پرسش و اغراض ثانویه آن در غزلیات سعدی

نویسندگان
رحیم افضلی راد
عباس ماهیار
دانشجو
10.18869/acadpub.jpll.24.80.35
چکیده
علمای معانی پرسش را طلب امری می‌دانند که بر گوینده مجهول است و غرض آن را طلب اخبار دانسته‌اند، اما یادآور می‌شوند که گاهی جمله‌های پرسشی بر معانی ثانویه دیگری دلالت می‌کنند. در کتاب‌های معانی اغراض ثانویه جمله‌های پرسشی با اختلاف بیش‌وکم ذکر شده که عمدتاً برپایه جمله‌های قرآن کریم بوده است. متأخران نیز نمونه‌هایی فارسی دربرابر آن اغراض ذکر و به کارکردهای ثانوی دیگری از پرسش اشاره کرده‌اند. سعدی ازجمله شاعرانی است که در غزل به‌طور گسترده از پرسش برای تمهیدات بلاغی سود جسته است. این پژوهش با بررسی و کشف اغراض ثانویه پرسش در غزلیات سعدی نشان می‌دهد که سعدی در غزل برای اظهار کدام اغراض از پرسش بهره گرفته است تا، علاوه‌بر توسعه دانش اغراض ثانویه، بیان کند که اغراض ثانویه جمله‌های پرسشی به همان مواردی محدود نیست که در کتاب‌های معانی قدما و متأخّران آمده است. چون سعدی در غزل از ساختارهای ویژه گفتار برای القای ظرایف معنایی و اهداف بلاغی استفاده کرده است، نگارنده با مطالعه آن به بازاندیشی اغراض ثانویه جمله‌های پرسشی در زبان فارسی می‌پردازد.

پژوهش حاضر برپایه مطالعات کتابخانه‌ای و با روش توصیفی‌ـ‌تحلیلی صورت گرفته و یافته‌ها براساس تحلیل محتوا بررسی شده است. جامعه آماری پژوهش 714 غزل و حجم نمونه براساس فرمول کرجسی و مورگان 238 غزل است که به‌شیوه تصادفی منظّم انتخاب شد. نتیجه نشان می‌دهد که سعدی به 45 غرض ثانوی در پرسش توجه داشته و اظهار معانی متعدد به‌طور توأمان نیز در یک جمله صورت گرفته است.
کلیدواژه‌ها
پرسش
اغراض ثانویه
غزلیات سعدی

عنوان مقاله English

Interrogations and Their Secondary Purposes in Saadi's Ghazals

نویسندگان English

Rahim Afzali Rad
Abbas Mahyar
چکیده English

According to experts in rhetoric, Interrogation refers to asking about a thing which is unknown to the speaker and aims at knowing something; they mention, however, that these statements deviate from their real purposes sometimes and refer to some other secondary meanings. Writers have mentioned more or less different secondary purposes mainly based on the Quran. More recent writers have also provided some examples of more secondary rhetorical purposes. Persian language is among those languages in which different meanings can be inferred from statements. This paper intends to survey the secondary purposes of interrogative statements in Saadi's Ghazals. In addition to improving rhetorical knowledge of secondary purposes, this paper shows that secondary purposes of interrogative statements are not limited to what were introduced by old and modern rhetorical writings, since special verbal structures were used by Saadi to indicate minute rhetorical intentions. His Ghazals are the best sources to identify secondary purposes of interrogative statements in Persian. The survey is a theoretical research based on library studies with descriptive-analytic method and the results have been analyzed contextually. Statistical society is 714 and the sample size is 238 based on Krejcie-Morgan's formula arranged in random sampling. The results show that Saadi paid attention to 45 secondary purposes in interrogations and used different meanings and purposes in one statement simultaneously.

کلیدواژه‌ها English

Interrogation
Secondary Purposes
Saadi's Ghazals
آق‌اولی، عبدالحسین (بی‌تا) دررالادب. قم: الهجرة.
آق‌اولی، عبدالحسین (بی‌تا) دررالادب. قم: الهجرة.
باطنی، محمدرضا (1380) توصیف ساختمان دستوری زبان فارسی. تهران: امیرکبیر.
باطنی، محمدرضا (1380) توصیف ساختمان دستوری زبان فارسی. تهران: امیرکبیر.
باقری خلیلی، علی‌اکبر و مریم محمودی نوسر (1392) «منظورشناسی جمله‌های پرسشی در غزلیات سعدی». بهار ادب. سال ششم. شمارة 1: 43-57.
باقری خلیلی، علی‌اکبر و مریم محمودی نوسر (1392) «منظورشناسی جمله‌های پرسشی در غزلیات سعدی». بهار ادب. سال ششم. شمارة 1: 43-57.
باقلانی، ابی‌بکر (1996) اعجاز القرآن. بیروت. البنان: دارالکتب العلمیه.
باقلانی، ابی‌بکر (1996) اعجاز القرآن. بیروت. البنان: دارالکتب العلمیه.
پارسا، سید احمد و دلارام مهدوی (1390) «بررسی نقش‌های معنایی ـ منظوری جملات پرسشی در غزلیات شمس». زبان و ادبیات فارسی دانشگاه خوارزمی‌. سال نوزدهم. شمارة 71: 30-58.
پارسا، سید احمد و دلارام مهدوی (1390) «بررسی نقش‌های معنایی ـ منظوری جملات پرسشی در غزلیات شمس». زبان و ادبیات فارسی دانشگاه خوارزمی‌. سال نوزدهم. شمارة 71: 30-58.
تجلیل، جلیل (1370) معانی و بیان. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
تجلیل، جلیل (1370) معانی و بیان. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
تفتازانی، سعدالدین (بی‌تا) مطول. حاشیه السید میرشریف. قم: مکتبة الداوری.
تفتازانی، سعدالدین (بی‌تا) مطول. حاشیه السید میرشریف. قم: مکتبة الداوری.
تفتازانی، سعدالدین (1409) شرح سعدالمسمی مختصرالمعانی. محقق محمد محی‌الدین عبدالحمید. قم: سیدالشهدا.
تفتازانی، سعدالدین (1409) شرح سعدالمسمی مختصرالمعانی. محقق محمد محی‌الدین عبدالحمید. قم: سیدالشهدا.
تقوی، نصرالـله (1363) هنجار گفتار. اصفهان: فرهنگسرای اصفهان.
تقوی، نصرالـله (1363) هنجار گفتار. اصفهان: فرهنگسرای اصفهان.
جرجانی، عبدالقاهر (1368) دلایل‌الاعجاز. ترجمة محمد رادمنش. مشهد: آستان قدس رضوی.
جرجانی، عبدالقاهر (1368) دلایل‌الاعجاز. ترجمة محمد رادمنش. مشهد: آستان قدس رضوی.
دیباجی، السید ابراهیم (1391) بدایة‌البلاغه. تهران: سمت.
دیباجی، السید ابراهیم (1391) بدایة‌البلاغه. تهران: سمت.
رادویانی، محمدبن عمر (1362) ترجمان‌البلاغه. تصحیح احمد آتش. تهران: اساطیر.
رادویانی، محمدبن عمر (1362) ترجمان‌البلاغه. تصحیح احمد آتش. تهران: اساطیر.
رجایی، محمدخلیل (1379) معالم‌البلاغه. شیراز: دانشگاه شیراز.
رجایی، محمدخلیل (1379) معالم‌البلاغه. شیراز: دانشگاه شیراز.
زاهدی، زین‌الدین (جعفر) (1346) روش گفتار علم‌البلاغه. مشهد: دانشگاه فردوسی.
زاهدی، زین‌الدین (جعفر) (1346) روش گفتار علم‌البلاغه. مشهد: دانشگاه فردوسی.
سامرائی، فاضل صالح (1423) معانی‌النحو. مجلدالرابع. قاهره: شرکت العاتک.
سامرائی، فاضل صالح (1423) معانی‌النحو. مجلدالرابع. قاهره: شرکت العاتک.
سارلی، ناصرقلی (1390) «بلاغت خاص سعدی در غزل». در مجموعه مقالات سعدی‌شناسی، دفتر چهاردهم. به‌کوشش کوروش کمالی سروستانی. مرکز سعدی‌شناسی. شیراز: 201-210.
سارلی، ناصرقلی (1390) «بلاغت خاص سعدی در غزل». در مجموعه مقالات سعدی‌شناسی، دفتر چهاردهم. به‌کوشش کوروش کمالی سروستانی. مرکز سعدی‌شناسی. شیراز: 201-210.
سعدی، مصلح‌الدین (1385) غزل‌های سعدی. تصحیح غلامحسین یوسفی. تهران: سخن.
سعدی، مصلح‌الدین (1385) غزل‌های سعدی. تصحیح غلامحسین یوسفی. تهران: سخن.
سکاکی، ابویعقوب (بی‌تا) مفتاح‌العلوم. بیروت. دارالکتب‌العلمیه. افست کتابخانه ارومیه. قم: گذرخان.
سکاکی، ابویعقوب (بی‌تا) مفتاح‌العلوم. بیروت. دارالکتب‌العلمیه. افست کتابخانه ارومیه. قم: گذرخان.
سیوطی، جلال‌الدین عبدالرحمن (1380) الاتقان فی علوم القرآن. جلد دوم. تهران: فخر دین.
سیوطی، جلال‌الدین عبدالرحمن (1380) الاتقان فی علوم القرآن. جلد دوم. تهران: فخر دین.
شفیعی‌کدکنی، محمدرضا (1391) رستاخیز کلمات. تهران: سخن.
شفیعی‌کدکنی، محمدرضا (1391) رستاخیز کلمات. تهران: سخن.
شمیسا، سیروس (1381) بیان و معانی. تهران: فردوس.
شمیسا، سیروس (1381) بیان و معانی. تهران: فردوس.
شیرازی، احمدامین (1368) آیین بلاغت. قم: دفتر تبلیغات اسلامی‌ حوزة علمیه.
شیرازی، احمدامین (1368) آیین بلاغت. قم: دفتر تبلیغات اسلامی‌ حوزة علمیه.
صفوی، کوروش (1390) درآمدی بر معنی‌شناسی. تهران: سورة مهر.
صفوی، کوروش (1390) درآمدی بر معنی‌شناسی. تهران: سورة مهر.
طاهری، حمید (86-87) «سؤال و اغراض ثانوی آن در غزلیات حافظ». فصلنامة علوم انسانی دانشگاه الزهراء، سال هفدهم و هجدهم، شمارة 68 و 69: 88-118.
طاهری، حمید (86-87) «سؤال و اغراض ثانوی آن در غزلیات حافظ». فصلنامة علوم انسانی دانشگاه الزهراء، سال هفدهم و هجدهم، شمارة 68 و 69: 88-118.
العاکوب، عیسی علی و علی‌ سعد الشتیوی (1993) الکافی فی علوم البلاغه العربیه. قاهره: جامعة‌المفتوحه.
العاکوب، عیسی علی و علی‌ سعد الشتیوی (1993) الکافی فی علوم البلاغه العربیه. قاهره: جامعة‌المفتوحه.
علوی‌‌مقدم، محمد و رضا اشرف‌زاده (1386) معانی و بیان. تهران: سمت.
علوی‌‌مقدم، محمد و رضا اشرف‌زاده (1386) معانی و بیان. تهران: سمت.
علوی یمنی، یحیی بن حمزه (بی‌تا) الطراز (المتضمن لاسرار البلاغه و علوم الحقایق الاعجاز). جزء الثالث. بیروت: لبنان، دارالکتب العلمیه.
علوی یمنی، یحیی بن حمزه (بی‌تا) الطراز (المتضمن لاسرار البلاغه و علوم الحقایق الاعجاز). جزء الثالث. بیروت: لبنان، دارالکتب العلمیه.
کاردانی، چنور و تیمور مالمیر (1388) «بررسی نقش‌های معنایی جملات پرسشی و امری در قصاید خاقانی». کاوش‌نامه. سال دهم. شمارة 19: 123-152.
کاردانی، چنور و تیمور مالمیر (1388) «بررسی نقش‌های معنایی جملات پرسشی و امری در قصاید خاقانی». کاوش‌نامه. سال دهم. شمارة 19: 123-152.
کزازی، میرجلال‌الد‌ین (1370) زیباشناسی سخن پارسی 2 (معانی). تهران: مرکز.
کزازی، میرجلال‌الد‌ین (1370) زیباشناسی سخن پارسی 2 (معانی). تهران: مرکز.
مازندرانی، محمدبن محمد صالح (1376) انوارالبلاغه. به‌کوشش محمدعلی غلامی‌نژاد. تهران: قبله.
مازندرانی، محمدبن محمد صالح (1376) انوارالبلاغه. به‌کوشش محمدعلی غلامی‌نژاد. تهران: قبله.
ناتل خانلری، پرویز (1380) دستور زبان فارسی. تهران: توس.
ناتل خانلری، پرویز (1380) دستور زبان فارسی. تهران: توس.
همایی، جلال‌الدین (1373) معانی و بیان. به‌کوشش ماهدخت بانو همایی. تهران: هما.
همایی، جلال‌الدین (1373) معانی و بیان. به‌کوشش ماهدخت بانو همایی. تهران: هما.
همایی، جلال‌الدین (1376) فنون بلاغت و صناعات ادبی. تهران: هما.
همایی، جلال‌الدین (1376) فنون بلاغت و صناعات ادبی. تهران: هما.
یوسفی، غلامحسین (1385) غزل‌های سعدی. به‌اهتمام پرویز اتابکی و دستیاری بانو رفعت صفی‌نیا. تهران: سمت.
یوسفی، غلامحسین (1385) غزل‌های سعدی. به‌اهتمام پرویز اتابکی و دستیاری بانو رفعت صفی‌نیا. تهران: سمت.
یول، جرج (1391) کاربردشناسی زبان. ترجمة محمد عموزاده مهدیرجی و منوچهر توانگر. تهران: سمت.
یول، جرج (1391) کاربردشناسی زبان. ترجمة محمد عموزاده مهدیرجی و منوچهر توانگر. تهران: سمت.