌الدین احمد (1382) مناقب‌العارفین. به‌کوشش تحسین یازیجی. 2 جلد. تهران: دنیای کتاب.
افلاکی، شمس‌الدین احمد (1382) مناقب‌العارفین. به‌کوشش تحسین یازیجی. 2 جلد. تهران: دنیای کتاب.
بهنام، مینا (1389) «استعارة مفهومی نور در دیوان شمس». نقد ادبی. سال سوم. شمارة 10: 91- 114.
بهنام، مینا (1389) «استعارة مفهومی نور در دیوان شمس». نقد ادبی. سال سوم. شمارة 10: 91- 114.
پراودفوت، وین (1377) تجربة دینی. ترجمة عباس یزدانی. قم: مؤسسة طه.
پراودفوت، وین (1377) تجربة دینی. ترجمة عباس یزدانی. قم: مؤسسة طه.
پورجوادی، نصرالـله (1375) رؤیت ماه در آسمان: بررسی تاریخی مسئله لقاءالـله در کلام و تصوف. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
پورجوادی، نصرالـله (1375) رؤیت ماه در آسمان: بررسی تاریخی مسئله لقاءالـله در کلام و تصوف. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
ریتر، هلموت (1379) دریای جان؛ سیری در آرا و احوال شیخ فریدالدین نیشابوری. ترجمة عباس زریاب خویی و مهرآفاق بایبوردی. تهران: الهدی.
ریتر، هلموت (1379) دریای جان؛ سیری در آرا و احوال شیخ فریدالدین نیشابوری. ترجمة عباس زریاب خویی و مهرآفاق بایبوردی. تهران: الهدی.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1389) بحر در کوزه؛ نقد و تفسیر قصه‌ها و تمثیلات مثنوی. تهران: علمی.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1389) بحر در کوزه؛ نقد و تفسیر قصه‌ها و تمثیلات مثنوی. تهران: علمی.
ستاری، جلال (1374) عشق صوفیانه. تهران: مرکز.
ستاری، جلال (1374) عشق صوفیانه. تهران: مرکز.
سمعانی، احمدبن‌منصور (1368) روح‌الارواح فی شرح اسماء الملک الفتاح. تصحیح نجیب مایل هروی. تهران: علمی و فرهنگی.
سمعانی، احمدبن‌منصور (1368) روح‌الارواح فی شرح اسماء الملک الفتاح. تصحیح نجیب مایل هروی. تهران: علمی و فرهنگی.
شفیعی‌کدکنی، محمدرضا (1380) زبور پارسی. تهران: آگه.
شفیعی‌کدکنی، محمدرضا (1380) زبور پارسی. تهران: آگه.
شفیعی‌کدکنی، محمدرضا (1387) غزلیات شمس تبریز. تهران: سخن.
شفیعی‌کدکنی، محمدرضا (1387) غزلیات شمس تبریز. تهران: سخن.
شفیعی‌کدکنی، محمدرضا (1392) زبان شعر در نثر صوفیه: درآمدی به سبک‌شناسی نگاهِ عرفانی. تهران: سخن.
شفیعی‌کدکنی، محمدرضا (1392) زبان شعر در نثر صوفیه: درآمدی به سبک‌شناسی نگاهِ عرفانی. تهران: سخن.
شمس‌ تبریزی، محمدبن‌ملک‌داد (1384) مقالات. به اهتمام محمد علی موحد. چاپ سوم. تهران: خوارزمی.
شمس‌ تبریزی، محمدبن‌ملک‌داد (1384) مقالات. به اهتمام محمد علی موحد. چاپ سوم. تهران: خوارزمی.
شمیسا، سیروس (1381) شاهدبازی در ادبیات فارسی. تهران: فردوس.
شمیسا، سیروس (1381) شاهدبازی در ادبیات فارسی. تهران: فردوس.
طوسی، احمد بن محمد (1382) قصة یوسف(ع) الستین الجامع الطائف البساطین. به اهتمام محمد روشن. تهران: علمی و فرهنگی.
طوسی، احمد بن محمد (1382) قصة یوسف(ع) الستین الجامع الطائف البساطین. به اهتمام محمد روشن. تهران: علمی و فرهنگی.
عابدی، محمود (1384) کشف‌المحجوب. تهران: سروش.
عابدی، محمود (1384) کشف‌المحجوب. تهران: سروش.
عطار نیشابوری، فریدالدین (1362) دیوان عطار. تهران: علمی و فرهنگی.
عطار نیشابوری، فریدالدین (1362) دیوان عطار. تهران: علمی و فرهنگی.
عطار نیشابوری، فریدالدین (1388 الف) الهی‌نامه. مقدمه و تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی‌کدکنی. تهران: سخن.
عطار نیشابوری، فریدالدین (1388 الف) الهی‌نامه. مقدمه و تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی‌کدکنی. تهران: سخن.
عطار نیشابوری، فریدالدین (1388 ب) منطق‌الطیر. مقدمه و تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی‌کدکنی. تهران: سخن.
عطار نیشابوری، فریدالدین (1388 ب) منطق‌الطیر. مقدمه و تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی‌کدکنی. تهران: سخن.
عین‌القضات همدانی (1350) نامه‌ها. به اهتمام علینقی منزوی و عفیف عسیران. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
عین‌القضات همدانی (1350) نامه‌ها. به اهتمام علینقی منزوی و عفیف عسیران. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
عین‌القضات همدانی (1370) تمهیدات. تصحیح عفیف عسیران. تهران: کتابخانه طهوری.
عین‌القضات همدانی (1370) تمهیدات. تصحیح عفیف عسیران. تهران: کتابخانه طهوری.
غزالی، ابو حامد محمد (1384) کیمیای سعادت. به‌کوشش حسین خدیوجم. تهران: علمی و فرهنگی.
غزالی، ابو حامد محمد (1384) کیمیای سعادت. به‌کوشش حسین خدیوجم. تهران: علمی و فرهنگی.
غزالی، احمد (1370) مجموعة آثار فارسی (سوانح). به‌اهتمام احمد مجاهد. تهران: دانشگاه تهران.
غزالی، احمد (1370) مجموعة آثار فارسی (سوانح). به‌اهتمام احمد مجاهد. تهران: دانشگاه تهران.
فتوحی، محمود (1390) سبک‌شناسی (نظریه‌ها، رویکردها و روش‌ها). تهران: سخن.
فتوحی، محمود (1390) سبک‌شناسی (نظریه‌ها، رویکردها و روش‌ها). تهران: سخن.
فروزانفر، بدیع‌الزمان (1355) خلاصة‌ مثنوی. تهران: دانشگاه سپاهیان انقلاب ایران.
فروزانفر، بدیع‌الزمان (1355) خلاصة‌ مثنوی. تهران: دانشگاه سپاهیان انقلاب ایران.
فروزانفر، بدیع‌الزمان (1390 الف) احادیث و قصص مثنوی. به‌کوشش حسین داودی. تهران: امیرکبیر.
فروزانفر، بدیع‌الزمان (1390 الف) احادیث و قصص مثنوی. به‌کوشش حسین داودی. تهران: امیرکبیر.
فروزانفر، بدیع‌الزمان (1390 ب) شرح مثنوی شریف. تهران: زوّار.
فروزانفر، بدیع‌الزمان (1390 ب) شرح مثنوی شریف. تهران: زوّار.
قیومی، سمیرا (1388) حکایت آفتاب گردش (تصویر ذره و آفتاب در آثار مولانا). تهران: سخن.
قیومی، سمیرا (1388) حکایت آفتاب گردش (تصویر ذره و آفتاب در آثار مولانا). تهران: سخن.
کووکسس، زولتان (1390) «دامنة استعاره». در: استعاره و مجاز با رویکردی شناختی (مجموعه مقالات). گردآوری آنتونیو بارسلونا. ترجمة فرزان سجودی و دیگران. تهران: نقش جهان.
کووکسس، زولتان (1390) «دامنة استعاره». در: استعاره و مجاز با رویکردی شناختی (مجموعه مقالات). گردآوری آنتونیو بارسلونا. ترجمة فرزان سجودی و دیگران. تهران: نقش جهان.
گوهرین، سیدصادق (1362) فرهنگ لغات و تعبیرات مثنوی. چاپ دوم. تهران: زوار.
گوهرین، سیدصادق (1362) فرهنگ لغات و تعبیرات مثنوی. چاپ دوم. تهران: زوار.
مایل هروی، نجیب (1372) اندر غزل خویش نهان خواهم گشتن (سماع‌نامه‌های فارسی). تهران: نی.
مایل هروی، نجیب (1372) اندر غزل خویش نهان خواهم گشتن (سماع‌نامه‌های فارسی). تهران: نی.
محمدبن‌منور (1389) اسرار التوحید فی مقامات الشیخ ابی‌سعید. مقدمه، تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی‌کدکنی. تهران: آگه.
محمدبن‌منور (1389) اسرار التوحید فی مقامات الشیخ ابی‌سعید. مقدمه، تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی‌کدکنی. تهران: آگه.
مولوی، جلال‌الدین محمد (1363) کلیات شمس. تصحیح بدیع‌الزمان فروزانفر. چاپ سوم. تهران: دانشگاه تهران.
مولوی، جلال‌الدین محمد (1363) کلیات شمس. تصحیح بدیع‌الزمان فروزانفر. چاپ سوم. تهران: دانشگاه تهران.
مولوی، جلال‌الدین محمد (1385) فیه ما فیه. تصحیح بدیع‌الزمان فروزانفر. تهران: امیرکبیر.
مولوی، جلال‌الدین محمد (1385) فیه ما فیه. تصحیح بدیع‌الزمان فروزانفر. تهران: امیرکبیر.
مولوی، جلال‌الدین محمد (1389) مثنوی معنوی. تصحیح رینولد الن نیکلسون. تهران: امیرکبیر.
مولوی، جلال‌الدین محمد (1389) مثنوی معنوی. تصحیح رینولد الن نیکلسون. تهران: امیرکبیر.
میبدی، ابوالفضل رشیدالدین (1371) کشف‌الاسرار. به سعی و اهتمام علی‌اصغر حکمت. چاپ پنجم. تهران: امیرکبیر.
میبدی، ابوالفضل رشیدالدین (1371) کشف‌الاسرار. به سعی و اهتمام علی‌اصغر حکمت. چاپ پنجم. تهران: امیرکبیر.
نیشابوری، ابواسحاق (1386) قصص‌الانبیاء. تصحیح حبیب یغمایی. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
نیشابوری، ابواسحاق (1386) قصص‌الانبیاء. تصحیح حبیب یغمایی. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
نیکلسون، رینولد الن (1374) تصوف اسلامی و رابطة انسان و خدا. ترجمة‌ محمدرضا شفیعی‌کدکنی. تهران: سخن.
نیکلسون، رینولد الن (1374) تصوف اسلامی و رابطة انسان و خدا. ترجمة‌ محمدرضا شفیعی‌کدکنی. تهران: سخن.
نیکلسون، رینولد الن (1378) شرح مثنوی مولوی. ترجمه و تعلیقِ حسن لاهوتی. تهران: علمی و فرهنگی.
نیکلسون، رینولد الن (1378) شرح مثنوی مولوی. ترجمه و تعلیقِ حسن لاهوتی. تهران: علمی و فرهنگی.
هاشمی، زهره (1389) «نظریة استعارة مفهومی از دیدگاه لیکاف و جانسون». مجلة ادب‌پژوهی. 12: 119- 140.
هاشمی، زهره (1389) «نظریة استعارة مفهومی از دیدگاه لیکاف و جانسون». مجلة ادب‌پژوهی. 12: 119- 140.
هاوکس، ترنس (1377) استعاره. ترجمة فرزانه طاهری. تهران: مرکز.
هاوکس، ترنس (1377) استعاره. ترجمة فرزانه طاهری. تهران: مرکز.
Lakoff, G& M.Janson (1980) Metaphors We Live By. Chicago and London: University of Chicago Press.
Lakoff, G& M.Janson (1980) Metaphors We Live By. Chicago and London: University of Chicago Press.
Lakoff, G. (1993) "The Contemporary Theory of Metaphor". In Andrew Ortony (ed), Metaphor and Thought. Second Edit. Cambridge: Cambridge University Press: 202- 251. [DOI:10.1017/CBO9781139173865.013]
Lakoff, G. (1993) "The Contemporary Theory of Metaphor". In Andrew Ortony (ed), Metaphor and Thought. Second Edit. Cambridge: Cambridge University Press: 202- 251. [DOI:10.1017/CBO9781139173865.013]